वायुपुराणम्

एतया प्रविशेद्देहं हित्वा देहं पुनस्त्विह। मनोद्वारं हि योगानामादित्यञ्च विनिर्द्दिशेत् ।। १२.

या मार्गाने तो एका देहात प्रवेश करतो आणि देह सोडून पुन्हा इथे येतो; योगासाठी मनाचे द्वार आणि सूर्य दाखवावे लागते.

आदानादिक्रियाणान्तु आदित्य इति चोच्यते। एतेन विधिना योगी विरक्तः सूक्ष्मवर्ज्जितः। प्रकृतिं समतिक्रम्य रुद्रलोके महीयते ।। १२.

घेणे वगैरे क्रियांमुळे त्याला आदित्य असं म्हणतात. असं केल्याने, योगी जे विरक्त आहेत, सूक्ष्म गुणांपासून मुक्त आहेत, ते प्रकृतीला ओलांडून रुद्राच्या लोकात सन्मानित होतात.

ऐश्वर्यगुणसम्प्राप्तं ब्रह्मभूतन्तु तं प्रभुम्। देवस्थानेषु सर्वेषु सर्वतस्तु निवर्त्तते ।। १२.

जो प्रभू ऐश्वर्य आणि दिव्यता या गुणांना मिळवतो, ब्रह्मस्वरूप होतो, तो सर्व देवांच्या स्थानांमधून, सर्वत्र, निवृत्त होतो.

पैशाचांशचव पिशाचांश्च राक्षसेन च राक्षसान् । गान्धर्वेण च गन्धर्वान् कौबेरेण कुबेरजान् ।। १२.

पिशाच्चाचा अंश घेतल्याने तो पिशाच्चांमध्ये पोहोचतो; राक्षसाचा अंश घेतल्याने राक्षसांमध्ये; गंधर्वाचा अंश घेतल्याने गंधर्वांमध्ये; कुबेराचा अंश घेतल्याने कुबेराच्या वंशजांमध्ये पोहोचतो.

इन्द्रमैन्द्रेण स्थानेन सौम्यं सौम्येन चैव हि। प्रजापतिं तथा चैव प्राजापत्येन साधयेत् ।। १२.

इंद्राच्या स्थानाने इंद्र, सोमाच्या स्थानाने सोम, आणि प्रजापतीच्या स्थानाने प्रजापती यांना तो प्राप्त करतो.

ब्राह्मं ब्राह्येन चाप्येवमुपामन्त्रयते प्रभुम्। तत्र सक्तस्तु उन्मत्तस्तस्मात्सर्वं प्रवर्त्तते ।। १२.

तसंच, ब्राह्म स्थानात ब्राह्म अंशाने तो प्रभूला संबोधतो. तिथे आसक्त झाल्यावर तो वेड्यासारखा होतो आणि तिथून सर्व काही सुरू होतं.

नित्यं ब्रह्मपरो युक्तः स्थानान्येतानि वै त्यजेत् । असज्यमानः स्थानेषु द्विजः सर्वगतो भवेत् ।। १२.

जो नेहमी ब्रह्मात मन लावतो, संयमी असतो, तो ही सर्व स्थानं सोडून देतो. स्थानांमध्ये आसक्त न होता, द्विज सर्वत्र व्यापून राहतो.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि ऐश्वर्यगुण विस्तरम्। येन योगविशेषेण सर्वलोकानतिक्रमेत् ।। १३.

आता मी ऐश्वर्याचे गुण विस्ताराने सांगतो, ज्यामुळे विशेष योगाने सर्व लोकांना ओलांडता येतं.

तत्राष्टगुणमैश्वर्यं योगिनां समुदाहृतम्। तत्सर्वं क्रमयोगेन उच्यमानं निबोधत ।। १३.

तेथे योग्यांचं आठ प्रकारचं ऐश्वर्य सांगितलं आहे. ते सर्व मी क्रमाने सांगतो, ऐका.

अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च। प्राकाम्यज्चैव सर्वत्र ईशित्वञ्चैव सर्वतः ।। १३.

अणिमा, लघिमा, महिमा, प्राप्ती, प्राकाम्य सर्वत्र, आणि ईशित्व सर्वत्र — हे त्या शक्ती आहेत.

वशित्वमथ सर्वत्र यत्र कामावसायिता। तच्चापि विविधं ज्ञेयमैश्वर्यं सर्वकामिकम् ।। १३.

आणि वशीकरण सर्वत्र, जिथे सर्व इच्छा पूर्ण होतात — हे विविध ऐश्वर्य, सर्व इच्छा पूर्ण करणारं, जाणून घ्या.

सावद्यं निरवद्यं च सूक्ष्मञ्चैव प्रवर्त्तते। सावद्यं नाम तत्तत्त्वं पञ्चभूतात्मकं स्मृतम् ।। १३.

दोषयुक्त, निर्दोष आणि सूक्ष्म असं सर्व प्रकट होतं. दोषयुक्त म्हणजे जे पाच महाभूतांनी बनलेलं आहे, असं मानलं जातं.

निरवद्यं तथा नाम पञ्चभूतात्मकं स्मृतम्। इन्द्रियाणि मनश्चैव अहह्कारश्च वै स्मृतम् ।। १३.

आणि जे निर्दोष आहे, तेही पाच महाभूतांनी बनलेलं मानलं जातं, तसेच इंद्रिये, मन आणि अहंकार असंही सांगितलं आहे.

तत्र सूक्ष्मप्रवृत्तन्तु पञ्चभूतात्मकं पुनः। इन्द्रियाणि मनश्चैव बुद्ध्यहङ्कार संज्ञितम् ।। १३.

तिथे सूक्ष्म क्रिया पुन्हा पाच महाभूतांनी बनलेली सांगितली आहे, इंद्रिये, मन, बुद्धी आणि अहंकार असंही ओळखलं जातं.

तथा सर्वमयञ्चैव आत्मस्था ख्यातिरेव च। संयोग एवं त्रिपिधः सूक्ष्मेष्वेव प्रवर्त्तते ।। १३.

तसंच, सर्व गोष्टींनी बनलेलं आणि आत्म्यात स्थिर झालेली कीर्ती — अशा तऱ्हेचा त्रिविध संयोग फक्त सूक्ष्मात कार्य करतो.

पुनरष्टगुणस्यापि तेष्वेवाथ प्रवर्त्तते। तस्य रूपं प्रवक्ष्यामि यथाह भगवान् प्रभुः ।। १३.

पुन्हा, हे आठही गुण त्यातच कार्य करतात. त्याचं स्वरूप मी सांगतो, जसं भगवंताने सांगितलं आहे.

त्रैलोक्ये सर्वबूतेषु जीवस्यानियतः स्मृतः। अणिमा च यथाव्यक्तं सर्वं यत्र प्रतिष्ठितम् ।। १३.

तीनही लोकांत, सर्व जीवांमध्ये, प्राण अनियंत्रित आहे असं मानलं जातं. अणिमा म्हणजे ज्या द्वारे सर्व काही imperceptible असूनही स्थिर आहे.

त्रैलोक्ये सर्वभूतानां दुष्प्राप्यं समुदाहृतम्। तच्चापि भवति प्राप्यं प्रथमं योगिनां बलात् ।। १३.

तीनही लोकांत, सर्व जीवांसाठी जे प्राप्त करायला कठीण आहे, तेही योग्यांच्या सामर्थ्याने प्रथम मिळवता येतं.

लम्बनं प्लवनं योगे रूपमस्य सदा भवेत् । शीघ्रगं सर्वभूतेषु द्वितीयं तत्पदं स्मृतम् ।। १३.

योगात आधार घेणं आणि उडी मारणं, ही त्याची रूपं नेहमी असतात; सर्व जीवांमध्ये जलद गतीने जाणं, हे त्याचं दुसरं रूप मानलं जातं.

त्रैलोक्ये सर्वभूतानां प्राप्तिः प्राकाम्यमेव च। महिमा चापि यो यस्मिंस्तृतीयो योग उच्यते ।। १३.

तीनही लोकांतील सर्व जीवांना जे मिळवायचं असतं, आणि इच्छा पूर्ण होणं, तसेच प्रत्येकात असलेली महानता — हे तिसरं योगाचं रूप आहे असं म्हणतात.

त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु त्रैलोक्यमगमं स्मृतम्। प्रकामान् विषयान् भुङ्क्ते न च प्रतिहतः व्कचित् । त्रैलोक्ये सर्वभूतानां सुखदुःखं प्रकर्त्तते ।। १३.

तीनही लोकांतील सर्व जीवांमध्ये, तीनही लोकांवर प्रभुत्व मिळवणं असं ओळखलं जातं; तो कुठेही कोणतीही इच्छा असलेली गोष्ट अडथळ्याविना अनुभवतो, आणि तीनही लोकांतील सर्व जीवांना सुख-दुःख देऊ शकतो.

ईशो भवति सर्वत्र प्रविभागेन योगवित्। वश्यानि चैव भूतानि त्रैलोक्ये सचराचरे। भवन्ति सर्वकार्येषु इच्छतो न भवन्ति च ।। १३.

योग जाणणारा वेगवेगळ्या प्रकारे सर्वत्र स्वामी होतो; तीनही लोकांतील सगळे जिवंत आणि निर्जीव प्राणी त्याच्या इच्छेप्रमाणे वश होतात — त्याच्या इच्छेप्रमाणे सगळ्या गोष्टी घडतात, किंवा घडत नाहीत.

यत्र कामावसायित्वं त्रैलोक्ये सचराचरे। इच्छया चेन्द्रियाणि स्युः भवन्ति न भवन्ति च ।। १३.

तीनही लोकांतील जिवंत आणि निर्जीव गोष्टींमध्ये, जिथे इच्छा पूर्ण करण्याची शक्ती असते, तिथे इंद्रिये त्याच्या इच्छेप्रमाणे कार्य करतात किंवा करत नाहीत.

शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चैव मन स्तथा। प्रवर्त्तन्तेऽस्य चेच्छातो न भवन्ति तथेच्छया ।। १३.

ध्वनी, स्पर्श, चव, वास, रूप आणि मनसुद्धा — या सगळ्या गोष्टी त्याच्या इच्छेनुसार सुरू होतात, आणि त्याच्या इच्छेनुसार थांबतात.

न जायते न म्रियते भिद्यते न च छिद्यते। न दह्यते न मुह्यते हीयते न च लिप्यते ।। १३.

तो जन्मत नाही, मरत नाही; फाटत नाही, तुटत नाही; जळत नाही, गोंधळत नाही; कमी होत नाही, आणि चिकटत नाही.

न क्षीयते न क्षरति न खिद्यति कदाचन। क्रियते चैव सर्वत्र तथा विक्रियते न च ।। १३.

तो कधीच संपत नाही, नष्ट होत नाही, किंवा कधीच थकून जात नाही; तो सर्वत्र कृती करतो, पण बदलत नाही.

अगन्धरसरूपस्तु स्पर्शशब्दविवर्ज्जितः। अवर्णो ह्यवरश्चैव तथा वर्णस्य कर्हिचित् ।। १३.

त्याला वास, चव, रूप नाही; त्याच्यात स्पर्श आणि ध्वनी नाहीत; तो रंगहीन आहे, भेद नाही, पण कधी कधी रंग धारण करतो.

भुङ्क्तेऽथ विषयांश्चैव विषयैर्न्न च युज्यते। ज्ञात्वा तु परमं सूक्ष्मं सूक्ष्मत्वाच्चापवर्गकः ।। १३.

तो विषयांचा आस्वाद घेतो, पण त्यांना बांधला जात नाही; जेव्हा तो परम सूक्ष्मत्व जाणतो, त्या सूक्ष्मतेमुळे तो मुक्त होतो.

व्यापकस्त्वपवर्गाच्च व्यापित्वात्पुरुषः स्मृतः। पुरुषः सूक्ष्मभावात्तु ऐश्वर्ये परतः स्थितः ।। १३.

तो सर्वत्र व्यापलेला आहे आणि मुक्तीमुळे 'पुरुष' म्हणून ओळखला जातो; त्याच्या सूक्ष्म स्वरूपामुळे पुरुष श्रेष्ठ ऐश्वर्यात स्थित असतो.