वायुपुराणम्

अस्तेयं ब्रह्मचर्यञ्च अलोभस्त्याग एव च। व्रतानि चैव भिक्षूणामहिंसा परमार्थिता ।। १६.

चोरी न करणे, ब्रह्मचर्य, लोभ नसणे, त्याग, व्रते, अहिंसा आणि खरी निष्ठा हे भिक्षुकांचे आचार आहेत.

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम्। नित्यंस्वाध्याय इत्येते नियमाः परिकीर्तिताः ।। १६.

राग न ठेवणे, गुरूची सेवा, स्वच्छता, अन्नात मितपणा आणि नेहमीचा स्वाध्याय — हे नियम सांगितले आहेत.

बीचयोनिर्गुणवपुर्बद्धः कर्मभिरेव च। यथा द्विप इवारण्ये मनुष्याणां विधीयते ।। १६.

कर्मांनी बांधला गेलेला, बीजातून जन्मलेला आणि गुणरूप असलेला मनुष्य, जसा जंगलात हत्ती असतो तसा जगात असतो.

प्राप्यते वाचिरादेवाङ्कुशेनेव निवारितः। एवं ज्ञानेन शुद्धेन दग्धबीचो ह्यकल्मषः। विमुक्तबन्धः शान्तोऽसौ मुक्त इत्यभिधीयते ।। १६.

तो हत्तीला अंकुशाने जसा पटकन आवरता येतो, तसा बांधला जातो; पण शुद्ध ज्ञानाने बीज जळल्यावर, तो दोषमुक्त होतो, बंधनातून सुटतो, शांत होतो आणि मुक्त म्हणवतो.

वेदैस्तुत्या सर्वयज्ञक्रियास्तु यज्ञे जप्यं ज्ञानिनामाहुरग्रयम्। ज्ञानाद्धयानं सङ्गरागव्यपेतं तस्मिन् प्राप्ते शाश्वतस्योपलब्धिः ।। १६.

वेद सर्व यज्ञांची स्तुती करतात, पण यज्ञांमध्ये जप हा ज्ञानी लोकांसाठी श्रेष्ठ मानला जातो; ज्ञानामुळे आसक्तिरहित ध्यान होते आणि त्यात शाश्वत सत्य मिळते.

दमः शमः सत्यमकल्मषत्वं मौनं च भूतेष्वखिलेष्वथार्ज्जवम्। अतीन्द्रियज्ञानमिदं तथार्ज्जवं प्राहुस्तथा ज्ञानविशुद्धसत्त्वाः ।। १६.

इंद्रियसंयम, मनःशांती, सत्य, पावित्र्य, मौन, सर्व प्राण्यांशी सरळपणा आणि इंद्रियांच्या पलीकडील ज्ञान — हे शुद्ध बुद्धी असणाऱ्यांनी गुण म्हणून सांगितले आहेत.

समाहितो ब्रह्मपरोऽप्रमादी शुचिस्तथैवात्मरतिर्जीतेन्द्रियः। समाप्नुयुर्योगमिमं महाधियो महर्षयश्चैवमनिन्दितामलाः ।। १६.

एकाग्र, ब्रह्मपरायण, सतर्क, शुद्ध, आत्मानंदात रमणारे आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेले हे महान बुद्धीचे, निष्कलंक आणि निर्दोष महर्षी हे योग प्राप्त करतात.

आश्रमत्रयमुत्सृज्य प्राप्तस्तु परमाश्रमम्। अतः संवत्सरस्यान्ते प्राप्य ज्ञानमनुत्तमम् ।। १७.

तीन आश्रम सोडून, जेव्हा तो सर्वोच्च आश्रमात पोहोचतो, तेव्हा वर्षाच्या शेवटी त्याला श्रेष्ठ ज्ञान प्राप्त होते.

अनुज्ञाप्य गुरूंचैव विचरेत् पृथिवीमिमाम्। सारभूतमुपासीत ज्ञानं यज्ज्ञेय साधकम् ।। १७.

गुरूंची परवानगी घेऊन, तो पृथ्वीवर फिरावा आणि जे ज्ञान साध्य करायचे आहे त्याचा सार शोधावा आणि त्या ज्ञानाची उपासना करावी.

इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयमिति यस्तुषितश्चरेत् । अपि कल्पसहस्रायुर्न्नैव ज्ञेयमवाप्नुयात् ।। १७.

जो माणूस 'हेच ज्ञान, हेच जाणण्यासारखं आहे' असं समाधानाने राहतो, तो हजार कल्पांचं आयुष्य जरी जगला, तरीही खऱ्या जाणण्यासारख्या गोष्टीला कधीच पोहोचू शकत नाही.

त्यक्तसङ्गो जितकोधो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः। पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि ध्याने ह्येवं मनो दधेत् ।। १७.

ज्याने आसक्ती सोडली आहे, रागावर विजय मिळवला आहे, हलकं अन्न घेतं, इंद्रियांवर ताबा ठेवला आहे, बुद्धीने सर्व द्वारे बंद केली आहेत, त्याने मन ध्यानात स्थिर करावं.

शून्येष्वेवावकाशेषु गुहासु चवने तथा। नदीनां पुलिने चैव नित्यं युक्तः सदा भवेत् ।। १७.

रिकाम्या जागांमध्ये, मोकळ्या मैदानात, गुहांमध्ये, अरण्यात किंवा नद्यांच्या काठावर, नेहमीच एकाग्र राहावं.

वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदण्डश्च ते त्रयः। यस्यैते नियता दण्डाः स त्रिदण्डी व्यवस्थितः ।। १७.

वाणी, कृती आणि मन — हे तिन्ही संयमाचे प्रकार आहेत; ज्याच्यात हे तिन्ही संयम पक्के आहेत, त्याला त्रिदंडी म्हणतात.

अवस्थितो ध्यानरतिर्जितेन्द्रियः शुभाशुभे हित्य च कर्मणी उभे । इदं शरीरं प्रविमुच्य शास्त्रतो न जायते म्रियते वा कदाचित् ।। १७.

जो ध्यानात रमलेला आहे, इंद्रियांवर ताबा मिळवला आहे, शुभ-अशुभ दोन्ही कर्मे सोडली आहेत, तो शास्त्रानुसार हे शरीर सोडतो, त्याला पुन्हा जन्म किंवा मृत्यू कधीच येत नाही.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते परमाश्रमप्राप्तिकथनं नाम सप्तदशोऽध्यायः

या प्रकारे श्रीमहापुराणातील वायूद्वारे सांगितलेल्या 'परमाश्रमप्राप्ती' या सतराव्या अध्यायाचा समारोप झाला.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि यतीनामिह निश्चयम्। प्रायश्चित्तानि तत्त्वेन यान्यकामकृतानि तु। अथ कामकृतेप्याहुः सूक्ष्मधर्मविदो जनाः ।। १८.

आता मी इथे यतींसाठी, त्यांनी अनवधानाने केलेल्या आणि जाणूनबुजून केलेल्या कर्मांसाठी, प्रायश्चित्त काय आहे हे खरेखुरे सांगतो; सूक्ष्म धर्म जाणणारेही हेच सांगतात.

पापञ्च त्रिविधं प्रोक्तं वाङ्मनःकायसम्भवम्। सततं हिदिवा रात्रौ येनेदं बध्यते जगत् ।। १८.

पाप हे तिळतिळके सांगितले आहे — वाणी, मन आणि शरीरातून उत्पन्न होणारे; ज्यामुळे हे जग दिवस-रात्र बांधलेले आहे.

न कर्माणि न चाप्येष तिष्ठ तीतिपरा श्रुतिः। क्षणमेव प्रयोज्यन्तु आयुषस्तु विधारणात् ।। १८.

कर्मे किंवा हे शरीरही कायम राहत नाही, असं श्रेष्ठ शास्त्र सांगतं; जीवन टिकवण्यासाठी ते फक्त क्षणभर वापरावं.

भवेद्धीरोऽप्रमत्तस्तु योगो हि परमं बलम्। न हि योगात्परं किञ्चिन्नराणामिह दृश्यते। तस्माद्योगं प्रशंसन्ति धर्मयुक्ता मनीषिणः ।। १८.

माणसाने धीराने आणि सावध राहावं, कारण योग हेच सर्वात मोठं बळ आहे; माणसांमध्ये योगापेक्षा श्रेष्ठ असं काहीच दिसत नाही; म्हणून धर्मात गुंतलेले ज्ञानी लोक योगाचीच स्तुती करतात.

अविद्यां विद्यया तीर्त्वा प्राप्यैश्वयर्मनुत्तमम्। दृष्ट्वा परापरं धीराः परं गच्छन्ति तत्पदम् ।। १८.

अज्ञानावर ज्ञानाने विजय मिळवून, श्रेष्ठ ऐश्वर्य प्राप्त करून, जे धीर आहेत ते वरचं आणि खालचं पाहून त्या परम अवस्थेला पोहोचतात.

व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवोपव्रतानि च। एकैकापक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते ।। १८.

भिक्षूंनी घेतलेली व्रतं आणि त्यांची उपव्रतं, त्यातील प्रत्येक नियमभंगासाठी प्रायश्चित्त ठरवलेलं आहे.

उपेत्य तु स्त्रियं कामात् प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् । प्राणायामसमायुक्तं कुर्यात्सान्तपनं तथा ।। १८.

जर कोणी वासनेपोटी स्त्रीकडे गेला, तर त्याला प्रायश्चित्त सांगावं; प्राणायामासह सां तपन व्रत करावं.

तत श्चरति निर्द्देशं कृच्छ्रस्यान्ते समाहितः। पुनराश्रममागम्य चरेद्भिक्षुरतन्द्रितः । न मर्मयुक्तं वचनं हिनस्तीति मनीषिणः ।। १८.

मग, ठरवलेल्या प्रायश्चित्तानंतर, कष्टाच्या शेवटी मन एकाग्र करून, पुन्हा आश्रमात परतून, भिक्षूने आळशी न होता आचरण करावं; ज्ञानी लोक म्हणतात की, जे बोलणं मर्माशी संबंधित नाही, ते हानी करत नाही.

तथापि च न कर्त्तव्यः प्रसङ्गो ह्येष दारुणः। अहोरात्राधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति श्रुतिः ।। १८.

तरीदेखील, असा संबंध ठेवू नये, कारण तो फार भयंकर आहे; शास्त्र सांगतं की, दिवस-रात्र यापेक्षा मोठं अधर्म काहीच नाही.

हिंसा ह्येषा परा सृष्टा दैवतैर्मुनिभिस्तथा। यदेत[https://puranastudy.freeoda.com/pur_index14/dravina.htm द्द्रविणं] नाम प्राणा ह्येते बहिश्चराः। स तस्य हरति प्राणान् यो यस्य हरते धनम् ।। १८.

हीच सर्वात मोठी हिंसा आहे, जी देवांनी आणि ऋषींनी ठरवली आहे: जे धन म्हणतात, ते प्रत्यक्षात जिवंत प्राणी आहेत; जो दुसऱ्याचं धन घेतो, तो त्याचा जीव घेतो.

एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रताच्च्युतः। भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेच्चान्द्रायणं व्रतम् ।। १८.

असं केल्यावर, जो दुष्ट स्वभावाचा आहे, व्रतभंग करून चुकीच्या मार्गावर गेला आहे, त्याने पुन्हा पश्चात्ताप करून चांद्रायण व्रत घ्यावं.

विधिना शास्त्रदृष्टेन संवत्सरमिति श्रुतिः। ततः संवत्सरस्यान्ते भूयः प्रक्षीणकल्मषः। भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेच्चान्द्रायणं व्रतम् ।। १८.

शास्त्रात सांगितलेल्या नियमाप्रमाणे, एक वर्ष असं व्रत करावं, असं श्रुती सांगते; मग वर्षाच्या शेवटी, पाप कमी झाल्यावर, पुन्हा पश्चात्ताप करून चांद्रायण व्रत घ्यावं.

अहिंसा सर्वभूतानां कर्मणा मनसा गिरा । अकामादपि हिंसेत यदि भिक्षुः पशून् मृगान्। कृच्छ्रातिकृच्छ्रं कुर्वीत चान्द्रायणमथीपि वा ।। १८.

सर्व प्राण्यांवर दयाळूपणा, म्हणजे अहिंसा, ही मनाने, वाणीने आणि कृतीने पाळावी. जर एखाद्या भिक्षूकाकडून, अगदी अनवधानानेसुद्धा, प्राणी किंवा वन्य जनावरांना इजा झाली, तर त्याने अतिशय कठीण प्रायश्चित्त किंवा चांद्रायण व्रत घ्यावे.

स्कन्देदिन्द्रियदौर्बल्यात् स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि। तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश ।। १८.

जर इंद्रियांची कमजोरीमुळे एखाद्या यतीने स्त्रीला पाहून मनावर ताबा गमावला, तर त्याने सोळा वेळा प्राणायाम करावा.