वायुपुराणम्

भस्माङ्गाराश्च केशांश्च नदीं शुष्कां भुजङ्गमान्। पश्येद्यो दशरात्रन्तु न स जीवेत तादृशः ।। १९.

कोणी दहा रात्री राख, कोळसा, केस, सुकलेली नदी किंवा साप पाहतो, तर असा माणूस जगत नाही.

कृष्णैश्च विकटैश्चैव पुरुषैरुद्यतायुधैः। पाषाणैस्ताड्यते स्वप्ने यः सद्यो न स जीवति ।। १९.

स्वप्नात काळे आणि भयंकर पुरुष शस्त्रे उचलून दगडांनी मारतात, तर असा माणूस लगेच मरतो.

सूर्योदये प्रत्युषसि प्रत्यक्षं यस्य वै शिवा। क्रोशन्ती सम्मुखाभ्येति म गतायुर्भवेन्नरः ।। १९.

सूर्योदयाला किंवा पहाटे समोरून 'शिवा' नावाची स्त्री रडत येते, तर त्या पुरुषाचे आयुष्य संपले आहे.

यस्य वै स्रातमात्रस्य हृदयं पीङ्यते भृशम्। जायते दन्तहर्षश्च तं गतायुषमादिशेत् ।। १९.

जेव्हा आंघोळ झाल्यावर कोणाचे हृदय जोरात थरथरते आणि दात कापतात, त्याला आयुष्य संपत आले आहे असे समजावे.

भूयो भूयः श्वसेद्यस्तु रात्रौ वा यदि वा दिवा। दीपगन्धञ्च नो वेत्ति विद्यान्मृत्युमुपस्थितम् ।। १९.

कोणी वारंवार श्वास सोडतो, रात्री असो किंवा दिवसा, आणि दिव्याचा वास त्याला कळत नाही, तर मृत्यू जवळ आला आहे.

रात्रौ चेन्द्रायुधं पश्येद्दिवा नक्षत्रमण्डलम्। परनेत्रेषु चात्मानं न पश्येन्न स जीवति ।। १९.

कोणी रात्री इंद्रधनुष्य पाहतो, दिवसा ताऱ्यांचा गोळा पाहतो, किंवा दुसऱ्यांच्या डोळ्यात स्वतःचे प्रतिबिंब दिसत नाही, तर तो जगत नाही.

नेत्रमेकं स्रवेद्यस्य कर्णौ स्थानाच्च भ्रश्यतः। नासा च वक्रा भवति स ज्ञेयो गतजीवितः ।। १९.

ज्याचे एक डोळे पाणी सोडते, दोन्ही कान जागेवर नसतात आणि नाक वाकडे होते, त्याचे आयुष्य संपले आहे असे समजावे.

यस्य कृष्णा खरा जिह्वा पङ्कभासञ्च वै मुखम्। गण्डे चिपिटके रक्ते तस्य मृत्युरुपस्थितः ।। १९.

कोणाची जीभ काळी आणि खरबरीत आहे, तोंड चिखलासारखे दिसते आणि गाल आत ओढलेले व लाल आहेत, त्याच्यावर मृत्यू जवळ आला आहे.

मुक्तकेशो हसंश्चैव गायन् नृत्यंश्च यो नरः। याम्याशाभिमुखो गच्छेत्तदन्तं तस्य जीवितम् ।। १९.

कोणी केस मोकळे सोडून, हसत, गात, नाचत दक्षिणेकडे जात असेल, तर त्याचे आयुष्य संपले आहे.

यस्य स्वेदसमुद्भूताः श्वेतसर्षपसन्निभाः। स्वेदा भवन्ति ह्यसकृत्तस्य मृत्युरुपश्थितः ।। १९.

कोणाच्या घामातून वारंवार पांढऱ्या मोहरीसारखे थेंब दिसतात, त्याच्यावर मृत्यू जवळ आला आहे.

उष्ठ्रा वा रासभा वापि युक्ताः स्व्परे रथेऽशुभाः। यस्य सोपि न जीवेत दक्षिणाभिमुखो गतः ।। १९.

कोणी उंट किंवा गाढवे रथाला जुंपलेली पाहतो आणि तो किंवा दुसरा दक्षिणेकडे जातो, तर तो माणूस जगत नाही.

द्वे चात्र परमेऽरिष्टे एतद्रूपं परं भवेत्। घोषं न श्रृणुयात् कर्णे ज्योतिर्न्नेत्रे न पश्यति ।। १९.

इथे दोन मोठी मृत्यूची चिन्हे आहेत: जर कोणाला कानात आवाज ऐकू येत नाही किंवा डोळ्यात प्रकाश दिसत नाही, तर मृत्यू जवळ आला आहे.

श्वभ्रेयो निपतेत् स्वप्ने द्वारञ्चास्य न विद्यते। न चोतिष्ठति यः श्वब्रात्तदन्तं तस्य जीवितम् ।। १९.

कोणी स्वप्नात खड्ड्यात पडतो आणि त्याला बाहेर पडायला दार सापडत नाही, किंवा तो खड्ड्यातून उठत नाही, तर त्याचे आयुष्य संपले आहे.

ऊर्द्ध्वा च दृष्टिर्न च सम्प्रतिष्ठा रक्ता पुनः सम्परिवर्त्तमाना। मुखस्य चोष्मा मुषिरा च नाभिरत्युष्णमूत्रो विषमस्थ एव ।। १९.

डोळे वर वळलेले असतात आणि स्थिर राहत नाहीत; डोळे लाल होतात आणि सारखे हलत राहतात. तोंडातून आणि नाभीतून प्रचंड उष्णता जाणवते, लघवी खूप गरम असते आणि बसण्याची स्थिती सुद्धा असमान असते.

दिवा वा यति वा रात्रौ प्रत्यक्षं योऽभिहन्यते। तं पश्येदथ हन्तारं स हतस्तु न जीवति ।। १९.

दिवसा असो वा रात्री, जर कुणाला प्रत्यक्ष मारले जात असेल तर त्या मारणाऱ्याला पाहावे; पण जो मारला जातो तो जिवंत राहत नाही.

अग्निप्रवेशं कुरुते स्वप्नान्ते यस्तु मानवः। स्मृतिं नोपलभेच्चापि तदन्तं तस्य जीवितम् ।। १९.

कोणीतरी स्वप्नाच्या शेवटी अग्नित प्रवेश करतो आणि नंतर त्याला आठवण येत नाही, तर त्याचे आयुष्य तिथेच संपते.

यस्तु प्रावरणं शुक्लं स्वकं पश्यति मानवः। रक्तं कृष्णमपि स्वप्ने तस्य मृत्युरुपस्थितः ।। १९.

जो मनुष्य आपल्या पांढऱ्या वस्त्राला स्वप्नात लाल किंवा काळे पाहतो, त्याच्यासाठी मृत्यू जवळ आलेला असतो.

अरिष्टसूचिते देहे तस्मिन् काल उपागते। त्यक्त्वा भयविषादञ्च उद्गच्छेदूभुद्धिमान्नरः ।। १९.

जेव्हा शरीरात मृत्यूची चिन्हे दिसू लागतात आणि वेळ येतो, तेव्हा ज्ञानी माणसाने भीती आणि निराशा सोडून निर्धार करावा.

प्राचीं वा यदि वोदीचीं दिशं निष्क्रम्य वै शुचिः। समेऽतिस्थावरे देशे विविक्ते जनवर्ज्जिते ।। १९.

पूर्व किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून, स्वच्छ, सम, स्थिर, एकांत आणि लोकांपासून दूर अशा जागी जावे.

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा स्वस्थः स्वाचान्त एव च। स्वस्तिकोपनिविष्टश्च नमस्कृत्य महेश्वरम्। समकायशिरोग्रीवं धार्येन्नावलोकयेत् ।। १९.

उत्तर किंवा पूर्व दिशेला तोंड करून, मन शांत ठेवून, स्वस्तिकासनात बसावे, महेश्वराला नमस्कार करावा, शरीर, डोके आणि मान सरळ ठेवावी आणि इकडे तिकडे पाहू नये.

यथा दीपो निवातस्यो नेङ्गते सोपमा स्मृता। प्रागुदक्प्रवणे देशे तस्माद्युञ्जीत योगवित् ।। १९.

जसा वाऱ्याविना दिवा हलत नाही, तशीच ही उपमा लक्षात ठेवावी; म्हणून पूर्व किंवा उत्तर दिशेला थोडी उतार असलेल्या जागी योगीने साधना करावी.

प्राणे च रमते नित्यं चक्षुषोः स्पर्शने तथा। श्रोत्रे मनसि बुद्धौ च तथा वक्षसि धारयेत्। न तस्य धारणायोगाद्वायुः सर्वं प्रवर्त्तते ।। १९.

तो नेहमी श्वासात, डोळ्यांच्या स्पर्शात, कानात, मनात, बुद्धीत आणि छातीत रमावा; अशी एकाग्रता साधल्यावर वायू सर्वत्र फिरत नाही.

कालघर्मझ्च विज्ञाय समूह़ञ्चैव सर्वशः। द्वादशाध्यात्ममित्येवं योगधारणमुच्यते ।। १९.

वेळ, उष्णता आणि सर्व समूह समजून, बारा प्रकारचे अंतरात्मा जाणावे—यालाच योगधारणा म्हणतात.

शतमष्ट शतं वापि धारणां मूर्ध्नि धारयेत्। न तस्य धारणायोगाद्वायुः सर्वं प्रवर्तते ।। १९.

शंभर किंवा एकशेआठ वेळा धारणा मस्तकावर धरावी; अशी एकाग्रता साधल्यावर वायू सर्वत्र फिरत नाही.

ततस्त्वापूरयेद्देहमोङ्कारेण समाहितः। अथोङ्कारमयो योगी न क्षरेत्त्वक्षरी भवेत् । १९.

नंतर मन एकाग्र करून, ओंकाराने संपूर्ण शरीर भरावे; अशा रीतीने ओंकारमय योगी नाश पावत नाही, तर अमर होतो.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि ओङ्कारप्राप्तिलक्षणम्। एष त्रिमात्रो विज्ञेयो व्यञ्जनञ्चात्र सस्वरम् ।। २०.

आता मी ओंकार प्राप्तीची लक्षणे सांगतो; ती तीन मात्रांची आहे आणि येथे अक्षर स्वरासह ओळखावे.

प्रथमा वैद्युती मात्रा द्वितीया तामसी स्मृता। तृतीया निर्गुणी विद्यान्मात्रामक्षरगामिनीम् ।। २०.

पहिली मात्रा वीजेसारखी, दुसरी तमस स्वरूपाची, आणि तिसरी निर्गुण आहे—ती अक्षराला घेऊन जाते, असे समजावे.

गन्धर्वीति च विज्ञेयो गान्धारस्वरसम्भवा। पिपीलिकासमस्पर्शा प्रयुक्ता मूर्द्नि लक्ष्यते ।। २०.

ती गंधर्वी म्हणून ओळखावी, गंधार स्वरातून उत्पन्न होते; मुंगीच्या स्पर्शासारखी सूक्ष्म, ती मस्तकावर लागू केली की जाणवते.

तथा प्रयुक्तमोङ्कारं प्रतिनिर्वाति मूर्द्धनि । तथोङ्कारमयो योगी ह्यक्षरे त्वक्षरी भवेत् ।। २०.

अशा रीतीने ओंकाराचा उच्चार केल्यावर तो मस्तकावर निनादतो; मग ओंकारमय योगी अक्षरातच अक्षरी होतो.