वायुपुराणम्

तामाहुर्मुनयः सर्व्वे लोके प्रसवधर्मिणीम्। प्रकृतिं सर्व्वभूतानां युक्ताः पश्यन्ति चेतसा ।। १४.

सर्व ऋषी तिला जगात सृष्टीची मूळ कारण मानतात; मनाने एकाग्र होऊन ते सर्व जीवांची उत्पत्ती असलेल्या प्रकृतीला पाहतात.

सर्व्वतः पाणिपादान्तं सर्व्वतोऽक्षिशिरोमुखम्। सर्व्वतः श्रुति (म) माँल्लोके सर्व्वमावृत्य तिष्ठति ।। १४.

त्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, डोके, तोंड सर्वत्र आहेत, कानही सगळीकडे आहेत; तो सर्व जग व्यापून उभा आहे.

युक्ता योगेन चेशानं सर्व्वतश्च सनातनम्। पुरुषं सर्व्वभूतानां तस्माद्ध्याता न मुह्यते ।। १४.

योगाने एकरूप झालेले साधक सर्वत्र असणाऱ्या, सनातन, सर्व जीवांचा आधार असणाऱ्या ईश्वराला ओळखतात; म्हणून ध्यान करणारा भ्रमित होत नाही.

भूतात्मानं महात्मानं परमात्मानमव्ययम्। सर्व्वात्मानं परं ब्रह्म तद्वै ध्यात्वा न मुह्यति ।। १४.

जीवांचा आत्मा, महान आत्मा, अविनाशी परमात्मा, सर्वांचा आत्मा, आणि परब्रह्म — हे ध्यानात घेतल्यावर माणूस मोहात पडत नाही.

पवनो हि यथा ग्राह्यो विचरन् सर्व्वमूर्तिषु। पुरि शेते तथाभ्रे च तस्मात् पुरुष उच्यते। अथ चेल्लुप्तधर्म्मात्तु सविशेषैश्च कर्म्माभिः ।। १४.

जसा वारा सर्व रूपांतून फिरताना पकडता येतो, आणि तो नगरात किंवा ढगातही असतो, तसाच तो 'पुरुष' म्हणून ओळखला जातो. पण जर त्याने आपली स्वभाव सोडली, तर विशिष्ट कर्मांमुळे तो बांधला जातो.

ततस्तु ब्रह्म योन्यां वै शुक्रशोणितसंयुतम्। स्त्रीपुमांसप्रयोगेण जायते हि पुनः पुनः ।। १४.

मग ब्रह्माच्या गर्भात, शुक्र आणि रक्त यांचा संयोग होऊन, पुरुष आणि स्त्रीच्या संयोगाने तो पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो.

ततस्तु गर्भकाले तु कलनं नाम जायते। कालेन कलनञ्चापि बुद्बुदश्च प्रजायते ।। १४.

मग गर्भावस्थेत 'रचना' नावाची प्रक्रिया सुरू होते; काळानुसार ही रचना फुग्याप्रमाणे होते.

मृत्पिण्डस्तु यथा चक्रे चक्रवातेन पीडितः। हस्ताभ्यां क्रियमाणस्तु विश्वत्वमुपगच्छति ।। १४.

जसा मातीचा गोळा चाकावर आणि वाऱ्याने दाबला जाऊन, हातांनी आकार दिला जातो आणि वेगवेगळ्या रूपात बदलतो,

एवमात्मास्थिसंयुक्तो वायुना समुदीरितः। जायते मानुषस्तत्र यथा रूपं तथा मनः ।। १४.

तसाच आत्मा, हाडांशी एकत्र होऊन, वाऱ्याने हालचाल होऊन, माणूस बनतो; जसे शरीराचे रूप, तसेच त्याचे मन.

वायुः सम्भवते तेषां वातात् सञ्जायते जलम्। जलात्संभवति प्राणः प्राणाच्छुक्रं विवर्द्धते ।। १४.

वाऱ्यापासून त्यांची उत्पत्ती होते; वाऱ्यापासून पाणी तयार होते; पाण्यातून प्राण निर्माण होतो; प्राणापासून शुक्र वाढतो.

रक्तभागास्त्रयस्त्रिंशच्छुक्र भागाश्चतुर्द्दश। भागतोऽर्द्धपलं कृत्वा ततो गर्भे निषेवते ।। १४.

रक्ताचे तेहेतीस भाग आणि शुक्राचे चौदा भाग असतात; मोजून अर्धा पळा घेतला की तो गर्भात ठेवला जातो.

ततस्तु गर्भसंयुक्तः पञ्चभिर्वायुभिर्वृतः। पितुः शरीरात् प्रत्यङ्गरूपमस्योपजायते ।। १४.

मग गर्भाशी एकत्र होऊन, पाच वाऱ्यांनी वेढला जातो; वडिलांच्या शरीरातून त्याच्या प्रत्येक अवयवाचा आकार तयार होतो.

ततोऽस्य मातुराहारात् पीतलीढप्रवेशितम्। नाभि स्रोतःप्रवेशेन प्राणाधारो हि देहिनाम् ।। १४.

मग आईच्या आहारातून, पिवळसर द्रवातून, नाभीच्या मार्गाने, देहधारकांचा प्राणाचा आधार तयार होतो.

नवमासान् परिक्लिष्टः संवेष्टितशिरोधरः । वेष्टितः सर्व्वगात्रैश्च अपर्य्यायक्रमागतः। नवमासोषितश्चैव योनिच्छिद्रादवाङ्‌मुखः ।। १४.

नऊ महिने त्रास सहन करून, डोके आणि मान वाकडी, सर्व अवयव गुंडाळलेले, हालचाल न करता, नऊ महिने पूर्ण झाल्यावर, गर्भद्वाराशी डोके खाली करून राहतो.

ततस्तु कर्म्मभिः पापैर्निरयं प्रतिपद्यते। असिपत्रवनञ्चैव शाल्मलीच्छेदभेदयोः ।। १४.

मग पापी कर्मांमुळे तो नरकात जातो, जसे की तलवारींचे जंगल आणि शाल्मलीच्या झाडाचे छेद यात त्याला यातना सहन कराव्या लागतात.

तत्र निर्भर्त्सनञ्चैव तथा शोणितभोजनम् । एतास्तु यातन् घोराः कुम्भीपाकसुदुःसहाः ।। १४.

तेथे कठोर अपमान आणि रक्त खाण्याची भीषण शिक्षा मिळते; कुंभिपाकातल्या या यातना फारच असह्य असतात.

यथा ह्यापस्तु विच्छिन्नाः स्वरूपमुपयान्ति वै । तस्माच्छिन्नाश्च भिन्नाश्च यातनास्थानमागतः ।। १४.

जसा पाणी वेगळं झालं तरी पुन्हा आपलं मूळ रूप घेतं, तसंच छिन्न-भिन्न झालेल्यांनाही त्या यातनास्थळी पोहोचल्यावर आपलं रूप मिळतं.

एवं जीवस्तु तैः पापैस्तप्यमानः स्वयं कृतैः । प्राप्नुयात् कर्म्मभिर्दुःखं शेषं वा यादि चेतरम् ।। १४.

आपण केलेल्या पापांमुळे जीव स्वतःच यातना भोगतो; आपल्या कर्मांमुळे तो दुःख अनुभवतो, किंवा जे काही बाकी असेल तेही भोगतो.

एकेनैव तु गन्तव्यं सर्व्वमृत्युनिवेशनम्। एकनैव च भोक्तव्यं तस्मात् सुकृतमाचरेत् ।। १४.

मृत्यूच्या घराकडे प्रत्येकाने एकट्यानेच जावं लागतं, आणि ते भोगावंही लागतं; म्हणून चांगली कर्मे करावीत.

न ह्येनं प्रस्थितं कश्चिद्गच्छन्तमनुगच्छति। यदनेन कृतं कर्म्म तदेनमनुगच्छति ।। १४.

कोणीही त्या प्रवासाला निघालेल्या माणसासोबत जात नाही; त्याने केलेली कर्मेच त्याच्या मागे जातात.

ते नित्यं यमविषये विभिन्नदेहाः क्रोशन्तः सततमनिष्टसंप्रयोगैः। शुष्यन्ते परिगतवेदनाशरीराः बह्वीभिः सुभृशमधर्म्मयातनाभिः ।। १४.

यमाच्या प्रदेशात, फाटलेल्या देहांनी ते नेहमीच ओरडतात; सतत नको असलेल्या संगतींमुळे त्रस्त होतात, वेदनेने त्यांचे शरीर कोरडे पडते, आणि अनेक कठोर यातनांनी ते फारच छळले जातात.

कर्मणाः मनसा वाचा यदभीष्टं निषेव्यते। तत् प्रसद्य हरेत् पापं तस्मात्‌ सुकृतमाचरेत् ।। १४.

कर्म, मन किंवा वाणीने जे काही इच्छिलं आणि केलं जातं, त्याचा प्रसाद मिळवून पाप दूर करता येतं; म्हणून नेहमी चांगली कर्मे करावीत.

यादृग् जातानि पापानि पूर्व्वं कर्म्माणि देहिनः। संसारं तामसं तादृक् षह्‌विधं प्रतिपद्यते ।। १४.

ज्या प्रकारची पापं आणि कर्मे देहधारकाने पूर्वी केली असतील, त्याप्रमाणे त्याला अंधकारमय संसारात तशीच स्थिती मिळते.

मानुष्यं पशुभावञ्च पशुभावान्मृगो भवेत्। मृगत्वात् पक्षिभावन्तु तस्माच्चैव सरीसृपः ।। १४.

माणसातून पशू, पशूपणातून मृग, मृगपणातून पक्षी, आणि तिथून सरपटणारा प्राणी असा जन्म मिळतो.

सरीसृपत्वाद्गच्छोद्धि। स्थावरत्वन्न संशयः। स्थावरत्वं पुनः प्राप्तो यावदुन्मिषते नरः। कुलालचकवद्भान्तस्तत्रैवपरिकीर्तितः ।। १४.

सरपटणाऱ्या प्राण्यापासून वनस्पतीचा जन्म होतो—यात शंका नाही; वनस्पतीपण मिळाल्यावर माणूस जागा होईपर्यंत तसाच राहतो, जणू काही कुंभाराच्या चाकावर फिरतो, असं सांगितलं आहे.

इत्येवं हि मनुष्यादिः संसारे स्थावरान्तके। विज्ञेयस्तामसो नाम तत्रैव परिवर्त्तते ।। १४.

अशा रीतीने माणसापासून वनस्पतीपर्यंतचा संसाराचा हा प्रवास अंधकारमय मार्ग आहे, ज्यात जीव सतत फिरत राहतो, हे समजून घ्यावं.

सात्त्विकश्चापि संसारो ब्रह्मादिः परिकीर्त्तितः। पिशाचान्तः सविज्ञेयः स्वर्गस्थानेषु देहिनाम् ।। १४.

सात्त्विक संसाराचा प्रवास ब्रह्मापासून सुरू होतो, असं सांगितलं आहे; पिशाच्चांपर्यंत तो स्वर्गातील जीवांच्या अवस्थांमध्ये ओळखावा.

ब्राह्मे तु केवलं सत्त्वं स्थावरे केवलं तमः। चतुर्द्दशानां स्थानानां मध्ये विष्टम्भकं रजः। मर्मसु च्छिद्यमानेषु वेदनार्त्तस्य देहिनः ।। १४.

ब्रह्माच्या अवस्थेत फक्त सत्त्व, वनस्पतींमध्ये फक्त तम; चौदा अवस्थांमध्ये राजस हे बांधून ठेवणारं आहे; आणि मर्मस्थाने छिन्न झाली की जीवाला वेदना होते.

ततस्तु परमं ब्रह्म कथं विप्रः स्मरिष्यति । संस्कारात् पूर्वधर्मस्य भावनायां प्रणोदितः। मानुष्यं भजते नित्यं तस्मान्नित्यं समादधेत् ।। १४.

मग, ब्राह्मणांनो, सर्वोच्च ब्रह्माची आठवण कशी राहील? पूर्वीच्या धर्माचे संस्कार आणि चिंतन यामुळे माणूस नेहमी मानवजन्म घेतो; म्हणून ते नेहमी आचरणात आणावं.