वायुपुराणम्

आवृत्य मनसा शुक्लं पटं वा कम्बलं तथा। ततस्तु परमं ब्रह्म क्षिप्रमेवानुचिन्तयेत् ।। १२.

मनाने पांढरा कापड किंवा कम्बळ झाकून, त्यानंतर त्वरेने परब्रह्माचा विचार करावा.

तस्माच्चैवात्मनो दोषांस्तूपसर्गानुपस्थितान् । परित त्यजेत मेधावी यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः ।। १२.

म्हणून, जो स्वतःसाठी सिद्धी इच्छितो, त्याने आपले दोष आणि अडथळे पूर्णपणे सोडून द्यावेत.

ऋषयो देवगन्धर्वा यक्षोरगमहासुराः। उपसर्गेषु संयुक्ता आवर्त्तन्ते पुनः पुनः ।। १२.

ऋषी, देवगंधर्व, यक्ष, नाग आणि मोठे असुर—अडथळ्यांमध्ये अडकले की, ते पुन्हा पुन्हा जन्म घेत राहतात.

तस्माद्युक्तः सदा योगी लघ्वाहारी जितेन्द्रियः। तथा सुप्तः सुसूक्ष्मेषु धारणां मूर्ध्नि धारयेत् ।। १२.

म्हणून योगी नेहमी शिस्तबद्ध, मर्यादित आहार घेणारा आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारा असावा. तो अतिशय सूक्ष्म अवस्थेत झोपून, आपले लक्ष डोक्याच्या शिखरावर केंद्रित करावे.

ततस्तु योगयुक्तस्य जितनिद्रस्य योगिनः। उपसर्गाः पुनश्चान्ते जायन्ते प्राणसंज्ञकाः ।। १२.

यानंतर, जो योगी योगात एकरूप झाला आहे आणि झोपेवर विजय मिळवला आहे, त्याच्यासमोर शेवटी 'प्राण' नावाचे अडथळे पुन्हा येतात.

पृथिवीं धारयेत्सर्वां ततश्चापो ह्यनन्तरम्। ततोऽग्निञ्चैव सर्वेषामाकाशं मन एव च ।। १२.

तो सर्व पृथ्वीला धारण करावा, मग लगेचच पाणी, त्यानंतर अग्नी, आणि सर्वांसाठी आकाश व मनही धारण करावे.

ततः परां पुनर्बुद्धिं धारयेद्यत्नतो यती। किद्धीनाञ्चैव लिङ्गानि दृष्ट्वा दृष्ट्वा परित्यजेत् ।। १२.

यानंतर, साधकाने प्रयत्नपूर्वक सर्वोच्च बुद्धी धारण करावी; आणि बुद्धीची चिन्हे पुन्हा पुन्हा पाहून त्यांना सोडून द्यावे.

पृथ्वीं धारयमाणस्य मही सूक्ष्मा प्रवर्तते। अपो धारयमाणस्य आपः सूक्ष्मा भवन्ति हि। शीता रसाः प्रवर्त्तन्ते सूक्ष्मा ह्यमृतसन्निभाः ।। १२.

जो पृथ्वी धारण करतो, त्याच्यात सूक्ष्म पृथ्वी प्रकट होते; जो पाणी धारण करतो, त्याच्यात सूक्ष्म पाणी निर्माण होते; थंड, अमृतासारखे सूक्ष्म रस उत्पन्न होतात.

तेजो धारयमाणस्य तेजः सूक्ष्मा प्रवर्त्तते। आत्मानं मन्यते तेजस्तद्भावमनुपश्यति ।। १२.

जो तेज धारण करतो, त्याच्यात सूक्ष्म तेज प्रकट होते; तो स्वतःला तेजस्वी समजतो आणि त्या अवस्थेला पाहतो.

आत्मानं मन्यते वायुं वायुवन्मण्डलं प्रभो । आकाशं धारयाणस्य व्योम सूक्ष्मं प्रवर्त्तते ।। १२.

तो स्वतःला वायूसारखा, वाऱ्याच्या मंडळासारखा समजतो, प्रभो; जो आकाश धारण करतो, त्याच्यात सूक्ष्म आकाश प्रकट होते.

पश्यते मण्डलं सूक्ष्मं घोषश्चास्य प्रवर्त्तते । आत्मानं मन्यते नित्यं वायुः सूक्ष्मः प्रवर्त्तते ।। १२.

तो सूक्ष्म मंडळ पाहतो आणि त्याच्यात एक ध्वनी निर्माण होतो; तो नेहमी स्वतःला सूक्ष्म वायूसारखा अनुभवतो.

तथा मनो धारयतो मनः सूक्ष्मं प्रवर्त्तते । मनसा सर्वभूतानां मनस्तु विशते हि सः। बुद्ध्या बुद्धिं यदा युञ्जेत्तदा विज्ञाय बुद्धयते ।। १२.

तसेच, जो मन धारण करतो, त्याच्यात सूक्ष्म मन प्रकट होते; तो मनाने सर्व प्राण्यांमध्ये प्रवेश करतो, आणि जेव्हा तो बुद्धीला बुद्धीशी जोडतो, तेव्हा जाणून तो बुद्धिमान होतो.

एतानि सप्त सूक्ष्माणि विदित्वा यस्तु योगवित्। परित्यजति मेधावी स बुद्ध्या परमं व्रजेत् ।। १२.

जो योग जाणणारा आणि बुद्धिमान आहे, तो ही सात सूक्ष्म तत्त्वे ओळखून त्यांना सोडून देतो आणि बुद्धीने परम पद प्राप्त करतो.

यस्मिन् यस्मिंश्च संयुक्तो भूत ऐश्वर्यलक्षणे। तत्रैव सङ्गं भजते तेनैव प्रविनश्यति ।। १२.

जो ज्या तत्त्वाशी एकरूप होतो, त्या तत्त्वाच्या ऐश्वर्याने तो तिथेच आसक्त राहतो आणि त्याच्यातच विलीन होतो.

तस्माद्विदित्वा सूक्ष्माणि संसक्तानि परस्परम्। परित्यजति योबुद्ध्या स परं प्रप्नुयाद्द्विजः ।। १२.

म्हणून, ही सूक्ष्म तत्त्वे एकमेकांशी जोडलेली आहेत हे जाणून, जो द्विज बुद्धीने त्यांना सोडतो, तो परम पद प्राप्त करतो.

दृश्यन्ते हि महात्मान ऋषयो दिव्यचक्षुषः। संसक्ताः सूक्ष्मभावेषु ते दोषास्तेषु संज्ञिताः।।१२.२८ तस्मान्न निश्चयः कार्यः सूक्ष्मेष्विह कदाचन। ऐश्वर्याज्जायते रागो विरागं ब्रह्म चोच्यते ।। १२.

महात्मे, दिव्यदृष्टी असलेले ऋषी, सूक्ष्म अवस्थांमध्ये गुंतलेले दिसतात; त्यांच्यातील हे दोष मानले जातात. म्हणून येथे सूक्ष्म अवस्थांबद्दल कधीही निश्चित मत करू नये; ऐश्वर्यातून आसक्ती निर्माण होते आणि वैराग्य म्हणजेच ब्रह्म म्हणतात.

विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गञ्च महेश्वरम्। प्रधानं विनियोगज्ञः परं ब्रह्माधिगच्छति ।। १२.

जो सात सूक्ष्म तत्त्वे आणि महेश्वराचे सहा अंग जाणतो, आणि प्रधान तत्त्व समजतो, तो परम ब्रह्म प्राप्त करतो.

सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः। अनन्तशक्तिश्च विभोर्विधिज्ञाः षडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य ।। १२.

सर्वज्ञता, तृप्ती, अनादि ज्ञान, स्वातंत्र्य, नित्य न संपणारी शक्ती आणि अनंत शक्ती—हे महेश्वराची सहा अंग असल्याचे धर्मज्ञ सांगतात.

नित्यं ब्रह्मधनो युक्त उपसर्गैः प्रमुच्यते। जितश्वासोपसर्गस्य जितरामस्य योगिनः। एका बहिःशरीरेऽस्मिन् धारणा सर्वकामिकी ।। १२.

जो नेहमी ब्रह्माने युक्त आहे आणि शिस्तबद्ध आहे, तो अडथळ्यांपासून मुक्त होतो; ज्याने श्वासाचे आणि सुखाचे अडथळे जिंकले आहेत, त्या योग्यासाठी शरीराबाहेर एक अशी धारण आहे जी सर्व इच्छा पूर्ण करणारी आहे.

विशेद्यदा द्विजो युक्तो यत्र यत्रार्प्पयेन्मनः । भूतान्याविशते वापि त्रैलोक्यञ्चापि कम्पयेत् ।। १२.

शिस्तबद्ध द्विज जेव्हा जिथे आपले मन लावतो, तिथे तिथे प्रवेश करतो; तो तत्त्वांमध्ये प्रवेश करतो किंवा तीनही लोकांना हलवू शकतो.

एतया प्रविशेद्देहं हित्वा देहं पुनस्त्विह। मनोद्वारं हि योगानामादित्यञ्च विनिर्द्दिशेत् ।। १२.

या मार्गाने तो एका देहात प्रवेश करतो आणि देह सोडून पुन्हा इथे येतो; योगासाठी मनाचे द्वार आणि सूर्य दाखवावे लागते.

आदानादिक्रियाणान्तु आदित्य इति चोच्यते। एतेन विधिना योगी विरक्तः सूक्ष्मवर्ज्जितः। प्रकृतिं समतिक्रम्य रुद्रलोके महीयते ।। १२.

घेणे वगैरे क्रियांमुळे त्याला आदित्य असं म्हणतात. असं केल्याने, योगी जे विरक्त आहेत, सूक्ष्म गुणांपासून मुक्त आहेत, ते प्रकृतीला ओलांडून रुद्राच्या लोकात सन्मानित होतात.

ऐश्वर्यगुणसम्प्राप्तं ब्रह्मभूतन्तु तं प्रभुम्। देवस्थानेषु सर्वेषु सर्वतस्तु निवर्त्तते ।। १२.

जो प्रभू ऐश्वर्य आणि दिव्यता या गुणांना मिळवतो, ब्रह्मस्वरूप होतो, तो सर्व देवांच्या स्थानांमधून, सर्वत्र, निवृत्त होतो.

पैशाचांशचव पिशाचांश्च राक्षसेन च राक्षसान् । गान्धर्वेण च गन्धर्वान् कौबेरेण कुबेरजान् ।। १२.

पिशाच्चाचा अंश घेतल्याने तो पिशाच्चांमध्ये पोहोचतो; राक्षसाचा अंश घेतल्याने राक्षसांमध्ये; गंधर्वाचा अंश घेतल्याने गंधर्वांमध्ये; कुबेराचा अंश घेतल्याने कुबेराच्या वंशजांमध्ये पोहोचतो.

इन्द्रमैन्द्रेण स्थानेन सौम्यं सौम्येन चैव हि। प्रजापतिं तथा चैव प्राजापत्येन साधयेत् ।। १२.

इंद्राच्या स्थानाने इंद्र, सोमाच्या स्थानाने सोम, आणि प्रजापतीच्या स्थानाने प्रजापती यांना तो प्राप्त करतो.

ब्राह्मं ब्राह्येन चाप्येवमुपामन्त्रयते प्रभुम्। तत्र सक्तस्तु उन्मत्तस्तस्मात्सर्वं प्रवर्त्तते ।। १२.

तसंच, ब्राह्म स्थानात ब्राह्म अंशाने तो प्रभूला संबोधतो. तिथे आसक्त झाल्यावर तो वेड्यासारखा होतो आणि तिथून सर्व काही सुरू होतं.

नित्यं ब्रह्मपरो युक्तः स्थानान्येतानि वै त्यजेत् । असज्यमानः स्थानेषु द्विजः सर्वगतो भवेत् ।। १२.

जो नेहमी ब्रह्मात मन लावतो, संयमी असतो, तो ही सर्व स्थानं सोडून देतो. स्थानांमध्ये आसक्त न होता, द्विज सर्वत्र व्यापून राहतो.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि ऐश्वर्यगुण विस्तरम्। येन योगविशेषेण सर्वलोकानतिक्रमेत् ।। १३.

आता मी ऐश्वर्याचे गुण विस्ताराने सांगतो, ज्यामुळे विशेष योगाने सर्व लोकांना ओलांडता येतं.

तत्राष्टगुणमैश्वर्यं योगिनां समुदाहृतम्। तत्सर्वं क्रमयोगेन उच्यमानं निबोधत ।। १३.

तेथे योग्यांचं आठ प्रकारचं ऐश्वर्य सांगितलं आहे. ते सर्व मी क्रमाने सांगतो, ऐका.