वायुपुराणम्

यथा दीपो निवातस्यो नेङ्गते सोपमा स्मृता। प्रागुदक्प्रवणे देशे तस्माद्युञ्जीत योगवित् ।। १९.

जसा वाऱ्याविना दिवा हलत नाही, तशीच ही उपमा लक्षात ठेवावी; म्हणून पूर्व किंवा उत्तर दिशेला थोडी उतार असलेल्या जागी योगीने साधना करावी.

प्राणे च रमते नित्यं चक्षुषोः स्पर्शने तथा। श्रोत्रे मनसि बुद्धौ च तथा वक्षसि धारयेत्। न तस्य धारणायोगाद्वायुः सर्वं प्रवर्त्तते ।। १९.

तो नेहमी श्वासात, डोळ्यांच्या स्पर्शात, कानात, मनात, बुद्धीत आणि छातीत रमावा; अशी एकाग्रता साधल्यावर वायू सर्वत्र फिरत नाही.

कालघर्मझ्च विज्ञाय समूह़ञ्चैव सर्वशः। द्वादशाध्यात्ममित्येवं योगधारणमुच्यते ।। १९.

वेळ, उष्णता आणि सर्व समूह समजून, बारा प्रकारचे अंतरात्मा जाणावे—यालाच योगधारणा म्हणतात.

शतमष्ट शतं वापि धारणां मूर्ध्नि धारयेत्। न तस्य धारणायोगाद्वायुः सर्वं प्रवर्तते ।। १९.

शंभर किंवा एकशेआठ वेळा धारणा मस्तकावर धरावी; अशी एकाग्रता साधल्यावर वायू सर्वत्र फिरत नाही.

ततस्त्वापूरयेद्देहमोङ्कारेण समाहितः। अथोङ्कारमयो योगी न क्षरेत्त्वक्षरी भवेत् । १९.

नंतर मन एकाग्र करून, ओंकाराने संपूर्ण शरीर भरावे; अशा रीतीने ओंकारमय योगी नाश पावत नाही, तर अमर होतो.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि ओङ्कारप्राप्तिलक्षणम्। एष त्रिमात्रो विज्ञेयो व्यञ्जनञ्चात्र सस्वरम् ।। २०.

आता मी ओंकार प्राप्तीची लक्षणे सांगतो; ती तीन मात्रांची आहे आणि येथे अक्षर स्वरासह ओळखावे.

प्रथमा वैद्युती मात्रा द्वितीया तामसी स्मृता। तृतीया निर्गुणी विद्यान्मात्रामक्षरगामिनीम् ।। २०.

पहिली मात्रा वीजेसारखी, दुसरी तमस स्वरूपाची, आणि तिसरी निर्गुण आहे—ती अक्षराला घेऊन जाते, असे समजावे.

गन्धर्वीति च विज्ञेयो गान्धारस्वरसम्भवा। पिपीलिकासमस्पर्शा प्रयुक्ता मूर्द्नि लक्ष्यते ।। २०.

ती गंधर्वी म्हणून ओळखावी, गंधार स्वरातून उत्पन्न होते; मुंगीच्या स्पर्शासारखी सूक्ष्म, ती मस्तकावर लागू केली की जाणवते.

तथा प्रयुक्तमोङ्कारं प्रतिनिर्वाति मूर्द्धनि । तथोङ्कारमयो योगी ह्यक्षरे त्वक्षरी भवेत् ।। २०.

अशा रीतीने ओंकाराचा उच्चार केल्यावर तो मस्तकावर निनादतो; मग ओंकारमय योगी अक्षरातच अक्षरी होतो.

प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते। अप्रमत्तेन चेद्वध्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ।। २०.

ओंकार हे धनुष्य आहे, आत्मा हा बाण आहे आणि ब्रह्म हे लक्ष्य आहे; जर एकाग्रतेने ते भेदले, तर बाण जसा लक्ष्याशी एकरूप होतो, तसा तोही एकरूप होतो.

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म गुहायां निहितं पदम्। ओमित्येतत्रयो वेदास्त्रयो लोकास्त्रयोऽग्नयः। विष्णुक्रमास्त्रयस्त्वेते ऋक्सामानि यजूंषि च ।। २०.

ओंकार हे एकाक्षरी ब्रह्म आहे, जे गुहेत लपलेले सर्वोच्च स्थान आहे; ओंकार म्हणजे तीन वेद, तीन लोक, तीन अग्नी, विष्णूची तीन पावले आणि ऋच, साम, यजुर्वेद.

मात्राश्चात्र चतस्रस्तु विज्ञेयाः परमार्थतः। तत्र युक्तश्च यो योगी तस्य सालोक्यतां व्रजेत् ।। २०.

इथे चार मात्रा समजाव्यात, आणि जो योगी त्यात स्थिर राहतो, त्याला त्या लोकात वावरायला मिळतं.

अकारस्त्वक्षरो ज्ञेय उकारः स्वरितः स्मृतः। मकारस्तु प्लुतो ज्ञेयस्त्रिमात्र इति संज्ञितः ।। २०.

'अ' ही मात्रा लहान समजावी, 'उ' मध्यम म्हणतात, आणि 'म' ही मोठी समजावी; म्हणून तिला तीन मात्रा असलेली म्हणतात.

अकारस्त्वथ भूर्लोक उकारो भुवरुच्यते। सव्यञ्जनो मकारश्च स्वर्ल्लोकश्च विधीयते ।। २०.

'अ' म्हणजे पृथ्वी लोक, 'उ' म्हणजे मधला प्रदेश, आणि 'म' म्हणजे स्वर्ग लोक असं सांगितलं आहे.

ओङ्कारस्तु त्रयो लोकाः शिरस्तस्य त्रिविष्टपम्। भुवनान्तञ्च तत्सर्वं ब्राह्मं तत्पदमुच्यते ।। २०.

ॐ म्हणजे तीन लोक; त्याचं शिर म्हणजे स्वर्ग, आणि सगळ्या लोकांचा शेवट ब्रह्मपद म्हणतात.

मात्रापदं रुद्रलोको ह्यमात्रस्तु शिवं पदम्। एवन्ध्यानविशेषेण तत्पदं समुपासते ।। २०.

मात्रेचं पद म्हणजे रुद्राचं लोक, आणि अमात्र म्हणजे शिवाचं पद. असं खास ध्यान करून त्या पदाची उपासना करतात.

तस्माद्धयानरतिर्नित्यममात्रं हि तदक्षरम्। उपास्यं हि प्रयत्नेन शाश्वतं पदमिच्छता ।। २०.

म्हणून जो नेहमी ध्यानात रमतो, त्याने अमात्र अक्षर जपून, कायमचं पद मिळवण्यासाठी प्रयत्नपूर्वक त्याची उपासना करावी.

हृस्वा तु प्रथमा मात्रा ततो दीर्घा त्वनन्तरम्। ततः प्लुतवती चैव तृतीया उपदिश्यते ।। २०.

पहिली मात्रा लहान असते, दुसरी मोठी असते, आणि तिसरी, जी शिकवली जाते, ती लांबवलेली असते.

एतास्तु मात्रा विज्ञेया यथावदनुपूर्वशः । यावच्चैव तु शक्यन्ते धार्यन्ते तावदेव हि ।। २०.

या मात्रा योग्यरित्या आणि क्रमाने समजाव्यात; आणि जास्तीत जास्त किती धारण करता येतील तितक्याच ठेवाव्यात.

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिं ध्यायन्नात्मनि यः सदा । अत्राष्टमात्रमपिचेच्छृणुयात्फलमाप्नुयात् ।। २०.

जो नेहमी आपल्या आत इंद्रिये, मन आणि बुद्धीचं ध्यान करतो, आणि इथे आठवी मात्रा ऐकतो, तो फळ मिळवतो.

मासे मासेऽश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः । न स तत् प्राप्नुयात् पुण्यं मात्रया यदवाप्नुयात् ।। २०.

जो शंभर वर्षे दर महिन्याला अश्वमेध यज्ञ करतो, त्यालाही एक मात्रा मिळवते तेवढं पुण्य मिळत नाही.

अब्बिन्दुं यः कुशाग्रेण मासे मासे पिबेन्नरः। संवत्सरशतं पूर्णं मात्रया तदवाप्नुयात् ।। २०.

जो दर महिन्याला कुशाच्या टोकाने पाणी पितो, आणि ते पाणी थेंबाशिवाय असतं, तो शंभर वर्षे असं केलं तरी, एक मात्रा मिळवते तेवढं फळ मिळवतो.

इष्टापूर्त्तस्य यज्ञस्य सत्यवाक्ये च यत् फलम्। अभक्षणे च मांसस्य मात्रया तदवाप्नुयात् ।। २०.

यज्ञ, दान, सत्य बोलणं आणि मांस न खाण्याने जे फळ मिळतं, ते एक मात्रा मिळवते तेवढंच असतं.

स्वाम्यर्थे युध्यमानानां शूराणामनिवर्त्तिनाम्। यद्भवेत्तत् फलं दृष्टं मात्रया तदवाप्नुयात् ।। २०.

स्वामीसाठी लढणाऱ्या, मागे न फिरणाऱ्या शूर वीरांना जे फळ मिळतं, ते एक मात्रा मिळवते तेवढंच असतं.

न तथा तपसोग्रेण न यज्ञैर्भूरिदक्षिणैः। यत् फलं प्राप्नुयात् सम्यग् मात्रया तदवाप्नुयात् ।। २०.

कठोर तप किंवा मोठ्या दानासह यज्ञ करूनही जे फळ मिळत नाही, ते पूर्णपणे एक मात्रा मिळवते.

तत्र वै योऽर्द्धमात्रो यः प्लुतो नामोपदिश्यते। एषा एव भवेत् कार्या गृहस्थानान्तु योगिनाम् ।। २०.

इथे जी अर्धी मात्रा आहे, जिला लांबवलेली म्हणतात, ती गृहस्थांनी आणि योग्यांनी नक्कीच करावी.

एषा चैव विशेषेण ऐश्वर्यसमलक्षणा। योगिनान्तु विशेषेण ऐश्वर्ये ह्यष्टलक्षणे। अणिमाद्येति विज्ञेया तस्माद्युञ्जीत तां द्विजः ।। २०.

ही विशेषतः ऐश्वर्याची चिन्ह आहे; योग्यांसाठी ती आठ प्रकारच्या ऐश्वर्याची, अणिमा वगैरे, म्हणून द्विजांनी ती साधावी.

एवं हि योगी संयुक्तः शुचिर्द्दान्तो जितेन्द्रियः। आत्मानं विन्दते यस्तु स सर्वं विन्दते द्विजः ।। २०.

असा योगी जो संयमी, शुद्ध, इंद्रियांवर विजय मिळवणारा आहे, तो स्वतःला ओळखतो; आणि जो स्वतःला ओळखतो, तो सर्व काही ओळखतो, हे द्विजा.

ऋचो यजूंषि सामानि वेदोपनिषदस्तथा। योगज्ञानादवाप्नोति ब्राह्मणो ध्यानचिन्तकः ।। २०.

जो ब्राह्मण ध्यानाने विचार करतो, तो योगज्ञानाने ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि उपनिषदं मिळवतो.