वायुपुराणम्

त्यक्तसङ्गो जितकोधो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः। पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि ध्याने ह्येवं मनो दधेत् ।। १७.

ज्याने आसक्ती सोडली आहे, रागावर विजय मिळवला आहे, हलकं अन्न घेतं, इंद्रियांवर ताबा ठेवला आहे, बुद्धीने सर्व द्वारे बंद केली आहेत, त्याने मन ध्यानात स्थिर करावं.

शून्येष्वेवावकाशेषु गुहासु चवने तथा। नदीनां पुलिने चैव नित्यं युक्तः सदा भवेत् ।। १७.

रिकाम्या जागांमध्ये, मोकळ्या मैदानात, गुहांमध्ये, अरण्यात किंवा नद्यांच्या काठावर, नेहमीच एकाग्र राहावं.

वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदण्डश्च ते त्रयः। यस्यैते नियता दण्डाः स त्रिदण्डी व्यवस्थितः ।। १७.

वाणी, कृती आणि मन — हे तिन्ही संयमाचे प्रकार आहेत; ज्याच्यात हे तिन्ही संयम पक्के आहेत, त्याला त्रिदंडी म्हणतात.

अवस्थितो ध्यानरतिर्जितेन्द्रियः शुभाशुभे हित्य च कर्मणी उभे । इदं शरीरं प्रविमुच्य शास्त्रतो न जायते म्रियते वा कदाचित् ।। १७.

जो ध्यानात रमलेला आहे, इंद्रियांवर ताबा मिळवला आहे, शुभ-अशुभ दोन्ही कर्मे सोडली आहेत, तो शास्त्रानुसार हे शरीर सोडतो, त्याला पुन्हा जन्म किंवा मृत्यू कधीच येत नाही.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते परमाश्रमप्राप्तिकथनं नाम सप्तदशोऽध्यायः

या प्रकारे श्रीमहापुराणातील वायूद्वारे सांगितलेल्या 'परमाश्रमप्राप्ती' या सतराव्या अध्यायाचा समारोप झाला.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि यतीनामिह निश्चयम्। प्रायश्चित्तानि तत्त्वेन यान्यकामकृतानि तु। अथ कामकृतेप्याहुः सूक्ष्मधर्मविदो जनाः ।। १८.

आता मी इथे यतींसाठी, त्यांनी अनवधानाने केलेल्या आणि जाणूनबुजून केलेल्या कर्मांसाठी, प्रायश्चित्त काय आहे हे खरेखुरे सांगतो; सूक्ष्म धर्म जाणणारेही हेच सांगतात.

पापञ्च त्रिविधं प्रोक्तं वाङ्मनःकायसम्भवम्। सततं हिदिवा रात्रौ येनेदं बध्यते जगत् ।। १८.

पाप हे तिळतिळके सांगितले आहे — वाणी, मन आणि शरीरातून उत्पन्न होणारे; ज्यामुळे हे जग दिवस-रात्र बांधलेले आहे.

न कर्माणि न चाप्येष तिष्ठ तीतिपरा श्रुतिः। क्षणमेव प्रयोज्यन्तु आयुषस्तु विधारणात् ।। १८.

कर्मे किंवा हे शरीरही कायम राहत नाही, असं श्रेष्ठ शास्त्र सांगतं; जीवन टिकवण्यासाठी ते फक्त क्षणभर वापरावं.

भवेद्धीरोऽप्रमत्तस्तु योगो हि परमं बलम्। न हि योगात्परं किञ्चिन्नराणामिह दृश्यते। तस्माद्योगं प्रशंसन्ति धर्मयुक्ता मनीषिणः ।। १८.

माणसाने धीराने आणि सावध राहावं, कारण योग हेच सर्वात मोठं बळ आहे; माणसांमध्ये योगापेक्षा श्रेष्ठ असं काहीच दिसत नाही; म्हणून धर्मात गुंतलेले ज्ञानी लोक योगाचीच स्तुती करतात.

अविद्यां विद्यया तीर्त्वा प्राप्यैश्वयर्मनुत्तमम्। दृष्ट्वा परापरं धीराः परं गच्छन्ति तत्पदम् ।। १८.

अज्ञानावर ज्ञानाने विजय मिळवून, श्रेष्ठ ऐश्वर्य प्राप्त करून, जे धीर आहेत ते वरचं आणि खालचं पाहून त्या परम अवस्थेला पोहोचतात.

व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवोपव्रतानि च। एकैकापक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते ।। १८.

भिक्षूंनी घेतलेली व्रतं आणि त्यांची उपव्रतं, त्यातील प्रत्येक नियमभंगासाठी प्रायश्चित्त ठरवलेलं आहे.

उपेत्य तु स्त्रियं कामात् प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् । प्राणायामसमायुक्तं कुर्यात्सान्तपनं तथा ।। १८.

जर कोणी वासनेपोटी स्त्रीकडे गेला, तर त्याला प्रायश्चित्त सांगावं; प्राणायामासह सां तपन व्रत करावं.

तत श्चरति निर्द्देशं कृच्छ्रस्यान्ते समाहितः। पुनराश्रममागम्य चरेद्भिक्षुरतन्द्रितः । न मर्मयुक्तं वचनं हिनस्तीति मनीषिणः ।। १८.

मग, ठरवलेल्या प्रायश्चित्तानंतर, कष्टाच्या शेवटी मन एकाग्र करून, पुन्हा आश्रमात परतून, भिक्षूने आळशी न होता आचरण करावं; ज्ञानी लोक म्हणतात की, जे बोलणं मर्माशी संबंधित नाही, ते हानी करत नाही.

तथापि च न कर्त्तव्यः प्रसङ्गो ह्येष दारुणः। अहोरात्राधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति श्रुतिः ।। १८.

तरीदेखील, असा संबंध ठेवू नये, कारण तो फार भयंकर आहे; शास्त्र सांगतं की, दिवस-रात्र यापेक्षा मोठं अधर्म काहीच नाही.

हिंसा ह्येषा परा सृष्टा दैवतैर्मुनिभिस्तथा। यदेत[https://puranastudy.freeoda.com/pur_index14/dravina.htm द्द्रविणं] नाम प्राणा ह्येते बहिश्चराः। स तस्य हरति प्राणान् यो यस्य हरते धनम् ।। १८.

हीच सर्वात मोठी हिंसा आहे, जी देवांनी आणि ऋषींनी ठरवली आहे: जे धन म्हणतात, ते प्रत्यक्षात जिवंत प्राणी आहेत; जो दुसऱ्याचं धन घेतो, तो त्याचा जीव घेतो.

एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रताच्च्युतः। भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेच्चान्द्रायणं व्रतम् ।। १८.

असं केल्यावर, जो दुष्ट स्वभावाचा आहे, व्रतभंग करून चुकीच्या मार्गावर गेला आहे, त्याने पुन्हा पश्चात्ताप करून चांद्रायण व्रत घ्यावं.

विधिना शास्त्रदृष्टेन संवत्सरमिति श्रुतिः। ततः संवत्सरस्यान्ते भूयः प्रक्षीणकल्मषः। भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेच्चान्द्रायणं व्रतम् ।। १८.

शास्त्रात सांगितलेल्या नियमाप्रमाणे, एक वर्ष असं व्रत करावं, असं श्रुती सांगते; मग वर्षाच्या शेवटी, पाप कमी झाल्यावर, पुन्हा पश्चात्ताप करून चांद्रायण व्रत घ्यावं.

अहिंसा सर्वभूतानां कर्मणा मनसा गिरा । अकामादपि हिंसेत यदि भिक्षुः पशून् मृगान्। कृच्छ्रातिकृच्छ्रं कुर्वीत चान्द्रायणमथीपि वा ।। १८.

सर्व प्राण्यांवर दयाळूपणा, म्हणजे अहिंसा, ही मनाने, वाणीने आणि कृतीने पाळावी. जर एखाद्या भिक्षूकाकडून, अगदी अनवधानानेसुद्धा, प्राणी किंवा वन्य जनावरांना इजा झाली, तर त्याने अतिशय कठीण प्रायश्चित्त किंवा चांद्रायण व्रत घ्यावे.

स्कन्देदिन्द्रियदौर्बल्यात् स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि। तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश ।। १८.

जर इंद्रियांची कमजोरीमुळे एखाद्या यतीने स्त्रीला पाहून मनावर ताबा गमावला, तर त्याने सोळा वेळा प्राणायाम करावा.

दिवा स्कन्नस्य विप्रस्य प्रायश्चित्तं विधीयते। त्रिरात्रमुपवासश्च प्राणायामशतं तथा ।। १८.

दिवसा जर ब्राह्मणाकडून वीर्यस्खलन झाले, तर त्याचे प्रायश्चित्त म्हणजे तीन दिवस उपवास आणि शंभर वेळा प्राणायाम करणे असे सांगितले आहे.

रात्रौ स्कन्नः शुचिः स्रातोद्वादशैव तु धारणाः। प्राणायामेन शुद्धात्मा विरजा जायते द्विजः ।। १८.

रात्री वीर्यस्खलन झाल्यास, स्नान करून शुद्ध झाल्यावर, बारा वेळा प्राणायाम करावा. यामुळे द्विज शुद्ध आणि निष्कलंक होतो.

एकान्नं मधु मांसं वा ह्यामश्राद्धं तथैव च। अभोज्यानि यतीनाञ्च प्रत्यक्षलवणानि च ।। १८.

एकधान्याचे अन्न, मध, मांस, अपवित्र श्राद्धाचे अन्न आणि थेट मीठ हे सर्व यतींसाठी वर्ज्य आहेत.

एकैकातिक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते। प्राजापत्येन कृच्छ्रेण ततः पापात् प्रमुच्यते ।। १८.

यापैकी प्रत्येक नियमभंगासाठी प्रजापत्य प्रायश्चित्त सांगितले आहे. असे केल्याने पापातून मुक्ती मिळते.

व्यतिक्रमाच्च ये केचिद्वाङ्मनःकायसम्भवम्। सद्भिः सह विनिश्चित्य यद्ब्रूयुस्तत्समाचरेत् ।। १८.

वाणी, मन किंवा शरीरातून जे काही अपराध घडतील, त्याबद्दल सत्पुरुषांशी सल्ला करून त्यांनी सांगितलेले प्रायश्चित्त करावे.

विशुद्धबुद्धिः समलोष्टकाञ्चनः समस्तभूतेषु चरन् स माहितः । स्थानं ध्रुवं शाश्वतमव्ययं सतां परं स गत्वा न पुनर्हि जायते ।। १८.

ज्याची बुद्धी शुद्ध आहे, ज्याच्यासाठी माती आणि सोने सारखेच आहेत, जो सर्व प्राण्यांत समभावाने वावरतो, असा स्थिरचित्त माणूस सत्पुरुषांच्या सर्वोच्च, शाश्वत आणि अविनाशी स्थानाला पोहोचतो आणि पुन्हा जन्म घेत नाही.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि अरिष्टानि निबोधत। येन ज्ञानविशेषेण मृत्युं पश्यति चात्मनः ।। १९.

आता मी पुढे अपशकुन सांगतो, नीट ऐका. विशेष ज्ञानाने माणूस स्वतःच्या मृत्यूचे आगमन ओळखू शकतो.

अरुन्धतीं ध्रुवञ्चैव सोमच्छायां महापथम्। यो न पश्येत्स नो जीवेन्नरः संवत्सरात्परम् ।। १९.

जो माणूस अरुंधती, ध्रुव, चंद्राची सावली किंवा आकाशातील मोठा मार्ग पाहू शकत नाही, तो एक वर्षापेक्षा जास्त जगत नाही.

अरश्मिवन्तमादित्यं रश्मिवन्तञ्च पावकम्। यः पश्येन्न च जीवेत मासादेकादशात्परम् ।। १९.

जो माणूस किरणांसह सूर्य किंवा अग्नी पाहू शकत नाही, तो अकरा महिन्यांपेक्षा जास्त जगत नाही.

वमेन्मूत्रं करीषं वा सुवर्णं रजतं तथा। प्रत्यक्षमथ वा स्वप्ने दशमासान् स जीवति ।। १९.

कोणी डाव्या बाजूला मूत्र, शेण, सोने किंवा चांदी प्रत्यक्ष किंवा स्वप्नात पाहिले, तर तो दहा महिने जगतो.