वायुपुराणम्

ततः स्मरति संसारचक्रेण परिवर्त्तितः। तस्मात्तु सततं युक्तो ध्यानतत्परयुञ्जकः। तथा समारभेद्योगं यथात्मानं स पश्यति ।। १५.

संसाराच्या चक्रात फिरताना माणूस आठवण काढतो; म्हणून नेहमी एकाग्र राहून, ध्यानात मग्न होऊन, अशी योगसाधना करावी की स्वतःला ओळखता येईल.

एष आद्यः परं ज्योतिरेष सेतुरनुत्तमः। विवृद्धो ह्येष भूतानां न सम्भेदश्च शाश्वतः ।। १५.

हेच आद्य, परम तेज आहे, हेच श्रेष्ठ सेतू आहे; हेच सर्व भूतांचे मूळ आहे, आणि त्याची एकता शाश्वत आहे.

तदेनं सेतुमात्मानं अग्निं वै विश्वतोमुखम्। हृदिस्थं सर्वभूतानामुपासीत विधानवित् ।। १५.

म्हणून, जो विधी जाणतो त्याने सर्व भूतांच्या हृदयात वास करणाऱ्या, सर्वदिशांनी तोंड असलेल्या त्या अग्निरूप आत्म्याची उपासना करावी.

हुत्वाष्टावाहुतीः सम्यक् शुचिस्तद्गतमानसः। वैश्वानरं हृदिस्थन्तु यथावदनुपूर्वशः। अपः पूर्व सकृत् प्राश्य तुष्णीं भूत्वा उपासते ।। १५.

शुद्ध मनाने आणि योग्य पद्धतीने आठ आहुती अर्पण केल्यावर, मन एकाग्र करून हृदयात वसणाऱ्या वैश्वानराचे ध्यान करावे. आधी एकदा पाणी पिऊन, शांतपणे बसून उपासना करावी.

प्राणायेति ततस्तस्य प्रथमा ह्याहुतिः स्मृता। अपानाय द्वितीया तु समानायेति चापरा ।। १५.

पहिली आहुती प्राणासाठी, दुसरी आपानासाठी, आणि तिसरी समानासाठी अर्पण करावी असे सांगितले आहे.

उदानाय चतुर्थीति व्यानायेति च पञ्चमी। स्वाहा कारैः परं हुत्वा शेषं भुञ्जीत कामतः। अपः पुनः सकृत् प्राश्य त्र्याचम्य हृदयं स्पृशेत् ।। १५.

चौथी आहुती उदानासाठी आणि पाचवी व्यानासाठी असते. उरलेल्या आहुत्या 'स्वाहा' म्हणत अर्पण कराव्यात आणि उरलेले अन्न इच्छेनुसार खावे. पुन्हा एकदा पाणी पिऊन, तीन वेळा आचमन करून हृदयाला स्पर्श करावा.

ॐप्राणानां ग्रन्थिरस्यात्मा रुद्रो ह्यात्मा विशान्तकः। स रुद्रो ह्यात्मनः प्राणा एवमाप्याययेत् स्वयम् ।। १५.

ॐ – प्राणांचा गाठ हा त्याचा आत्मा आहे; रुद्र हा खरा आत्मा, सर्वांचा संहार करणारा आहे. तोच रुद्र हा आत्म्याचा प्राण आहे; अशा प्रकारे तो स्वतःच त्यांना पोसतो.

त्वं देवानामपि ज्येष्ठ उग्रस्त्वं चतुरो वृषा । मृत्युघ्नोऽसि त्वमस्मभ्यं भद्रमेतद्धुतं हविः ।। १५.

तू देवांमध्ये ज्येष्ठ आहेस, तू प्रचंड आहेस, आणि तू चार वृषभ आहेस. तू मृत्यूचा नाश करणारा आहेस; आमच्यासाठी ही आहुती मंगल होवो.

एवं हृदयमालभ्य पादाङ्गुष्ठे तु दक्षिणे। विश्राव्य दक्षिणं पाणिं नाभिं वै पाणिना स्पृशेत् । ततः पुनरुपस्पृश्‌य चात्मानमभिसंस्पृशेत् ।। १५.

अशा प्रकारे हृदयाला स्पर्श केल्यावर, उजव्या पायाच्या अंगठ्याला स्पर्श करावा, मग उजव्या हाताने ओतावे आणि नाभीला हाताने स्पर्श करावा. त्यानंतर पुन्हा शुद्धी करून स्वतःला स्पर्श करावा.

अक्षिणी नासिका श्रोत्रे हृदयं शिर एव च। द्वावात्मानावुभावेतौ प्राणापानावुदाहृतौ ।। १५.

डोळे, नाक, कान, हृदय आणि डोके – हे सांगितले आहे. हे दोन आत्मे म्हणजे प्राण आणि आपान आहेत.

तयोः प्राणोऽन्तरात्मास्य बाह्योऽपानोऽत उच्यते। अन्नं प्राणस्तथापानं मृत्युर्ज्जीवितमेव च ।। १५.

त्यांपैकी प्राण हा अंतरात्मा आहे आणि आपान हा बाह्य आत्मा आहे, असे सांगितले आहे. अन्न हे प्राण आहे, तसेच आपान देखील; मृत्यू आणि जीवन सुद्धा.

अन्नं ब्रह्म च विज्ञेयं प्रजानां प्रसवस्तथा। अन्नाद्भूतानि जायन्ते स्थितिरन्नेन चेष्यते। वर्द्धन्ते तेन भूतानि तस्मादन्नन्तदुच्यते ।। १५.

अन्न आणि ब्रह्म हे संततीचे मूळ समजावे. अन्नापासूनच सर्व जीव जन्म घेतात; त्यांचे अस्तित्व अन्नावर टिकते. अन्नामुळेच सर्व जीव वाढतात, म्हणून त्याला 'अन्न' असे म्हणतात.

तदेवाग्नौ हुतं ह्यन्नं भुञ्जते देवदानवाः। गन्धर्वयक्षरक्षांसि पिशाचाश्चान्नमेव हि ।। १५.

अग्नीत अर्पण केलेले तेच अन्न देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि पिशाच्च – हे सर्व खातात.

इति श्रीमहापुराणे वायु प्रोक्ते पाशुपतयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः

या प्रकारे श्रीमहापुराणातील वायूद्वारे सांगितलेल्या पाशुपतयोग नावाच्या पंधराव्या अध्यायाचा समाप्ती झाली.

अत ऊद्ध्वं प्रवक्ष्यामि शौचाचारस्य लक्षणम्। यदनुष्ठाय शुद्धात्मा प्रेत्य स्वर्गं हि चाप्नुयात् ।। १६.

आता मी शौचाचाराचे लक्षण सांगतो, ज्याचे पालन केल्याने शुद्ध आत्मा असलेला माणूस मृत्यूनंतर स्वर्ग प्राप्त करतो.

उदकार्थी तु शौचानां मुनीनामुत्तमं पदम् । यस्तु तेष्वप्रमत्तः स्यात् स मुनिर्न्नावसीदति ।। १६.

पाण्याच्या शोधात असणाऱ्यांसाठी, ऋषींच्या शौचाचा सर्वोच्च दर्जा मिळतो. त्यात जो जागरूक राहतो, तो ऋषी कधीही अधःपात होत नाही.

मानावमानौ द्वोवेतौ तावेवाहुर्विषामृते । अवमानं विषं तत्र मानन्त्वमृतमुच्यते ।। १६.

मान आणि अपमान – हे दोन अमृत आणि विष म्हणतात. अपमान हे विष आहे, आणि मान हे अमृत म्हणतात.

यस्तु तेष्वप्रमत्तः स्यात् स मुनिर्न्नावसीदति । गुरोः प्रियहिते युक्तः स तु संवत्सरं वसेत् ।। १६.

त्यात जो जागरूक राहतो, तो ऋषी कधीही अधःपात होत नाही. गुरूच्या प्रेमात आणि हितात मन लावून, त्याने एक वर्ष राहावे.

नियमेष्वप्रमत्तस्तु यमेषु च सदा भवेत् । प्राप्यानुज्ञान्ततश्चैव ज्ञानागमनमुत्तमम्। अविरोधेन धर्मस्य विचरेत् पृथिवीमिमाम् ।। १६.

नियम आणि यम यामध्ये नेहमी जागरूक राहावे. परवानगी मिळाल्यावर, श्रेष्ठ ज्ञान मिळवावे आणि धर्माचा भंग न करता या पृथ्वीवर विहार करावा.

चक्षुः पूतं व्रजेन्मार्गं वस्त्रपूतं जलं पिबेत्। सत्यपूतां वदेद्वाणीमिति धर्मानुशासनम् ।। १६.

दृष्टीने शुद्ध केलेला मार्ग चालावा, वस्त्राने गाळलेले पाणी प्यावे, आणि सत्याने शुद्ध केलेली वाणी बोलावी – हा धर्माचा उपदेश आहे.

आतिथ्यं श्राद्धयज्ञेषु न गच्छेद्योगवित् व्कचित्। एवं ह्यहिंसको योगी भवेदिति विचारणा ।। १६.

योग जाणणाऱ्याने कधीही अतिथ्य किंवा श्राद्धयज्ञात जाऊ नये. अशा वागणुकीमुळे योगी अहिंसक होतो.

वह्नौ विधूमे व्यङ्गारे सर्वृस्मिन् भुक्तवज्जने। विचरेन्मतिमान् योगी न तु तेष्वेव नित्यशः ।। १६.

जसा धूर किंवा न राख नसलेला अग्नी सर्व लाकडात राहतो, तसा ज्ञानी योगी लोकांत जणू काही पोटभर जेवला आहे अशा शांतपणे वावरावा; पण तो नेहमीच त्यांच्यात राहू नये.

यथैवमवमन्यन्ते यथा परिभवन्ति च। युक्तस्तथा चरेद्भैक्षं सतां धर्ममदूषयन् ।। १६.

त्याला जशी उपेक्षा किंवा अपमान सहन करावा लागला तरी, तो सज्जनांच्या धर्माचा भंग न करता, त्याच रीतीने भिक्षा मागावी.

भैक्षं चरेद्गृहस्थेषु यथाचारगृहेषु च। श्रेष्ठा तु परमा चेयं वृत्तिरस्योपदिश्यते ।। १६.

तो गृहस्थांकडून आणि नीट वागणाऱ्या घरांमध्ये भिक्षा मागावी; पण हीच त्याच्यासाठी सर्वश्रेष्ठ आणि उत्तम जीवनपद्धती सांगितली आहे.

अत ऊर्द्ध्वं गृहस्थेषु शालीनेषु चरेद्‌द्विजः। श्रद्दधानेषु दान्तेषु श्रोत्रियेषु महात्मसु ।। १६.

यानंतर, द्विजाने शुद्ध, श्रद्धावान, संयमी, वेदज्ञ आणि मोठ्या मनाचे गृहस्थ यांच्याकडून भिक्षा मागावी.

अत ऊर्द्ध्वं पुनश्चापि अदुष्टपतितेषु च। भैक्षचर्या विवर्णेषु जघन्या वृत्तिरुच्यते ।। १६.

यानंतर, जे दोषरहित पण कमी सद्गुण असलेल्या घरांमध्ये राहतात, तिथे भिक्षा मागणे ही सगळ्यात नीच जीवनपद्धती मानली आहे.

भैक्षं यवागूं तक्रं वा पयो यावकमेव च। फळमूलं विपव्कं वा पिण्याकं शक्तितोपि वा ।। १६.

तो आपल्या सामर्थ्यानुसार ज्वारीचे पेज, ताक, दूध, ज्वारी, फळे, कंदमुळे, वाळलेले भाकरीचे तुकडे किंवा पीठ यापैकी काहीही भिक्षेत घेऊ शकतो.

इत्येते वै मया प्रोक्ता योगिनां सिद्धिवर्द्धनाः। आहारास्तेषु सिद्धेषु श्रेष्ठं भैक्षमिति स्मृतम् ।। १६.

योग्यांना सिद्धी वाढवणारे हे आहार मी सांगितले; त्यात शुद्ध असलेली भिक्षा ही सर्वश्रेष्ठ मानली आहे.

अब्बिन्दुं यः कुशाग्रेण मासे मासे समश्नुते। न्यायतो यस्तु भिक्षेत स पूर्वोक्ताद्विशिष्यते ।। १६.

जो दर महिन्याला कुशाच्या टोकावर ठेवलेला पाण्याचा एक थेंब खातो किंवा योग्य पद्धतीने भिक्षा मागतो, तो पूर्वी सांगितल्यापेक्षा श्रेष्ठ ठरतो.