वायुपुराणम्

त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु त्रैलोक्यमगमं स्मृतम्। प्रकामान् विषयान् भुङ्क्ते न च प्रतिहतः व्कचित् । त्रैलोक्ये सर्वभूतानां सुखदुःखं प्रकर्त्तते ।। १३.

तीनही लोकांतील सर्व जीवांमध्ये, तीनही लोकांवर प्रभुत्व मिळवणं असं ओळखलं जातं; तो कुठेही कोणतीही इच्छा असलेली गोष्ट अडथळ्याविना अनुभवतो, आणि तीनही लोकांतील सर्व जीवांना सुख-दुःख देऊ शकतो.

ईशो भवति सर्वत्र प्रविभागेन योगवित्। वश्यानि चैव भूतानि त्रैलोक्ये सचराचरे। भवन्ति सर्वकार्येषु इच्छतो न भवन्ति च ।। १३.

योग जाणणारा वेगवेगळ्या प्रकारे सर्वत्र स्वामी होतो; तीनही लोकांतील सगळे जिवंत आणि निर्जीव प्राणी त्याच्या इच्छेप्रमाणे वश होतात — त्याच्या इच्छेप्रमाणे सगळ्या गोष्टी घडतात, किंवा घडत नाहीत.

यत्र कामावसायित्वं त्रैलोक्ये सचराचरे। इच्छया चेन्द्रियाणि स्युः भवन्ति न भवन्ति च ।। १३.

तीनही लोकांतील जिवंत आणि निर्जीव गोष्टींमध्ये, जिथे इच्छा पूर्ण करण्याची शक्ती असते, तिथे इंद्रिये त्याच्या इच्छेप्रमाणे कार्य करतात किंवा करत नाहीत.

शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चैव मन स्तथा। प्रवर्त्तन्तेऽस्य चेच्छातो न भवन्ति तथेच्छया ।। १३.

ध्वनी, स्पर्श, चव, वास, रूप आणि मनसुद्धा — या सगळ्या गोष्टी त्याच्या इच्छेनुसार सुरू होतात, आणि त्याच्या इच्छेनुसार थांबतात.

न जायते न म्रियते भिद्यते न च छिद्यते। न दह्यते न मुह्यते हीयते न च लिप्यते ।। १३.

तो जन्मत नाही, मरत नाही; फाटत नाही, तुटत नाही; जळत नाही, गोंधळत नाही; कमी होत नाही, आणि चिकटत नाही.

न क्षीयते न क्षरति न खिद्यति कदाचन। क्रियते चैव सर्वत्र तथा विक्रियते न च ।। १३.

तो कधीच संपत नाही, नष्ट होत नाही, किंवा कधीच थकून जात नाही; तो सर्वत्र कृती करतो, पण बदलत नाही.

अगन्धरसरूपस्तु स्पर्शशब्दविवर्ज्जितः। अवर्णो ह्यवरश्चैव तथा वर्णस्य कर्हिचित् ।। १३.

त्याला वास, चव, रूप नाही; त्याच्यात स्पर्श आणि ध्वनी नाहीत; तो रंगहीन आहे, भेद नाही, पण कधी कधी रंग धारण करतो.

भुङ्क्तेऽथ विषयांश्चैव विषयैर्न्न च युज्यते। ज्ञात्वा तु परमं सूक्ष्मं सूक्ष्मत्वाच्चापवर्गकः ।। १३.

तो विषयांचा आस्वाद घेतो, पण त्यांना बांधला जात नाही; जेव्हा तो परम सूक्ष्मत्व जाणतो, त्या सूक्ष्मतेमुळे तो मुक्त होतो.

व्यापकस्त्वपवर्गाच्च व्यापित्वात्पुरुषः स्मृतः। पुरुषः सूक्ष्मभावात्तु ऐश्वर्ये परतः स्थितः ।। १३.

तो सर्वत्र व्यापलेला आहे आणि मुक्तीमुळे 'पुरुष' म्हणून ओळखला जातो; त्याच्या सूक्ष्म स्वरूपामुळे पुरुष श्रेष्ठ ऐश्वर्यात स्थित असतो.

गुणान्तरन्तु ऐश्वर्ये सर्वतः सूक्ष्म उच्यते। ऐश्वर्य्यमप्रतीघाति प्राप्य योगमनुत्तमम्। अपवर्गं ततो गच्छेत् सुसूक्ष्मं परमं पदम् ।। १३.

ऐश्वर्यातील इतर गुण पूर्णपणे सूक्ष्म मानले जातात; सर्वोच्च, अडथळ्याविना मिळणारा योग प्राप्त करून, तो नंतर मुक्तीकडे — अतिशय सूक्ष्म, सर्वोच्च अवस्थेकडे — जातो.

न चैवमागतो ज्ञानाद्रागात् कर्म्म समाचरेत्। राजसं तामसं वापि भुक्त्वा तत्रैव युज्यते ।। १४.

अशा प्रकारे हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर, तो रागामुळे कर्म करत नाही; राजस किंवा तामस फळांचा अनुभव घेतल्यानंतरही, तो त्याच अवस्थेत स्थिर राहतो.

तथा सुकृतकर्म्मा तु फलं स्वर्गे समश्रुते। तस्मात् स्थानात् पुनर्भ्रष्टो मानुष्यमनुपद्यते ।। १४.

ज्याने पुण्यकर्मे केली आहेत, तो त्यांच्या फळांचा स्वर्गात अनुभव घेतो, असं ऐकायला मिळतं; पण त्या ठिकाणाहून खाली पडल्यावर, तो पुन्हा माणूस म्हणून जन्म घेतो.

तस्माद्ब्रह्म परं सूक्ष्मं ब्रह्म शाश्वतमुच्यते। ब्रह्म एव हि सेवेत ब्रह्मैव परमं सुखम् ।। १४.

म्हणून ब्रह्म हेच सर्वोच्च, सूक्ष्म आणि शाश्वत आहे असं म्हणतात; फक्त ब्रह्माचीच सेवा करावी, कारण ब्रह्म हेच परम आनंद आहे.

परिश्रमस्तु यज्ञानां महतार्थेन वर्त्तते। भूयो मृत्युवशं याति तस्मान्मोक्षः परं सुखम् ।। १४.

यज्ञांचा परिश्रम मोठ्या हेतूसाठी केला जातो; पण पुन्हा मृत्यूच्या अधीन जावं लागतं — म्हणून मोक्ष हेच सर्वोच्च सुख आहे.

अथ वै ध्यानसंयुक्तो ब्रह्मयज्ञपरायणः । न स स्याद् व्यापितुं शक्यो मन्वन्तरशतैरपि ।। १४.

जो ध्यानात मग्न असतो आणि ब्रह्मयज्ञाला समर्पित असतो, त्याला शेकडो मन्वंतरांमध्येही व्यापता येत नाही.

दृष्ट्वा तु पुरुषं दिव्यं विश्वाख्यं विश्वरूपिणम्। विश्वपाद शिरोग्रीवं विश्वेशं विश्वभावनम्। विश्वगन्धं विश्वमाल्यं विश्वाम्बरधरं प्रभुम् ।। १४.

विश्व नावाच्या, दिव्य स्वरूप असलेल्या पुरुषाचं दर्शन झाल्यावर — ज्याचे पाय, डोके, मान सगळं विश्व आहे, जो सर्वांचा स्वामी, विश्वाचा सर्जक आहे, ज्याच्याकडे विश्वाचा सुगंध, विश्वमाल्ये, विश्वरूप वस्त्र आहे, तो पराक्रमी आहे —

गोभिर्मही संयतते पतत्रिणं महात्मानं परममतिं वरेण्यम्। कविं पुराणमनुशासितारं सूक्ष्माच्च सूक्ष्मं महतो महान्तम्। योगेन पश्यन्ति न चक्षुषा तं निरिन्द्रियं पुरुषं रुक्मवर्णम् ।। १४.

गायींमुळे पृथ्वी टिकून आहे; तो महान आत्मा, श्रेष्ठ बुद्धी असलेला, सर्वश्रेष्ठ पक्षी, प्राचीन ऋषी, शासक, सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म, मोठ्याहूनही मोठा — अशा इंद्रियांना न दिसणाऱ्या, सुवर्णवर्णी पुरुषाला योगी लोक योगाने पाहतात, डोळ्यांनी नाही.

अलिङ्गिनं पुरुषं रुक्मवर्णं सलिङ्गिनं निर्गुणं चेतनं च। नित्यं सदा सर्वगतन्तु शौचं पश्यन्ति युक्त्या ह्यचलं प्रकाशम् ।। १४.

समजून घेणारे, आपल्या विवेकाने, त्या निराकार पुरुषाला पाहतात — तो सुवर्णासारखा तेजस्वी, गुणरहित आणि गुणयुक्त, निर्गुण असूनही चेतन, कायमचा, नेहमी सर्वत्र असणारा, शुद्ध, स्थिर आणि प्रकाशमान आहे.

तद्भावितस्तेजसा दीप्यमानः अपाणिपादोदरपार्श्वजिह्वः। अतीन्द्रियोऽद्यापि सुसूक्ष्म एकः पश्यत्यचक्षुः स श्रृणोत्यकर्णः ।। १४.

त्या तेजाने उजळलेला, हात, पाय, पोट, बाजू किंवा जिभा नसलेला, इंद्रियांच्या पलीकडचा, तरीही अत्यंत सूक्ष्म आणि एकच असलेला, डोळ्यांशिवाय पाहतो आणि कानांशिवाय ऐकतो.

नास्यास्त्यबुद्धं न च बुद्धिरस्ति स वेद सर्वं न च वेदवेद्यः। तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तं सचेतनं सर्व्वगतं सुसूक्ष्मम् ।। १४.

त्याच्यात अज्ञान नाही, बुद्धीही नाही; तो सर्वकाही जाणतो, पण तो जाणणारा किंवा जाणला जाणारा नाही. ज्ञानी लोक त्याला श्रेष्ठ पुरुष, महान, चेतन, सर्वत्र असणारा आणि अत्यंत सूक्ष्म म्हणतात.

तामाहुर्मुनयः सर्व्वे लोके प्रसवधर्मिणीम्। प्रकृतिं सर्व्वभूतानां युक्ताः पश्यन्ति चेतसा ।। १४.

सर्व ऋषी तिला जगात सृष्टीची मूळ कारण मानतात; मनाने एकाग्र होऊन ते सर्व जीवांची उत्पत्ती असलेल्या प्रकृतीला पाहतात.

सर्व्वतः पाणिपादान्तं सर्व्वतोऽक्षिशिरोमुखम्। सर्व्वतः श्रुति (म) माँल्लोके सर्व्वमावृत्य तिष्ठति ।। १४.

त्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, डोके, तोंड सर्वत्र आहेत, कानही सगळीकडे आहेत; तो सर्व जग व्यापून उभा आहे.

युक्ता योगेन चेशानं सर्व्वतश्च सनातनम्। पुरुषं सर्व्वभूतानां तस्माद्ध्याता न मुह्यते ।। १४.

योगाने एकरूप झालेले साधक सर्वत्र असणाऱ्या, सनातन, सर्व जीवांचा आधार असणाऱ्या ईश्वराला ओळखतात; म्हणून ध्यान करणारा भ्रमित होत नाही.

भूतात्मानं महात्मानं परमात्मानमव्ययम्। सर्व्वात्मानं परं ब्रह्म तद्वै ध्यात्वा न मुह्यति ।। १४.

जीवांचा आत्मा, महान आत्मा, अविनाशी परमात्मा, सर्वांचा आत्मा, आणि परब्रह्म — हे ध्यानात घेतल्यावर माणूस मोहात पडत नाही.

पवनो हि यथा ग्राह्यो विचरन् सर्व्वमूर्तिषु। पुरि शेते तथाभ्रे च तस्मात् पुरुष उच्यते। अथ चेल्लुप्तधर्म्मात्तु सविशेषैश्च कर्म्माभिः ।। १४.

जसा वारा सर्व रूपांतून फिरताना पकडता येतो, आणि तो नगरात किंवा ढगातही असतो, तसाच तो 'पुरुष' म्हणून ओळखला जातो. पण जर त्याने आपली स्वभाव सोडली, तर विशिष्ट कर्मांमुळे तो बांधला जातो.

ततस्तु ब्रह्म योन्यां वै शुक्रशोणितसंयुतम्। स्त्रीपुमांसप्रयोगेण जायते हि पुनः पुनः ।। १४.

मग ब्रह्माच्या गर्भात, शुक्र आणि रक्त यांचा संयोग होऊन, पुरुष आणि स्त्रीच्या संयोगाने तो पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो.

ततस्तु गर्भकाले तु कलनं नाम जायते। कालेन कलनञ्चापि बुद्बुदश्च प्रजायते ।। १४.

मग गर्भावस्थेत 'रचना' नावाची प्रक्रिया सुरू होते; काळानुसार ही रचना फुग्याप्रमाणे होते.

मृत्पिण्डस्तु यथा चक्रे चक्रवातेन पीडितः। हस्ताभ्यां क्रियमाणस्तु विश्वत्वमुपगच्छति ।। १४.

जसा मातीचा गोळा चाकावर आणि वाऱ्याने दाबला जाऊन, हातांनी आकार दिला जातो आणि वेगवेगळ्या रूपात बदलतो,

एवमात्मास्थिसंयुक्तो वायुना समुदीरितः। जायते मानुषस्तत्र यथा रूपं तथा मनः ।। १४.

तसाच आत्मा, हाडांशी एकत्र होऊन, वाऱ्याने हालचाल होऊन, माणूस बनतो; जसे शरीराचे रूप, तसेच त्याचे मन.