वायुपुराणम्

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म गुहायां निहितं पदम्। ओमित्येतत्रयो वेदास्त्रयो लोकास्त्रयोऽग्नयः। विष्णुक्रमास्त्रयस्त्वेते ऋक्सामानि यजूंषि च ।। २०.

ओंकार हे एकाक्षरी ब्रह्म आहे, जे गुहेत लपलेले सर्वोच्च स्थान आहे; ओंकार म्हणजे तीन वेद, तीन लोक, तीन अग्नी, विष्णूची तीन पावले आणि ऋच, साम, यजुर्वेद.

मात्राश्चात्र चतस्रस्तु विज्ञेयाः परमार्थतः। तत्र युक्तश्च यो योगी तस्य सालोक्यतां व्रजेत् ।। २०.

इथे चार मात्रा समजाव्यात, आणि जो योगी त्यात स्थिर राहतो, त्याला त्या लोकात वावरायला मिळतं.

अकारस्त्वक्षरो ज्ञेय उकारः स्वरितः स्मृतः। मकारस्तु प्लुतो ज्ञेयस्त्रिमात्र इति संज्ञितः ।। २०.

'अ' ही मात्रा लहान समजावी, 'उ' मध्यम म्हणतात, आणि 'म' ही मोठी समजावी; म्हणून तिला तीन मात्रा असलेली म्हणतात.

अकारस्त्वथ भूर्लोक उकारो भुवरुच्यते। सव्यञ्जनो मकारश्च स्वर्ल्लोकश्च विधीयते ।। २०.

'अ' म्हणजे पृथ्वी लोक, 'उ' म्हणजे मधला प्रदेश, आणि 'म' म्हणजे स्वर्ग लोक असं सांगितलं आहे.

ओङ्कारस्तु त्रयो लोकाः शिरस्तस्य त्रिविष्टपम्। भुवनान्तञ्च तत्सर्वं ब्राह्मं तत्पदमुच्यते ।। २०.

ॐ म्हणजे तीन लोक; त्याचं शिर म्हणजे स्वर्ग, आणि सगळ्या लोकांचा शेवट ब्रह्मपद म्हणतात.

मात्रापदं रुद्रलोको ह्यमात्रस्तु शिवं पदम्। एवन्ध्यानविशेषेण तत्पदं समुपासते ।। २०.

मात्रेचं पद म्हणजे रुद्राचं लोक, आणि अमात्र म्हणजे शिवाचं पद. असं खास ध्यान करून त्या पदाची उपासना करतात.

तस्माद्धयानरतिर्नित्यममात्रं हि तदक्षरम्। उपास्यं हि प्रयत्नेन शाश्वतं पदमिच्छता ।। २०.

म्हणून जो नेहमी ध्यानात रमतो, त्याने अमात्र अक्षर जपून, कायमचं पद मिळवण्यासाठी प्रयत्नपूर्वक त्याची उपासना करावी.

हृस्वा तु प्रथमा मात्रा ततो दीर्घा त्वनन्तरम्। ततः प्लुतवती चैव तृतीया उपदिश्यते ।। २०.

पहिली मात्रा लहान असते, दुसरी मोठी असते, आणि तिसरी, जी शिकवली जाते, ती लांबवलेली असते.

एतास्तु मात्रा विज्ञेया यथावदनुपूर्वशः । यावच्चैव तु शक्यन्ते धार्यन्ते तावदेव हि ।। २०.

या मात्रा योग्यरित्या आणि क्रमाने समजाव्यात; आणि जास्तीत जास्त किती धारण करता येतील तितक्याच ठेवाव्यात.

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिं ध्यायन्नात्मनि यः सदा । अत्राष्टमात्रमपिचेच्छृणुयात्फलमाप्नुयात् ।। २०.

जो नेहमी आपल्या आत इंद्रिये, मन आणि बुद्धीचं ध्यान करतो, आणि इथे आठवी मात्रा ऐकतो, तो फळ मिळवतो.

मासे मासेऽश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः । न स तत् प्राप्नुयात् पुण्यं मात्रया यदवाप्नुयात् ।। २०.

जो शंभर वर्षे दर महिन्याला अश्वमेध यज्ञ करतो, त्यालाही एक मात्रा मिळवते तेवढं पुण्य मिळत नाही.

अब्बिन्दुं यः कुशाग्रेण मासे मासे पिबेन्नरः। संवत्सरशतं पूर्णं मात्रया तदवाप्नुयात् ।। २०.

जो दर महिन्याला कुशाच्या टोकाने पाणी पितो, आणि ते पाणी थेंबाशिवाय असतं, तो शंभर वर्षे असं केलं तरी, एक मात्रा मिळवते तेवढं फळ मिळवतो.

इष्टापूर्त्तस्य यज्ञस्य सत्यवाक्ये च यत् फलम्। अभक्षणे च मांसस्य मात्रया तदवाप्नुयात् ।। २०.

यज्ञ, दान, सत्य बोलणं आणि मांस न खाण्याने जे फळ मिळतं, ते एक मात्रा मिळवते तेवढंच असतं.

स्वाम्यर्थे युध्यमानानां शूराणामनिवर्त्तिनाम्। यद्भवेत्तत् फलं दृष्टं मात्रया तदवाप्नुयात् ।। २०.

स्वामीसाठी लढणाऱ्या, मागे न फिरणाऱ्या शूर वीरांना जे फळ मिळतं, ते एक मात्रा मिळवते तेवढंच असतं.

न तथा तपसोग्रेण न यज्ञैर्भूरिदक्षिणैः। यत् फलं प्राप्नुयात् सम्यग् मात्रया तदवाप्नुयात् ।। २०.

कठोर तप किंवा मोठ्या दानासह यज्ञ करूनही जे फळ मिळत नाही, ते पूर्णपणे एक मात्रा मिळवते.

तत्र वै योऽर्द्धमात्रो यः प्लुतो नामोपदिश्यते। एषा एव भवेत् कार्या गृहस्थानान्तु योगिनाम् ।। २०.

इथे जी अर्धी मात्रा आहे, जिला लांबवलेली म्हणतात, ती गृहस्थांनी आणि योग्यांनी नक्कीच करावी.

एषा चैव विशेषेण ऐश्वर्यसमलक्षणा। योगिनान्तु विशेषेण ऐश्वर्ये ह्यष्टलक्षणे। अणिमाद्येति विज्ञेया तस्माद्युञ्जीत तां द्विजः ।। २०.

ही विशेषतः ऐश्वर्याची चिन्ह आहे; योग्यांसाठी ती आठ प्रकारच्या ऐश्वर्याची, अणिमा वगैरे, म्हणून द्विजांनी ती साधावी.

एवं हि योगी संयुक्तः शुचिर्द्दान्तो जितेन्द्रियः। आत्मानं विन्दते यस्तु स सर्वं विन्दते द्विजः ।। २०.

असा योगी जो संयमी, शुद्ध, इंद्रियांवर विजय मिळवणारा आहे, तो स्वतःला ओळखतो; आणि जो स्वतःला ओळखतो, तो सर्व काही ओळखतो, हे द्विजा.

ऋचो यजूंषि सामानि वेदोपनिषदस्तथा। योगज्ञानादवाप्नोति ब्राह्मणो ध्यानचिन्तकः ।। २०.

जो ब्राह्मण ध्यानाने विचार करतो, तो योगज्ञानाने ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि उपनिषदं मिळवतो.

सर्वभूतलयो भूत्वा अभूतः स तु जायते। योगी सङ्क्रमणं कृत्वा याति वै शाश्वतं पदम् ।। २०.

जो सर्व जीवांचा आधार होतो, पण स्वतः अजन्मा असूनही जन्म घेतो, असा योगी जेव्हा देहत्याग करतो, तेव्हा तो नक्कीच शाश्वत स्थानाला पोहोचतो.

अपि चात्र चतुर्हस्तां ध्यायमानश्चतुर्मुखीम्। प्रकृतिं विश्वरूपाख्यां दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा ।। २०.

इथे, जो योगी चार हातांची, चार मुखांची मूर्ती ध्यानात घेतो आणि दिव्य दृष्टीने 'विश्वस्वरूप' म्हणून ओळखली जाणारी प्रकृती पाहतो—

इत्येतदक्षरं ब्रह्म परमोङ्कारसंज्ञितम्। यस्तु वेदयते सम्यक् तथा ध्यायति वा पुनः ।। २०.

हे अक्षर ब्रह्म, जे 'ओंकार' म्हणून ओळखले जाते, जो कोणी ते पूर्णपणे जाणतो किंवा पुन्हा पुन्हा त्याचे ध्यान करतो—

संसारचक्रमुत्सृज्य मुक्तबन्धनबन्धनः। अचलं निर्गुणं स्थानं शिवं प्राप्नोत्यसंशयः। इत्येतद्वै मया प्रोक्तमोङ्कारप्राप्तिलक्षणम् ।। २०.

तो संसाराचा चक्र सोडून, बंधन व मुक्ती या दोन्हींपासून सुटून, निश्चल, निर्गुण, मंगल अशा अवस्थेला नक्कीच पोहोचतो; हे ओंकारप्राप्तीचे लक्षण मी सांगितले.

यथा रुद्रनमस्कारः सर्वधर्मफलो ध्रुवः। अन्यदेवनमस्कारो न तत् फलमवाप्नुयात् ।। २०.

जसा रुद्राला वंदन केल्याने सर्व धर्मांचे फल निश्चित मिळते, तसे इतर देवांना वंदन केल्याने ते फल मिळत नाही.

तस्मात् त्रिषवणं योगी उपासीत महेश्वरम्। दशाविस्तारकं ब्रह्म तथा च ब्रह्म विस्तरम् ।। २०.

म्हणून योगीने दिवसातून तीन वेळा महेश्वराची उपासना करावी, दहा प्रकारांनी विस्तारलेले ब्रह्म आणि त्याचा विस्तार यांचीही उपासना करावी.

ओङ्कारं सर्वतः काले सर्वं विहितवान् प्रभुः। तेन तेन तु विष्णुत्वं नमस्कारं महायशाः ।। २०.

प्रभूने ओंकार सर्वत्र आणि सर्व काळात स्थापित केला आहे; त्याद्वारे तो महात्मा विष्णुत्व आणि वंदन प्राप्त करतो.

नमस्कारस्तथा चैव प्रणवस्तुवते प्रभुम् । प्रणवं स्तुवते यज्ञो यज्ञं संस्तुवते नमः। नमस्तुवति वै रुद्रस्तस्माद्रुद्रपदं शिवम् ।। २०.

वंदन आणि प्रणव प्रभूचे स्तवन करतात; प्रणव यज्ञाचे स्तवन करतो, यज्ञ वंदनाचे स्तवन करतो; वंदन रुद्राचे स्तवन करतो, म्हणून रुद्राचे मंगल स्थान प्राप्त होते.