वायुपुराणम्

पश्यते मण्डलं सूक्ष्मं घोषश्चास्य प्रवर्त्तते । आत्मानं मन्यते नित्यं वायुः सूक्ष्मः प्रवर्त्तते ।। १२.

तो सूक्ष्म मंडळ पाहतो आणि त्याच्यात एक ध्वनी निर्माण होतो; तो नेहमी स्वतःला सूक्ष्म वायूसारखा अनुभवतो.

तथा मनो धारयतो मनः सूक्ष्मं प्रवर्त्तते । मनसा सर्वभूतानां मनस्तु विशते हि सः। बुद्ध्या बुद्धिं यदा युञ्जेत्तदा विज्ञाय बुद्धयते ।। १२.

तसेच, जो मन धारण करतो, त्याच्यात सूक्ष्म मन प्रकट होते; तो मनाने सर्व प्राण्यांमध्ये प्रवेश करतो, आणि जेव्हा तो बुद्धीला बुद्धीशी जोडतो, तेव्हा जाणून तो बुद्धिमान होतो.

एतानि सप्त सूक्ष्माणि विदित्वा यस्तु योगवित्। परित्यजति मेधावी स बुद्ध्या परमं व्रजेत् ।। १२.

जो योग जाणणारा आणि बुद्धिमान आहे, तो ही सात सूक्ष्म तत्त्वे ओळखून त्यांना सोडून देतो आणि बुद्धीने परम पद प्राप्त करतो.

यस्मिन् यस्मिंश्च संयुक्तो भूत ऐश्वर्यलक्षणे। तत्रैव सङ्गं भजते तेनैव प्रविनश्यति ।। १२.

जो ज्या तत्त्वाशी एकरूप होतो, त्या तत्त्वाच्या ऐश्वर्याने तो तिथेच आसक्त राहतो आणि त्याच्यातच विलीन होतो.

तस्माद्विदित्वा सूक्ष्माणि संसक्तानि परस्परम्। परित्यजति योबुद्ध्या स परं प्रप्नुयाद्द्विजः ।। १२.

म्हणून, ही सूक्ष्म तत्त्वे एकमेकांशी जोडलेली आहेत हे जाणून, जो द्विज बुद्धीने त्यांना सोडतो, तो परम पद प्राप्त करतो.

दृश्यन्ते हि महात्मान ऋषयो दिव्यचक्षुषः। संसक्ताः सूक्ष्मभावेषु ते दोषास्तेषु संज्ञिताः।।१२.२८ तस्मान्न निश्चयः कार्यः सूक्ष्मेष्विह कदाचन। ऐश्वर्याज्जायते रागो विरागं ब्रह्म चोच्यते ।। १२.

महात्मे, दिव्यदृष्टी असलेले ऋषी, सूक्ष्म अवस्थांमध्ये गुंतलेले दिसतात; त्यांच्यातील हे दोष मानले जातात. म्हणून येथे सूक्ष्म अवस्थांबद्दल कधीही निश्चित मत करू नये; ऐश्वर्यातून आसक्ती निर्माण होते आणि वैराग्य म्हणजेच ब्रह्म म्हणतात.

विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गञ्च महेश्वरम्। प्रधानं विनियोगज्ञः परं ब्रह्माधिगच्छति ।। १२.

जो सात सूक्ष्म तत्त्वे आणि महेश्वराचे सहा अंग जाणतो, आणि प्रधान तत्त्व समजतो, तो परम ब्रह्म प्राप्त करतो.

सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः। अनन्तशक्तिश्च विभोर्विधिज्ञाः षडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य ।। १२.

सर्वज्ञता, तृप्ती, अनादि ज्ञान, स्वातंत्र्य, नित्य न संपणारी शक्ती आणि अनंत शक्ती—हे महेश्वराची सहा अंग असल्याचे धर्मज्ञ सांगतात.

नित्यं ब्रह्मधनो युक्त उपसर्गैः प्रमुच्यते। जितश्वासोपसर्गस्य जितरामस्य योगिनः। एका बहिःशरीरेऽस्मिन् धारणा सर्वकामिकी ।। १२.

जो नेहमी ब्रह्माने युक्त आहे आणि शिस्तबद्ध आहे, तो अडथळ्यांपासून मुक्त होतो; ज्याने श्वासाचे आणि सुखाचे अडथळे जिंकले आहेत, त्या योग्यासाठी शरीराबाहेर एक अशी धारण आहे जी सर्व इच्छा पूर्ण करणारी आहे.

विशेद्यदा द्विजो युक्तो यत्र यत्रार्प्पयेन्मनः । भूतान्याविशते वापि त्रैलोक्यञ्चापि कम्पयेत् ।। १२.

शिस्तबद्ध द्विज जेव्हा जिथे आपले मन लावतो, तिथे तिथे प्रवेश करतो; तो तत्त्वांमध्ये प्रवेश करतो किंवा तीनही लोकांना हलवू शकतो.

एतया प्रविशेद्देहं हित्वा देहं पुनस्त्विह। मनोद्वारं हि योगानामादित्यञ्च विनिर्द्दिशेत् ।। १२.

या मार्गाने तो एका देहात प्रवेश करतो आणि देह सोडून पुन्हा इथे येतो; योगासाठी मनाचे द्वार आणि सूर्य दाखवावे लागते.

आदानादिक्रियाणान्तु आदित्य इति चोच्यते। एतेन विधिना योगी विरक्तः सूक्ष्मवर्ज्जितः। प्रकृतिं समतिक्रम्य रुद्रलोके महीयते ।। १२.

घेणे वगैरे क्रियांमुळे त्याला आदित्य असं म्हणतात. असं केल्याने, योगी जे विरक्त आहेत, सूक्ष्म गुणांपासून मुक्त आहेत, ते प्रकृतीला ओलांडून रुद्राच्या लोकात सन्मानित होतात.

ऐश्वर्यगुणसम्प्राप्तं ब्रह्मभूतन्तु तं प्रभुम्। देवस्थानेषु सर्वेषु सर्वतस्तु निवर्त्तते ।। १२.

जो प्रभू ऐश्वर्य आणि दिव्यता या गुणांना मिळवतो, ब्रह्मस्वरूप होतो, तो सर्व देवांच्या स्थानांमधून, सर्वत्र, निवृत्त होतो.

पैशाचांशचव पिशाचांश्च राक्षसेन च राक्षसान् । गान्धर्वेण च गन्धर्वान् कौबेरेण कुबेरजान् ।। १२.

पिशाच्चाचा अंश घेतल्याने तो पिशाच्चांमध्ये पोहोचतो; राक्षसाचा अंश घेतल्याने राक्षसांमध्ये; गंधर्वाचा अंश घेतल्याने गंधर्वांमध्ये; कुबेराचा अंश घेतल्याने कुबेराच्या वंशजांमध्ये पोहोचतो.

इन्द्रमैन्द्रेण स्थानेन सौम्यं सौम्येन चैव हि। प्रजापतिं तथा चैव प्राजापत्येन साधयेत् ।। १२.

इंद्राच्या स्थानाने इंद्र, सोमाच्या स्थानाने सोम, आणि प्रजापतीच्या स्थानाने प्रजापती यांना तो प्राप्त करतो.

ब्राह्मं ब्राह्येन चाप्येवमुपामन्त्रयते प्रभुम्। तत्र सक्तस्तु उन्मत्तस्तस्मात्सर्वं प्रवर्त्तते ।। १२.

तसंच, ब्राह्म स्थानात ब्राह्म अंशाने तो प्रभूला संबोधतो. तिथे आसक्त झाल्यावर तो वेड्यासारखा होतो आणि तिथून सर्व काही सुरू होतं.

नित्यं ब्रह्मपरो युक्तः स्थानान्येतानि वै त्यजेत् । असज्यमानः स्थानेषु द्विजः सर्वगतो भवेत् ।। १२.

जो नेहमी ब्रह्मात मन लावतो, संयमी असतो, तो ही सर्व स्थानं सोडून देतो. स्थानांमध्ये आसक्त न होता, द्विज सर्वत्र व्यापून राहतो.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि ऐश्वर्यगुण विस्तरम्। येन योगविशेषेण सर्वलोकानतिक्रमेत् ।। १३.

आता मी ऐश्वर्याचे गुण विस्ताराने सांगतो, ज्यामुळे विशेष योगाने सर्व लोकांना ओलांडता येतं.

तत्राष्टगुणमैश्वर्यं योगिनां समुदाहृतम्। तत्सर्वं क्रमयोगेन उच्यमानं निबोधत ।। १३.

तेथे योग्यांचं आठ प्रकारचं ऐश्वर्य सांगितलं आहे. ते सर्व मी क्रमाने सांगतो, ऐका.

अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च। प्राकाम्यज्चैव सर्वत्र ईशित्वञ्चैव सर्वतः ।। १३.

अणिमा, लघिमा, महिमा, प्राप्ती, प्राकाम्य सर्वत्र, आणि ईशित्व सर्वत्र — हे त्या शक्ती आहेत.

वशित्वमथ सर्वत्र यत्र कामावसायिता। तच्चापि विविधं ज्ञेयमैश्वर्यं सर्वकामिकम् ।। १३.

आणि वशीकरण सर्वत्र, जिथे सर्व इच्छा पूर्ण होतात — हे विविध ऐश्वर्य, सर्व इच्छा पूर्ण करणारं, जाणून घ्या.

सावद्यं निरवद्यं च सूक्ष्मञ्चैव प्रवर्त्तते। सावद्यं नाम तत्तत्त्वं पञ्चभूतात्मकं स्मृतम् ।। १३.

दोषयुक्त, निर्दोष आणि सूक्ष्म असं सर्व प्रकट होतं. दोषयुक्त म्हणजे जे पाच महाभूतांनी बनलेलं आहे, असं मानलं जातं.

निरवद्यं तथा नाम पञ्चभूतात्मकं स्मृतम्। इन्द्रियाणि मनश्चैव अहह्कारश्च वै स्मृतम् ।। १३.

आणि जे निर्दोष आहे, तेही पाच महाभूतांनी बनलेलं मानलं जातं, तसेच इंद्रिये, मन आणि अहंकार असंही सांगितलं आहे.

तत्र सूक्ष्मप्रवृत्तन्तु पञ्चभूतात्मकं पुनः। इन्द्रियाणि मनश्चैव बुद्ध्यहङ्कार संज्ञितम् ।। १३.

तिथे सूक्ष्म क्रिया पुन्हा पाच महाभूतांनी बनलेली सांगितली आहे, इंद्रिये, मन, बुद्धी आणि अहंकार असंही ओळखलं जातं.

तथा सर्वमयञ्चैव आत्मस्था ख्यातिरेव च। संयोग एवं त्रिपिधः सूक्ष्मेष्वेव प्रवर्त्तते ।। १३.

तसंच, सर्व गोष्टींनी बनलेलं आणि आत्म्यात स्थिर झालेली कीर्ती — अशा तऱ्हेचा त्रिविध संयोग फक्त सूक्ष्मात कार्य करतो.

पुनरष्टगुणस्यापि तेष्वेवाथ प्रवर्त्तते। तस्य रूपं प्रवक्ष्यामि यथाह भगवान् प्रभुः ।। १३.

पुन्हा, हे आठही गुण त्यातच कार्य करतात. त्याचं स्वरूप मी सांगतो, जसं भगवंताने सांगितलं आहे.

त्रैलोक्ये सर्वबूतेषु जीवस्यानियतः स्मृतः। अणिमा च यथाव्यक्तं सर्वं यत्र प्रतिष्ठितम् ।। १३.

तीनही लोकांत, सर्व जीवांमध्ये, प्राण अनियंत्रित आहे असं मानलं जातं. अणिमा म्हणजे ज्या द्वारे सर्व काही imperceptible असूनही स्थिर आहे.

त्रैलोक्ये सर्वभूतानां दुष्प्राप्यं समुदाहृतम्। तच्चापि भवति प्राप्यं प्रथमं योगिनां बलात् ।। १३.

तीनही लोकांत, सर्व जीवांसाठी जे प्राप्त करायला कठीण आहे, तेही योग्यांच्या सामर्थ्याने प्रथम मिळवता येतं.

लम्बनं प्लवनं योगे रूपमस्य सदा भवेत् । शीघ्रगं सर्वभूतेषु द्वितीयं तत्पदं स्मृतम् ।। १३.

योगात आधार घेणं आणि उडी मारणं, ही त्याची रूपं नेहमी असतात; सर्व जीवांमध्ये जलद गतीने जाणं, हे त्याचं दुसरं रूप मानलं जातं.