वायुपुराणम्

ते नित्यं यमविषये विभिन्नदेहाः क्रोशन्तः सततमनिष्टसंप्रयोगैः। शुष्यन्ते परिगतवेदनाशरीराः बह्वीभिः सुभृशमधर्म्मयातनाभिः ।। १४.

यमाच्या प्रदेशात, फाटलेल्या देहांनी ते नेहमीच ओरडतात; सतत नको असलेल्या संगतींमुळे त्रस्त होतात, वेदनेने त्यांचे शरीर कोरडे पडते, आणि अनेक कठोर यातनांनी ते फारच छळले जातात.

कर्मणाः मनसा वाचा यदभीष्टं निषेव्यते। तत् प्रसद्य हरेत् पापं तस्मात्‌ सुकृतमाचरेत् ।। १४.

कर्म, मन किंवा वाणीने जे काही इच्छिलं आणि केलं जातं, त्याचा प्रसाद मिळवून पाप दूर करता येतं; म्हणून नेहमी चांगली कर्मे करावीत.

यादृग् जातानि पापानि पूर्व्वं कर्म्माणि देहिनः। संसारं तामसं तादृक् षह्‌विधं प्रतिपद्यते ।। १४.

ज्या प्रकारची पापं आणि कर्मे देहधारकाने पूर्वी केली असतील, त्याप्रमाणे त्याला अंधकारमय संसारात तशीच स्थिती मिळते.

मानुष्यं पशुभावञ्च पशुभावान्मृगो भवेत्। मृगत्वात् पक्षिभावन्तु तस्माच्चैव सरीसृपः ।। १४.

माणसातून पशू, पशूपणातून मृग, मृगपणातून पक्षी, आणि तिथून सरपटणारा प्राणी असा जन्म मिळतो.

सरीसृपत्वाद्गच्छोद्धि। स्थावरत्वन्न संशयः। स्थावरत्वं पुनः प्राप्तो यावदुन्मिषते नरः। कुलालचकवद्भान्तस्तत्रैवपरिकीर्तितः ।। १४.

सरपटणाऱ्या प्राण्यापासून वनस्पतीचा जन्म होतो—यात शंका नाही; वनस्पतीपण मिळाल्यावर माणूस जागा होईपर्यंत तसाच राहतो, जणू काही कुंभाराच्या चाकावर फिरतो, असं सांगितलं आहे.

इत्येवं हि मनुष्यादिः संसारे स्थावरान्तके। विज्ञेयस्तामसो नाम तत्रैव परिवर्त्तते ।। १४.

अशा रीतीने माणसापासून वनस्पतीपर्यंतचा संसाराचा हा प्रवास अंधकारमय मार्ग आहे, ज्यात जीव सतत फिरत राहतो, हे समजून घ्यावं.

सात्त्विकश्चापि संसारो ब्रह्मादिः परिकीर्त्तितः। पिशाचान्तः सविज्ञेयः स्वर्गस्थानेषु देहिनाम् ।। १४.

सात्त्विक संसाराचा प्रवास ब्रह्मापासून सुरू होतो, असं सांगितलं आहे; पिशाच्चांपर्यंत तो स्वर्गातील जीवांच्या अवस्थांमध्ये ओळखावा.

ब्राह्मे तु केवलं सत्त्वं स्थावरे केवलं तमः। चतुर्द्दशानां स्थानानां मध्ये विष्टम्भकं रजः। मर्मसु च्छिद्यमानेषु वेदनार्त्तस्य देहिनः ।। १४.

ब्रह्माच्या अवस्थेत फक्त सत्त्व, वनस्पतींमध्ये फक्त तम; चौदा अवस्थांमध्ये राजस हे बांधून ठेवणारं आहे; आणि मर्मस्थाने छिन्न झाली की जीवाला वेदना होते.

ततस्तु परमं ब्रह्म कथं विप्रः स्मरिष्यति । संस्कारात् पूर्वधर्मस्य भावनायां प्रणोदितः। मानुष्यं भजते नित्यं तस्मान्नित्यं समादधेत् ।। १४.

मग, ब्राह्मणांनो, सर्वोच्च ब्रह्माची आठवण कशी राहील? पूर्वीच्या धर्माचे संस्कार आणि चिंतन यामुळे माणूस नेहमी मानवजन्म घेतो; म्हणून ते नेहमी आचरणात आणावं.

चतुर्द्दशविधं ह्येतद्बुद्ध्वा संसारमण्डलम्। तथा समारभेत् कर्म्म संसारभयपीडितः ।। १५.

हा चौदा प्रकारचा संसाराचा फेर समजून घेतल्यावर, संसाराच्या भीतीने तशीच कर्मे करावीत.

ततः स्मरति संसारचक्रेण परिवर्त्तितः। तस्मात्तु सततं युक्तो ध्यानतत्परयुञ्जकः। तथा समारभेद्योगं यथात्मानं स पश्यति ।। १५.

संसाराच्या चक्रात फिरताना माणूस आठवण काढतो; म्हणून नेहमी एकाग्र राहून, ध्यानात मग्न होऊन, अशी योगसाधना करावी की स्वतःला ओळखता येईल.

एष आद्यः परं ज्योतिरेष सेतुरनुत्तमः। विवृद्धो ह्येष भूतानां न सम्भेदश्च शाश्वतः ।। १५.

हेच आद्य, परम तेज आहे, हेच श्रेष्ठ सेतू आहे; हेच सर्व भूतांचे मूळ आहे, आणि त्याची एकता शाश्वत आहे.

तदेनं सेतुमात्मानं अग्निं वै विश्वतोमुखम्। हृदिस्थं सर्वभूतानामुपासीत विधानवित् ।। १५.

म्हणून, जो विधी जाणतो त्याने सर्व भूतांच्या हृदयात वास करणाऱ्या, सर्वदिशांनी तोंड असलेल्या त्या अग्निरूप आत्म्याची उपासना करावी.

हुत्वाष्टावाहुतीः सम्यक् शुचिस्तद्गतमानसः। वैश्वानरं हृदिस्थन्तु यथावदनुपूर्वशः। अपः पूर्व सकृत् प्राश्य तुष्णीं भूत्वा उपासते ।। १५.

शुद्ध मनाने आणि योग्य पद्धतीने आठ आहुती अर्पण केल्यावर, मन एकाग्र करून हृदयात वसणाऱ्या वैश्वानराचे ध्यान करावे. आधी एकदा पाणी पिऊन, शांतपणे बसून उपासना करावी.

प्राणायेति ततस्तस्य प्रथमा ह्याहुतिः स्मृता। अपानाय द्वितीया तु समानायेति चापरा ।। १५.

पहिली आहुती प्राणासाठी, दुसरी आपानासाठी, आणि तिसरी समानासाठी अर्पण करावी असे सांगितले आहे.

उदानाय चतुर्थीति व्यानायेति च पञ्चमी। स्वाहा कारैः परं हुत्वा शेषं भुञ्जीत कामतः। अपः पुनः सकृत् प्राश्य त्र्याचम्य हृदयं स्पृशेत् ।। १५.

चौथी आहुती उदानासाठी आणि पाचवी व्यानासाठी असते. उरलेल्या आहुत्या 'स्वाहा' म्हणत अर्पण कराव्यात आणि उरलेले अन्न इच्छेनुसार खावे. पुन्हा एकदा पाणी पिऊन, तीन वेळा आचमन करून हृदयाला स्पर्श करावा.

ॐप्राणानां ग्रन्थिरस्यात्मा रुद्रो ह्यात्मा विशान्तकः। स रुद्रो ह्यात्मनः प्राणा एवमाप्याययेत् स्वयम् ।। १५.

ॐ – प्राणांचा गाठ हा त्याचा आत्मा आहे; रुद्र हा खरा आत्मा, सर्वांचा संहार करणारा आहे. तोच रुद्र हा आत्म्याचा प्राण आहे; अशा प्रकारे तो स्वतःच त्यांना पोसतो.

त्वं देवानामपि ज्येष्ठ उग्रस्त्वं चतुरो वृषा । मृत्युघ्नोऽसि त्वमस्मभ्यं भद्रमेतद्धुतं हविः ।। १५.

तू देवांमध्ये ज्येष्ठ आहेस, तू प्रचंड आहेस, आणि तू चार वृषभ आहेस. तू मृत्यूचा नाश करणारा आहेस; आमच्यासाठी ही आहुती मंगल होवो.

एवं हृदयमालभ्य पादाङ्गुष्ठे तु दक्षिणे। विश्राव्य दक्षिणं पाणिं नाभिं वै पाणिना स्पृशेत् । ततः पुनरुपस्पृश्‌य चात्मानमभिसंस्पृशेत् ।। १५.

अशा प्रकारे हृदयाला स्पर्श केल्यावर, उजव्या पायाच्या अंगठ्याला स्पर्श करावा, मग उजव्या हाताने ओतावे आणि नाभीला हाताने स्पर्श करावा. त्यानंतर पुन्हा शुद्धी करून स्वतःला स्पर्श करावा.

अक्षिणी नासिका श्रोत्रे हृदयं शिर एव च। द्वावात्मानावुभावेतौ प्राणापानावुदाहृतौ ।। १५.

डोळे, नाक, कान, हृदय आणि डोके – हे सांगितले आहे. हे दोन आत्मे म्हणजे प्राण आणि आपान आहेत.

तयोः प्राणोऽन्तरात्मास्य बाह्योऽपानोऽत उच्यते। अन्नं प्राणस्तथापानं मृत्युर्ज्जीवितमेव च ।। १५.

त्यांपैकी प्राण हा अंतरात्मा आहे आणि आपान हा बाह्य आत्मा आहे, असे सांगितले आहे. अन्न हे प्राण आहे, तसेच आपान देखील; मृत्यू आणि जीवन सुद्धा.

अन्नं ब्रह्म च विज्ञेयं प्रजानां प्रसवस्तथा। अन्नाद्भूतानि जायन्ते स्थितिरन्नेन चेष्यते। वर्द्धन्ते तेन भूतानि तस्मादन्नन्तदुच्यते ।। १५.

अन्न आणि ब्रह्म हे संततीचे मूळ समजावे. अन्नापासूनच सर्व जीव जन्म घेतात; त्यांचे अस्तित्व अन्नावर टिकते. अन्नामुळेच सर्व जीव वाढतात, म्हणून त्याला 'अन्न' असे म्हणतात.

तदेवाग्नौ हुतं ह्यन्नं भुञ्जते देवदानवाः। गन्धर्वयक्षरक्षांसि पिशाचाश्चान्नमेव हि ।। १५.

अग्नीत अर्पण केलेले तेच अन्न देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि पिशाच्च – हे सर्व खातात.

इति श्रीमहापुराणे वायु प्रोक्ते पाशुपतयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः

या प्रकारे श्रीमहापुराणातील वायूद्वारे सांगितलेल्या पाशुपतयोग नावाच्या पंधराव्या अध्यायाचा समाप्ती झाली.

अत ऊद्ध्वं प्रवक्ष्यामि शौचाचारस्य लक्षणम्। यदनुष्ठाय शुद्धात्मा प्रेत्य स्वर्गं हि चाप्नुयात् ।। १६.

आता मी शौचाचाराचे लक्षण सांगतो, ज्याचे पालन केल्याने शुद्ध आत्मा असलेला माणूस मृत्यूनंतर स्वर्ग प्राप्त करतो.

उदकार्थी तु शौचानां मुनीनामुत्तमं पदम् । यस्तु तेष्वप्रमत्तः स्यात् स मुनिर्न्नावसीदति ।। १६.

पाण्याच्या शोधात असणाऱ्यांसाठी, ऋषींच्या शौचाचा सर्वोच्च दर्जा मिळतो. त्यात जो जागरूक राहतो, तो ऋषी कधीही अधःपात होत नाही.

मानावमानौ द्वोवेतौ तावेवाहुर्विषामृते । अवमानं विषं तत्र मानन्त्वमृतमुच्यते ।। १६.

मान आणि अपमान – हे दोन अमृत आणि विष म्हणतात. अपमान हे विष आहे, आणि मान हे अमृत म्हणतात.

यस्तु तेष्वप्रमत्तः स्यात् स मुनिर्न्नावसीदति । गुरोः प्रियहिते युक्तः स तु संवत्सरं वसेत् ।। १६.

त्यात जो जागरूक राहतो, तो ऋषी कधीही अधःपात होत नाही. गुरूच्या प्रेमात आणि हितात मन लावून, त्याने एक वर्ष राहावे.

नियमेष्वप्रमत्तस्तु यमेषु च सदा भवेत् । प्राप्यानुज्ञान्ततश्चैव ज्ञानागमनमुत्तमम्। अविरोधेन धर्मस्य विचरेत् पृथिवीमिमाम् ।। १६.

नियम आणि यम यामध्ये नेहमी जागरूक राहावे. परवानगी मिळाल्यावर, श्रेष्ठ ज्ञान मिळवावे आणि धर्माचा भंग न करता या पृथ्वीवर विहार करावा.