वायुपुराणम्

व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवोपव्रतानि च। एकैकापक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते ।। १८.

भिक्षूंनी घेतलेली व्रतं आणि त्यांची उपव्रतं, त्यातील प्रत्येक नियमभंगासाठी प्रायश्चित्त ठरवलेलं आहे.

उपेत्य तु स्त्रियं कामात् प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् । प्राणायामसमायुक्तं कुर्यात्सान्तपनं तथा ।। १८.

जर कोणी वासनेपोटी स्त्रीकडे गेला, तर त्याला प्रायश्चित्त सांगावं; प्राणायामासह सां तपन व्रत करावं.

तत श्चरति निर्द्देशं कृच्छ्रस्यान्ते समाहितः। पुनराश्रममागम्य चरेद्भिक्षुरतन्द्रितः । न मर्मयुक्तं वचनं हिनस्तीति मनीषिणः ।। १८.

मग, ठरवलेल्या प्रायश्चित्तानंतर, कष्टाच्या शेवटी मन एकाग्र करून, पुन्हा आश्रमात परतून, भिक्षूने आळशी न होता आचरण करावं; ज्ञानी लोक म्हणतात की, जे बोलणं मर्माशी संबंधित नाही, ते हानी करत नाही.

तथापि च न कर्त्तव्यः प्रसङ्गो ह्येष दारुणः। अहोरात्राधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति श्रुतिः ।। १८.

तरीदेखील, असा संबंध ठेवू नये, कारण तो फार भयंकर आहे; शास्त्र सांगतं की, दिवस-रात्र यापेक्षा मोठं अधर्म काहीच नाही.

हिंसा ह्येषा परा सृष्टा दैवतैर्मुनिभिस्तथा। यदेत[https://puranastudy.freeoda.com/pur_index14/dravina.htm द्द्रविणं] नाम प्राणा ह्येते बहिश्चराः। स तस्य हरति प्राणान् यो यस्य हरते धनम् ।। १८.

हीच सर्वात मोठी हिंसा आहे, जी देवांनी आणि ऋषींनी ठरवली आहे: जे धन म्हणतात, ते प्रत्यक्षात जिवंत प्राणी आहेत; जो दुसऱ्याचं धन घेतो, तो त्याचा जीव घेतो.

एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रताच्च्युतः। भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेच्चान्द्रायणं व्रतम् ।। १८.

असं केल्यावर, जो दुष्ट स्वभावाचा आहे, व्रतभंग करून चुकीच्या मार्गावर गेला आहे, त्याने पुन्हा पश्चात्ताप करून चांद्रायण व्रत घ्यावं.

विधिना शास्त्रदृष्टेन संवत्सरमिति श्रुतिः। ततः संवत्सरस्यान्ते भूयः प्रक्षीणकल्मषः। भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेच्चान्द्रायणं व्रतम् ।। १८.

शास्त्रात सांगितलेल्या नियमाप्रमाणे, एक वर्ष असं व्रत करावं, असं श्रुती सांगते; मग वर्षाच्या शेवटी, पाप कमी झाल्यावर, पुन्हा पश्चात्ताप करून चांद्रायण व्रत घ्यावं.

अहिंसा सर्वभूतानां कर्मणा मनसा गिरा । अकामादपि हिंसेत यदि भिक्षुः पशून् मृगान्। कृच्छ्रातिकृच्छ्रं कुर्वीत चान्द्रायणमथीपि वा ।। १८.

सर्व प्राण्यांवर दयाळूपणा, म्हणजे अहिंसा, ही मनाने, वाणीने आणि कृतीने पाळावी. जर एखाद्या भिक्षूकाकडून, अगदी अनवधानानेसुद्धा, प्राणी किंवा वन्य जनावरांना इजा झाली, तर त्याने अतिशय कठीण प्रायश्चित्त किंवा चांद्रायण व्रत घ्यावे.

स्कन्देदिन्द्रियदौर्बल्यात् स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि। तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश ।। १८.

जर इंद्रियांची कमजोरीमुळे एखाद्या यतीने स्त्रीला पाहून मनावर ताबा गमावला, तर त्याने सोळा वेळा प्राणायाम करावा.

दिवा स्कन्नस्य विप्रस्य प्रायश्चित्तं विधीयते। त्रिरात्रमुपवासश्च प्राणायामशतं तथा ।। १८.

दिवसा जर ब्राह्मणाकडून वीर्यस्खलन झाले, तर त्याचे प्रायश्चित्त म्हणजे तीन दिवस उपवास आणि शंभर वेळा प्राणायाम करणे असे सांगितले आहे.

रात्रौ स्कन्नः शुचिः स्रातोद्वादशैव तु धारणाः। प्राणायामेन शुद्धात्मा विरजा जायते द्विजः ।। १८.

रात्री वीर्यस्खलन झाल्यास, स्नान करून शुद्ध झाल्यावर, बारा वेळा प्राणायाम करावा. यामुळे द्विज शुद्ध आणि निष्कलंक होतो.

एकान्नं मधु मांसं वा ह्यामश्राद्धं तथैव च। अभोज्यानि यतीनाञ्च प्रत्यक्षलवणानि च ।। १८.

एकधान्याचे अन्न, मध, मांस, अपवित्र श्राद्धाचे अन्न आणि थेट मीठ हे सर्व यतींसाठी वर्ज्य आहेत.

एकैकातिक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते। प्राजापत्येन कृच्छ्रेण ततः पापात् प्रमुच्यते ।। १८.

यापैकी प्रत्येक नियमभंगासाठी प्रजापत्य प्रायश्चित्त सांगितले आहे. असे केल्याने पापातून मुक्ती मिळते.

व्यतिक्रमाच्च ये केचिद्वाङ्मनःकायसम्भवम्। सद्भिः सह विनिश्चित्य यद्ब्रूयुस्तत्समाचरेत् ।। १८.

वाणी, मन किंवा शरीरातून जे काही अपराध घडतील, त्याबद्दल सत्पुरुषांशी सल्ला करून त्यांनी सांगितलेले प्रायश्चित्त करावे.

विशुद्धबुद्धिः समलोष्टकाञ्चनः समस्तभूतेषु चरन् स माहितः । स्थानं ध्रुवं शाश्वतमव्ययं सतां परं स गत्वा न पुनर्हि जायते ।। १८.

ज्याची बुद्धी शुद्ध आहे, ज्याच्यासाठी माती आणि सोने सारखेच आहेत, जो सर्व प्राण्यांत समभावाने वावरतो, असा स्थिरचित्त माणूस सत्पुरुषांच्या सर्वोच्च, शाश्वत आणि अविनाशी स्थानाला पोहोचतो आणि पुन्हा जन्म घेत नाही.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि अरिष्टानि निबोधत। येन ज्ञानविशेषेण मृत्युं पश्यति चात्मनः ।। १९.

आता मी पुढे अपशकुन सांगतो, नीट ऐका. विशेष ज्ञानाने माणूस स्वतःच्या मृत्यूचे आगमन ओळखू शकतो.

अरुन्धतीं ध्रुवञ्चैव सोमच्छायां महापथम्। यो न पश्येत्स नो जीवेन्नरः संवत्सरात्परम् ।। १९.

जो माणूस अरुंधती, ध्रुव, चंद्राची सावली किंवा आकाशातील मोठा मार्ग पाहू शकत नाही, तो एक वर्षापेक्षा जास्त जगत नाही.

अरश्मिवन्तमादित्यं रश्मिवन्तञ्च पावकम्। यः पश्येन्न च जीवेत मासादेकादशात्परम् ।। १९.

जो माणूस किरणांसह सूर्य किंवा अग्नी पाहू शकत नाही, तो अकरा महिन्यांपेक्षा जास्त जगत नाही.

वमेन्मूत्रं करीषं वा सुवर्णं रजतं तथा। प्रत्यक्षमथ वा स्वप्ने दशमासान् स जीवति ।। १९.

कोणी डाव्या बाजूला मूत्र, शेण, सोने किंवा चांदी प्रत्यक्ष किंवा स्वप्नात पाहिले, तर तो दहा महिने जगतो.

अग्रतः पृष्ठतो वापि खण्टं यस्य पदम्भवेत्। पांसुले कर्दमे वापि सप्तमासान् स जीवति ।। १९.

पावलात लंगडेपणा पुढे किंवा मागे दिसला, किंवा वाळू किंवा चिखलावर चालावे लागले, तर तो सात महिने जगतो.

काकः कपोतो गृध्रो वा निलीयेद्यस्य मूर्द्धनि। क्रव्यादो वा खगः कश्चित् षण्मासान्नातिवर्त्तते ।। १९.

कावळा, कबूतर, गिधाड किंवा कोणताही मांसाहारी पक्षी डोक्यावर बसला, तर सहा महिन्यांपेक्षा जास्त तो माणूस जगत नाही.

बध्ये द्वायसपङ्क्तीभिः पांशुवर्षैण वा पुनः। छायां वा विकृतां पश्येच्चतुःपञ्च स जीवति ।। १९.

दफन किंवा अंत्यसंस्काराच्या वेळी दुहेरी ओळी किंवा धुळीचा वर्षाव झाला, किंवा कोणी आपली सावली विकृत पाहिली, तर तो चार किंवा पाच महिने जगतो.

अनभ्रे विद्युतं पश्येद्दक्षिणां दिशमाश्रिताम्। उदकेन्द्रध नुर्वापि त्रयो द्वौवा स जीवति ।। १९.

कोणी निरभ्र आकाशात दक्षिण दिशेला वीज चमकताना पाहिली, किंवा इंद्रधनुष्य पाहिले, तर तो तीन किंवा दोन महिने जगतो.

अप्सु वा यदि वाऽऽदर्शे आत्मानं यो न पश्यति। अशिरस्कं तथात्मानं मासादूर्द्ध्वं न जीवति ।। १९.

पाण्यात किंवा आरशात आपला प्रतिबिंब दिसत नसेल, किंवा स्वतःला डोक्याविना पाहिले, तर तो माणूस एका महिन्यापेक्षा जास्त जगत नाही.

शवगन्धि भवेद्गात्रं वसागन्धि ह्यथापि वा। मृत्युर्ह्युपस्थितस्तस्य अर्द्धमासं स जीवति ।। १९.

शरीराला प्रेतासारखा किंवा चरबीसारखा वास आला, तर मृत्यू जवळ आलेला असतो; असा माणूस अर्धा महिना जगतो.

सम्भिन्नो मारुतो यस्य मर्मस्थानानि कृन्तति । अद्भिः स्पृष्टो न दृष्येच्च तस्य मृत्युरुपस्थितः ।। १९.

ज्याच्या शरीरातील महत्त्वाच्या जागा वाऱ्यामुळे फाटतात आणि पाण्याने स्पर्श केला तरी तो दिसत नाही, त्याच्यावर मृत्यू जवळ आला आहे.

ऋक्षवानरयुक्तेन रथेनाशान्तु दक्षिणाम् । गायन्नथ व्रजेत् स्वप्ने विद्यान्मृत्युरुपस्थितः ।। १९.

कोणी स्वप्नात अस्वस्थपणे अस्वल किंवा माकडांनी ओढलेल्या रथात बसून, गात गात दक्षिणेकडे जात असेल, तर त्याला मृत्यू जवळ आला आहे हे समजावे.

कृष्णाम्ब रधरा श्यामा गायन्ती वाथ चाङ्गना। यन्नयेद्दक्षिणामाशां स्वप्ने सोऽपि न जीवति ।। १९.

स्वप्नात काळी, लाल ओठांची, गाणारी स्त्री जर कोणाला दक्षिण दिशेला नेत असेल, तर तो माणूस जगत नाही.

छिद्रं वासशचव कृष्णञ्च स्वप्रे यो विधृयान्नरः । भग्नं वा श्रवणं दृष्ट्वा विद्यान्मृत्युरुपस्थितः ।। १९.

कोणी स्वप्नात फाटकी किंवा काळी वस्त्रे घालतो, किंवा तुटलेले कुंडल पाहतो, तर त्याला मृत्यू जवळ आला आहे हे समजावे.