वायुपुराणम्

तयोः प्राणोऽन्तरात्मास्य बाह्योऽपानोऽत उच्यते। अन्नं प्राणस्तथापानं मृत्युर्ज्जीवितमेव च ।। १५.

त्यांपैकी प्राण हा अंतरात्मा आहे आणि आपान हा बाह्य आत्मा आहे, असे सांगितले आहे. अन्न हे प्राण आहे, तसेच आपान देखील; मृत्यू आणि जीवन सुद्धा.

अन्नं ब्रह्म च विज्ञेयं प्रजानां प्रसवस्तथा। अन्नाद्भूतानि जायन्ते स्थितिरन्नेन चेष्यते। वर्द्धन्ते तेन भूतानि तस्मादन्नन्तदुच्यते ।। १५.

अन्न आणि ब्रह्म हे संततीचे मूळ समजावे. अन्नापासूनच सर्व जीव जन्म घेतात; त्यांचे अस्तित्व अन्नावर टिकते. अन्नामुळेच सर्व जीव वाढतात, म्हणून त्याला 'अन्न' असे म्हणतात.

तदेवाग्नौ हुतं ह्यन्नं भुञ्जते देवदानवाः। गन्धर्वयक्षरक्षांसि पिशाचाश्चान्नमेव हि ।। १५.

अग्नीत अर्पण केलेले तेच अन्न देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि पिशाच्च – हे सर्व खातात.

इति श्रीमहापुराणे वायु प्रोक्ते पाशुपतयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः

या प्रकारे श्रीमहापुराणातील वायूद्वारे सांगितलेल्या पाशुपतयोग नावाच्या पंधराव्या अध्यायाचा समाप्ती झाली.

अत ऊद्ध्वं प्रवक्ष्यामि शौचाचारस्य लक्षणम्। यदनुष्ठाय शुद्धात्मा प्रेत्य स्वर्गं हि चाप्नुयात् ।। १६.

आता मी शौचाचाराचे लक्षण सांगतो, ज्याचे पालन केल्याने शुद्ध आत्मा असलेला माणूस मृत्यूनंतर स्वर्ग प्राप्त करतो.

उदकार्थी तु शौचानां मुनीनामुत्तमं पदम् । यस्तु तेष्वप्रमत्तः स्यात् स मुनिर्न्नावसीदति ।। १६.

पाण्याच्या शोधात असणाऱ्यांसाठी, ऋषींच्या शौचाचा सर्वोच्च दर्जा मिळतो. त्यात जो जागरूक राहतो, तो ऋषी कधीही अधःपात होत नाही.

मानावमानौ द्वोवेतौ तावेवाहुर्विषामृते । अवमानं विषं तत्र मानन्त्वमृतमुच्यते ।। १६.

मान आणि अपमान – हे दोन अमृत आणि विष म्हणतात. अपमान हे विष आहे, आणि मान हे अमृत म्हणतात.

यस्तु तेष्वप्रमत्तः स्यात् स मुनिर्न्नावसीदति । गुरोः प्रियहिते युक्तः स तु संवत्सरं वसेत् ।। १६.

त्यात जो जागरूक राहतो, तो ऋषी कधीही अधःपात होत नाही. गुरूच्या प्रेमात आणि हितात मन लावून, त्याने एक वर्ष राहावे.

नियमेष्वप्रमत्तस्तु यमेषु च सदा भवेत् । प्राप्यानुज्ञान्ततश्चैव ज्ञानागमनमुत्तमम्। अविरोधेन धर्मस्य विचरेत् पृथिवीमिमाम् ।। १६.

नियम आणि यम यामध्ये नेहमी जागरूक राहावे. परवानगी मिळाल्यावर, श्रेष्ठ ज्ञान मिळवावे आणि धर्माचा भंग न करता या पृथ्वीवर विहार करावा.

चक्षुः पूतं व्रजेन्मार्गं वस्त्रपूतं जलं पिबेत्। सत्यपूतां वदेद्वाणीमिति धर्मानुशासनम् ।। १६.

दृष्टीने शुद्ध केलेला मार्ग चालावा, वस्त्राने गाळलेले पाणी प्यावे, आणि सत्याने शुद्ध केलेली वाणी बोलावी – हा धर्माचा उपदेश आहे.

आतिथ्यं श्राद्धयज्ञेषु न गच्छेद्योगवित् व्कचित्। एवं ह्यहिंसको योगी भवेदिति विचारणा ।। १६.

योग जाणणाऱ्याने कधीही अतिथ्य किंवा श्राद्धयज्ञात जाऊ नये. अशा वागणुकीमुळे योगी अहिंसक होतो.

वह्नौ विधूमे व्यङ्गारे सर्वृस्मिन् भुक्तवज्जने। विचरेन्मतिमान् योगी न तु तेष्वेव नित्यशः ।। १६.

जसा धूर किंवा न राख नसलेला अग्नी सर्व लाकडात राहतो, तसा ज्ञानी योगी लोकांत जणू काही पोटभर जेवला आहे अशा शांतपणे वावरावा; पण तो नेहमीच त्यांच्यात राहू नये.

यथैवमवमन्यन्ते यथा परिभवन्ति च। युक्तस्तथा चरेद्भैक्षं सतां धर्ममदूषयन् ।। १६.

त्याला जशी उपेक्षा किंवा अपमान सहन करावा लागला तरी, तो सज्जनांच्या धर्माचा भंग न करता, त्याच रीतीने भिक्षा मागावी.

भैक्षं चरेद्गृहस्थेषु यथाचारगृहेषु च। श्रेष्ठा तु परमा चेयं वृत्तिरस्योपदिश्यते ।। १६.

तो गृहस्थांकडून आणि नीट वागणाऱ्या घरांमध्ये भिक्षा मागावी; पण हीच त्याच्यासाठी सर्वश्रेष्ठ आणि उत्तम जीवनपद्धती सांगितली आहे.

अत ऊर्द्ध्वं गृहस्थेषु शालीनेषु चरेद्‌द्विजः। श्रद्दधानेषु दान्तेषु श्रोत्रियेषु महात्मसु ।। १६.

यानंतर, द्विजाने शुद्ध, श्रद्धावान, संयमी, वेदज्ञ आणि मोठ्या मनाचे गृहस्थ यांच्याकडून भिक्षा मागावी.

अत ऊर्द्ध्वं पुनश्चापि अदुष्टपतितेषु च। भैक्षचर्या विवर्णेषु जघन्या वृत्तिरुच्यते ।। १६.

यानंतर, जे दोषरहित पण कमी सद्गुण असलेल्या घरांमध्ये राहतात, तिथे भिक्षा मागणे ही सगळ्यात नीच जीवनपद्धती मानली आहे.

भैक्षं यवागूं तक्रं वा पयो यावकमेव च। फळमूलं विपव्कं वा पिण्याकं शक्तितोपि वा ।। १६.

तो आपल्या सामर्थ्यानुसार ज्वारीचे पेज, ताक, दूध, ज्वारी, फळे, कंदमुळे, वाळलेले भाकरीचे तुकडे किंवा पीठ यापैकी काहीही भिक्षेत घेऊ शकतो.

इत्येते वै मया प्रोक्ता योगिनां सिद्धिवर्द्धनाः। आहारास्तेषु सिद्धेषु श्रेष्ठं भैक्षमिति स्मृतम् ।। १६.

योग्यांना सिद्धी वाढवणारे हे आहार मी सांगितले; त्यात शुद्ध असलेली भिक्षा ही सर्वश्रेष्ठ मानली आहे.

अब्बिन्दुं यः कुशाग्रेण मासे मासे समश्नुते। न्यायतो यस्तु भिक्षेत स पूर्वोक्ताद्विशिष्यते ।। १६.

जो दर महिन्याला कुशाच्या टोकावर ठेवलेला पाण्याचा एक थेंब खातो किंवा योग्य पद्धतीने भिक्षा मागतो, तो पूर्वी सांगितल्यापेक्षा श्रेष्ठ ठरतो.

योगिनां चैव सर्वेषां श्रेष्ठं चान्द्रायणं स्मृतम् । एकं द्वे त्रीणि चत्वारि शक्तितो वा समाचरेत् ।। १६.

सर्व योग्यांमध्ये चांद्रायण व्रत हे सर्वश्रेष्ठ मानले जाते; आपल्या शक्तीनुसार एक, दोन, तीन किंवा चार वेळा ते करावे.

अस्तेयं ब्रह्मचर्यञ्च अलोभस्त्याग एव च। व्रतानि चैव भिक्षूणामहिंसा परमार्थिता ।। १६.

चोरी न करणे, ब्रह्मचर्य, लोभ नसणे, त्याग, व्रते, अहिंसा आणि खरी निष्ठा हे भिक्षुकांचे आचार आहेत.

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम्। नित्यंस्वाध्याय इत्येते नियमाः परिकीर्तिताः ।। १६.

राग न ठेवणे, गुरूची सेवा, स्वच्छता, अन्नात मितपणा आणि नेहमीचा स्वाध्याय — हे नियम सांगितले आहेत.

बीचयोनिर्गुणवपुर्बद्धः कर्मभिरेव च। यथा द्विप इवारण्ये मनुष्याणां विधीयते ।। १६.

कर्मांनी बांधला गेलेला, बीजातून जन्मलेला आणि गुणरूप असलेला मनुष्य, जसा जंगलात हत्ती असतो तसा जगात असतो.

प्राप्यते वाचिरादेवाङ्कुशेनेव निवारितः। एवं ज्ञानेन शुद्धेन दग्धबीचो ह्यकल्मषः। विमुक्तबन्धः शान्तोऽसौ मुक्त इत्यभिधीयते ।। १६.

तो हत्तीला अंकुशाने जसा पटकन आवरता येतो, तसा बांधला जातो; पण शुद्ध ज्ञानाने बीज जळल्यावर, तो दोषमुक्त होतो, बंधनातून सुटतो, शांत होतो आणि मुक्त म्हणवतो.

वेदैस्तुत्या सर्वयज्ञक्रियास्तु यज्ञे जप्यं ज्ञानिनामाहुरग्रयम्। ज्ञानाद्धयानं सङ्गरागव्यपेतं तस्मिन् प्राप्ते शाश्वतस्योपलब्धिः ।। १६.

वेद सर्व यज्ञांची स्तुती करतात, पण यज्ञांमध्ये जप हा ज्ञानी लोकांसाठी श्रेष्ठ मानला जातो; ज्ञानामुळे आसक्तिरहित ध्यान होते आणि त्यात शाश्वत सत्य मिळते.

दमः शमः सत्यमकल्मषत्वं मौनं च भूतेष्वखिलेष्वथार्ज्जवम्। अतीन्द्रियज्ञानमिदं तथार्ज्जवं प्राहुस्तथा ज्ञानविशुद्धसत्त्वाः ।। १६.

इंद्रियसंयम, मनःशांती, सत्य, पावित्र्य, मौन, सर्व प्राण्यांशी सरळपणा आणि इंद्रियांच्या पलीकडील ज्ञान — हे शुद्ध बुद्धी असणाऱ्यांनी गुण म्हणून सांगितले आहेत.

समाहितो ब्रह्मपरोऽप्रमादी शुचिस्तथैवात्मरतिर्जीतेन्द्रियः। समाप्नुयुर्योगमिमं महाधियो महर्षयश्चैवमनिन्दितामलाः ।। १६.

एकाग्र, ब्रह्मपरायण, सतर्क, शुद्ध, आत्मानंदात रमणारे आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेले हे महान बुद्धीचे, निष्कलंक आणि निर्दोष महर्षी हे योग प्राप्त करतात.

आश्रमत्रयमुत्सृज्य प्राप्तस्तु परमाश्रमम्। अतः संवत्सरस्यान्ते प्राप्य ज्ञानमनुत्तमम् ।। १७.

तीन आश्रम सोडून, जेव्हा तो सर्वोच्च आश्रमात पोहोचतो, तेव्हा वर्षाच्या शेवटी त्याला श्रेष्ठ ज्ञान प्राप्त होते.

अनुज्ञाप्य गुरूंचैव विचरेत् पृथिवीमिमाम्। सारभूतमुपासीत ज्ञानं यज्ज्ञेय साधकम् ।। १७.

गुरूंची परवानगी घेऊन, तो पृथ्वीवर फिरावा आणि जे ज्ञान साध्य करायचे आहे त्याचा सार शोधावा आणि त्या ज्ञानाची उपासना करावी.