वायुपुराणम्

न चैवमागतो ज्ञानाद्रागात् कर्म्म समाचरेत्। राजसं तामसं वापि भुक्त्वा तत्रैव युज्यते ।। १४.

अशा प्रकारे हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर, तो रागामुळे कर्म करत नाही; राजस किंवा तामस फळांचा अनुभव घेतल्यानंतरही, तो त्याच अवस्थेत स्थिर राहतो.

तथा सुकृतकर्म्मा तु फलं स्वर्गे समश्रुते। तस्मात् स्थानात् पुनर्भ्रष्टो मानुष्यमनुपद्यते ।। १४.

ज्याने पुण्यकर्मे केली आहेत, तो त्यांच्या फळांचा स्वर्गात अनुभव घेतो, असं ऐकायला मिळतं; पण त्या ठिकाणाहून खाली पडल्यावर, तो पुन्हा माणूस म्हणून जन्म घेतो.

तस्माद्ब्रह्म परं सूक्ष्मं ब्रह्म शाश्वतमुच्यते। ब्रह्म एव हि सेवेत ब्रह्मैव परमं सुखम् ।। १४.

म्हणून ब्रह्म हेच सर्वोच्च, सूक्ष्म आणि शाश्वत आहे असं म्हणतात; फक्त ब्रह्माचीच सेवा करावी, कारण ब्रह्म हेच परम आनंद आहे.

परिश्रमस्तु यज्ञानां महतार्थेन वर्त्तते। भूयो मृत्युवशं याति तस्मान्मोक्षः परं सुखम् ।। १४.

यज्ञांचा परिश्रम मोठ्या हेतूसाठी केला जातो; पण पुन्हा मृत्यूच्या अधीन जावं लागतं — म्हणून मोक्ष हेच सर्वोच्च सुख आहे.

अथ वै ध्यानसंयुक्तो ब्रह्मयज्ञपरायणः । न स स्याद् व्यापितुं शक्यो मन्वन्तरशतैरपि ।। १४.

जो ध्यानात मग्न असतो आणि ब्रह्मयज्ञाला समर्पित असतो, त्याला शेकडो मन्वंतरांमध्येही व्यापता येत नाही.

दृष्ट्वा तु पुरुषं दिव्यं विश्वाख्यं विश्वरूपिणम्। विश्वपाद शिरोग्रीवं विश्वेशं विश्वभावनम्। विश्वगन्धं विश्वमाल्यं विश्वाम्बरधरं प्रभुम् ।। १४.

विश्व नावाच्या, दिव्य स्वरूप असलेल्या पुरुषाचं दर्शन झाल्यावर — ज्याचे पाय, डोके, मान सगळं विश्व आहे, जो सर्वांचा स्वामी, विश्वाचा सर्जक आहे, ज्याच्याकडे विश्वाचा सुगंध, विश्वमाल्ये, विश्वरूप वस्त्र आहे, तो पराक्रमी आहे —

गोभिर्मही संयतते पतत्रिणं महात्मानं परममतिं वरेण्यम्। कविं पुराणमनुशासितारं सूक्ष्माच्च सूक्ष्मं महतो महान्तम्। योगेन पश्यन्ति न चक्षुषा तं निरिन्द्रियं पुरुषं रुक्मवर्णम् ।। १४.

गायींमुळे पृथ्वी टिकून आहे; तो महान आत्मा, श्रेष्ठ बुद्धी असलेला, सर्वश्रेष्ठ पक्षी, प्राचीन ऋषी, शासक, सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म, मोठ्याहूनही मोठा — अशा इंद्रियांना न दिसणाऱ्या, सुवर्णवर्णी पुरुषाला योगी लोक योगाने पाहतात, डोळ्यांनी नाही.

अलिङ्गिनं पुरुषं रुक्मवर्णं सलिङ्गिनं निर्गुणं चेतनं च। नित्यं सदा सर्वगतन्तु शौचं पश्यन्ति युक्त्या ह्यचलं प्रकाशम् ।। १४.

समजून घेणारे, आपल्या विवेकाने, त्या निराकार पुरुषाला पाहतात — तो सुवर्णासारखा तेजस्वी, गुणरहित आणि गुणयुक्त, निर्गुण असूनही चेतन, कायमचा, नेहमी सर्वत्र असणारा, शुद्ध, स्थिर आणि प्रकाशमान आहे.

तद्भावितस्तेजसा दीप्यमानः अपाणिपादोदरपार्श्वजिह्वः। अतीन्द्रियोऽद्यापि सुसूक्ष्म एकः पश्यत्यचक्षुः स श्रृणोत्यकर्णः ।। १४.

त्या तेजाने उजळलेला, हात, पाय, पोट, बाजू किंवा जिभा नसलेला, इंद्रियांच्या पलीकडचा, तरीही अत्यंत सूक्ष्म आणि एकच असलेला, डोळ्यांशिवाय पाहतो आणि कानांशिवाय ऐकतो.

नास्यास्त्यबुद्धं न च बुद्धिरस्ति स वेद सर्वं न च वेदवेद्यः। तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तं सचेतनं सर्व्वगतं सुसूक्ष्मम् ।। १४.

त्याच्यात अज्ञान नाही, बुद्धीही नाही; तो सर्वकाही जाणतो, पण तो जाणणारा किंवा जाणला जाणारा नाही. ज्ञानी लोक त्याला श्रेष्ठ पुरुष, महान, चेतन, सर्वत्र असणारा आणि अत्यंत सूक्ष्म म्हणतात.

तामाहुर्मुनयः सर्व्वे लोके प्रसवधर्मिणीम्। प्रकृतिं सर्व्वभूतानां युक्ताः पश्यन्ति चेतसा ।। १४.

सर्व ऋषी तिला जगात सृष्टीची मूळ कारण मानतात; मनाने एकाग्र होऊन ते सर्व जीवांची उत्पत्ती असलेल्या प्रकृतीला पाहतात.

सर्व्वतः पाणिपादान्तं सर्व्वतोऽक्षिशिरोमुखम्। सर्व्वतः श्रुति (म) माँल्लोके सर्व्वमावृत्य तिष्ठति ।। १४.

त्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, डोके, तोंड सर्वत्र आहेत, कानही सगळीकडे आहेत; तो सर्व जग व्यापून उभा आहे.

युक्ता योगेन चेशानं सर्व्वतश्च सनातनम्। पुरुषं सर्व्वभूतानां तस्माद्ध्याता न मुह्यते ।। १४.

योगाने एकरूप झालेले साधक सर्वत्र असणाऱ्या, सनातन, सर्व जीवांचा आधार असणाऱ्या ईश्वराला ओळखतात; म्हणून ध्यान करणारा भ्रमित होत नाही.

भूतात्मानं महात्मानं परमात्मानमव्ययम्। सर्व्वात्मानं परं ब्रह्म तद्वै ध्यात्वा न मुह्यति ।। १४.

जीवांचा आत्मा, महान आत्मा, अविनाशी परमात्मा, सर्वांचा आत्मा, आणि परब्रह्म — हे ध्यानात घेतल्यावर माणूस मोहात पडत नाही.

पवनो हि यथा ग्राह्यो विचरन् सर्व्वमूर्तिषु। पुरि शेते तथाभ्रे च तस्मात् पुरुष उच्यते। अथ चेल्लुप्तधर्म्मात्तु सविशेषैश्च कर्म्माभिः ।। १४.

जसा वारा सर्व रूपांतून फिरताना पकडता येतो, आणि तो नगरात किंवा ढगातही असतो, तसाच तो 'पुरुष' म्हणून ओळखला जातो. पण जर त्याने आपली स्वभाव सोडली, तर विशिष्ट कर्मांमुळे तो बांधला जातो.

ततस्तु ब्रह्म योन्यां वै शुक्रशोणितसंयुतम्। स्त्रीपुमांसप्रयोगेण जायते हि पुनः पुनः ।। १४.

मग ब्रह्माच्या गर्भात, शुक्र आणि रक्त यांचा संयोग होऊन, पुरुष आणि स्त्रीच्या संयोगाने तो पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो.

ततस्तु गर्भकाले तु कलनं नाम जायते। कालेन कलनञ्चापि बुद्बुदश्च प्रजायते ।। १४.

मग गर्भावस्थेत 'रचना' नावाची प्रक्रिया सुरू होते; काळानुसार ही रचना फुग्याप्रमाणे होते.

मृत्पिण्डस्तु यथा चक्रे चक्रवातेन पीडितः। हस्ताभ्यां क्रियमाणस्तु विश्वत्वमुपगच्छति ।। १४.

जसा मातीचा गोळा चाकावर आणि वाऱ्याने दाबला जाऊन, हातांनी आकार दिला जातो आणि वेगवेगळ्या रूपात बदलतो,

एवमात्मास्थिसंयुक्तो वायुना समुदीरितः। जायते मानुषस्तत्र यथा रूपं तथा मनः ।। १४.

तसाच आत्मा, हाडांशी एकत्र होऊन, वाऱ्याने हालचाल होऊन, माणूस बनतो; जसे शरीराचे रूप, तसेच त्याचे मन.

वायुः सम्भवते तेषां वातात् सञ्जायते जलम्। जलात्संभवति प्राणः प्राणाच्छुक्रं विवर्द्धते ।। १४.

वाऱ्यापासून त्यांची उत्पत्ती होते; वाऱ्यापासून पाणी तयार होते; पाण्यातून प्राण निर्माण होतो; प्राणापासून शुक्र वाढतो.

रक्तभागास्त्रयस्त्रिंशच्छुक्र भागाश्चतुर्द्दश। भागतोऽर्द्धपलं कृत्वा ततो गर्भे निषेवते ।। १४.

रक्ताचे तेहेतीस भाग आणि शुक्राचे चौदा भाग असतात; मोजून अर्धा पळा घेतला की तो गर्भात ठेवला जातो.

ततस्तु गर्भसंयुक्तः पञ्चभिर्वायुभिर्वृतः। पितुः शरीरात् प्रत्यङ्गरूपमस्योपजायते ।। १४.

मग गर्भाशी एकत्र होऊन, पाच वाऱ्यांनी वेढला जातो; वडिलांच्या शरीरातून त्याच्या प्रत्येक अवयवाचा आकार तयार होतो.

ततोऽस्य मातुराहारात् पीतलीढप्रवेशितम्। नाभि स्रोतःप्रवेशेन प्राणाधारो हि देहिनाम् ।। १४.

मग आईच्या आहारातून, पिवळसर द्रवातून, नाभीच्या मार्गाने, देहधारकांचा प्राणाचा आधार तयार होतो.

नवमासान् परिक्लिष्टः संवेष्टितशिरोधरः । वेष्टितः सर्व्वगात्रैश्च अपर्य्यायक्रमागतः। नवमासोषितश्चैव योनिच्छिद्रादवाङ्‌मुखः ।। १४.

नऊ महिने त्रास सहन करून, डोके आणि मान वाकडी, सर्व अवयव गुंडाळलेले, हालचाल न करता, नऊ महिने पूर्ण झाल्यावर, गर्भद्वाराशी डोके खाली करून राहतो.

ततस्तु कर्म्मभिः पापैर्निरयं प्रतिपद्यते। असिपत्रवनञ्चैव शाल्मलीच्छेदभेदयोः ।। १४.

मग पापी कर्मांमुळे तो नरकात जातो, जसे की तलवारींचे जंगल आणि शाल्मलीच्या झाडाचे छेद यात त्याला यातना सहन कराव्या लागतात.

तत्र निर्भर्त्सनञ्चैव तथा शोणितभोजनम् । एतास्तु यातन् घोराः कुम्भीपाकसुदुःसहाः ।। १४.

तेथे कठोर अपमान आणि रक्त खाण्याची भीषण शिक्षा मिळते; कुंभिपाकातल्या या यातना फारच असह्य असतात.

यथा ह्यापस्तु विच्छिन्नाः स्वरूपमुपयान्ति वै । तस्माच्छिन्नाश्च भिन्नाश्च यातनास्थानमागतः ।। १४.

जसा पाणी वेगळं झालं तरी पुन्हा आपलं मूळ रूप घेतं, तसंच छिन्न-भिन्न झालेल्यांनाही त्या यातनास्थळी पोहोचल्यावर आपलं रूप मिळतं.

एवं जीवस्तु तैः पापैस्तप्यमानः स्वयं कृतैः । प्राप्नुयात् कर्म्मभिर्दुःखं शेषं वा यादि चेतरम् ।। १४.

आपण केलेल्या पापांमुळे जीव स्वतःच यातना भोगतो; आपल्या कर्मांमुळे तो दुःख अनुभवतो, किंवा जे काही बाकी असेल तेही भोगतो.

एकेनैव तु गन्तव्यं सर्व्वमृत्युनिवेशनम्। एकनैव च भोक्तव्यं तस्मात् सुकृतमाचरेत् ।। १४.

मृत्यूच्या घराकडे प्रत्येकाने एकट्यानेच जावं लागतं, आणि ते भोगावंही लागतं; म्हणून चांगली कर्मे करावीत.