वायुपुराणम्

अग्निहोत्रं हविर्यज्ञमेतत् प्रायतनं तथा। मायाकर्म धनं स्वर्गमुपसृष्टस्तु कांक्षति ।। १२.

तो अग्निहोत्र, हविर्दान, तीर्थक्षेत्र, मायावी कर्म, धन, स्वर्ग—यांची इच्छा करतो; हे अडथळ्यांनी ग्रस्त योग्याचे लक्षण आहे.

एष कर्मसु युक्तस्तु सोऽविद्यावशमागतः। उपसृष्टन्तु जानीयाद्वुद्ध्या चैव विसर्ज्जयेत्। नित्यं ब्रह्मपरो युक्त उपसर्गात् प्रमुच्यते ।। १२.

असा मनुष्य कर्मात गुंततो आणि अज्ञानाच्या अधीन होतो; अडथळा ओळखून तो बुद्धीने त्याचा त्याग करावा. जो नेहमी ब्रह्मात मग्न राहतो, तो अडथळ्यांपासून मुक्त होतो.

जितप्रत्युपसर्गस्य जितश्वासस्य देहिनः। उपसर्गाः प्रवर्त्तन्ते सात्त्वराजसतामसाः ।। १२.

ज्याने अडथळे आणि श्वासावर विजय मिळवला आहे, त्याच्याकडे सत्त्व, रज आणि तम या स्वरूपात अडथळे येतात.

प्रतिभाश्रवणे चैव न देवानाञ्चैव दर्शनम्। भ्रमावर्तश्च इत्येते सिद्धिलक्षणसंज्ञिताः ।। १२.

प्रतिभा आणि श्रवण यात देवांचे दर्शन होत नाही; भ्रम आणि चक्र—हे सिद्धीची लक्षणे मानली जातात.

विद्या काव्यं तथा शिल्पं सर्वं वाचावृतानि तु। विद्यार्थाश्चोपतिष्ठन्ति प्रभावस्यैव लक्षणम् ।। १२.

ज्ञान, कविता आणि कलाकुसर—हे सर्व वाणीने व्यापलेले असतात; ज्ञानाच्या शोधात असणारे येतात, हे सामर्थ्याचे लक्षण आहे.

श्रृणोति शब्दान् श्रोतव्यान् योजनानां शतादपि। सर्वज्ञश्च विधिज्ञश्च योगी चोन्मत्तवद्भवेत् ।। १२.

तो शेकडो प्रकारच्या संयोगांतून येणारे ऐकण्याजोगे शब्द ऐकतो; योगी सर्वज्ञ, नियम जाणणारा होतो आणि वेड्यासारखा दिसतो.

यक्षराक्षसगन्धर्व्वान् वीक्षते दिव्यमानुषान्। वेत्ति तांश्च महायोगी उपसर्गस्य लक्षणम् ।। १२.

तो यक्ष, राक्षस, गंधर्व, दिव्य आणि मानवी लोकांना पाहतो; मोठा योगी त्यांना ओळखतो—हे अडथळ्याचे लक्षण आहे.

देवदानवगन्धर्वान् ऋषींश्चापि तथा पितॄन्। प्रेक्षते सर्वतश्चैव उन्मत्तं तं विनिर्द्दिशेत् ।। १२.

तो देव, दैत्य, गंधर्व, ऋषी आणि पितर यांना सर्वत्र पाहतो; अशा माणसाला वेडा समजावे.

भ्रमेण भ्राम्यते योगी चोद्यमानोऽन्तरात्मना। भ्रमेण भ्रान्तबुद्धेस्तु ज्ञानं सर्वं प्रणश्यति ।। १२.

भ्रमामुळे योगी भटकतो, अंतःकरणाने चालवला जातो; ज्याची बुद्धी भ्रमाने ग्रस्त आहे, त्याचे सर्व ज्ञान नष्ट होते.

वार्त्ता नाशयते चित्तं चोद्यमानोऽन्तरात्मना। वर्त्तनाक्रान्तबुद्धेस्तु सर्वं ज्ञानं प्रणश्यति ।। १२.

वार्ता मनाला नष्ट करते, अंतःकरणाने चालवला जातो; ज्याची बुद्धी चंचलतेने व्यापली आहे, त्याचे सर्व ज्ञान नष्ट होते.

आवृत्य मनसा शुक्लं पटं वा कम्बलं तथा। ततस्तु परमं ब्रह्म क्षिप्रमेवानुचिन्तयेत् ।। १२.

मनाने पांढरा कापड किंवा कम्बळ झाकून, त्यानंतर त्वरेने परब्रह्माचा विचार करावा.

तस्माच्चैवात्मनो दोषांस्तूपसर्गानुपस्थितान् । परित त्यजेत मेधावी यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः ।। १२.

म्हणून, जो स्वतःसाठी सिद्धी इच्छितो, त्याने आपले दोष आणि अडथळे पूर्णपणे सोडून द्यावेत.

ऋषयो देवगन्धर्वा यक्षोरगमहासुराः। उपसर्गेषु संयुक्ता आवर्त्तन्ते पुनः पुनः ।। १२.

ऋषी, देवगंधर्व, यक्ष, नाग आणि मोठे असुर—अडथळ्यांमध्ये अडकले की, ते पुन्हा पुन्हा जन्म घेत राहतात.

तस्माद्युक्तः सदा योगी लघ्वाहारी जितेन्द्रियः। तथा सुप्तः सुसूक्ष्मेषु धारणां मूर्ध्नि धारयेत् ।। १२.

म्हणून योगी नेहमी शिस्तबद्ध, मर्यादित आहार घेणारा आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारा असावा. तो अतिशय सूक्ष्म अवस्थेत झोपून, आपले लक्ष डोक्याच्या शिखरावर केंद्रित करावे.

ततस्तु योगयुक्तस्य जितनिद्रस्य योगिनः। उपसर्गाः पुनश्चान्ते जायन्ते प्राणसंज्ञकाः ।। १२.

यानंतर, जो योगी योगात एकरूप झाला आहे आणि झोपेवर विजय मिळवला आहे, त्याच्यासमोर शेवटी 'प्राण' नावाचे अडथळे पुन्हा येतात.

पृथिवीं धारयेत्सर्वां ततश्चापो ह्यनन्तरम्। ततोऽग्निञ्चैव सर्वेषामाकाशं मन एव च ।। १२.

तो सर्व पृथ्वीला धारण करावा, मग लगेचच पाणी, त्यानंतर अग्नी, आणि सर्वांसाठी आकाश व मनही धारण करावे.

ततः परां पुनर्बुद्धिं धारयेद्यत्नतो यती। किद्धीनाञ्चैव लिङ्गानि दृष्ट्वा दृष्ट्वा परित्यजेत् ।। १२.

यानंतर, साधकाने प्रयत्नपूर्वक सर्वोच्च बुद्धी धारण करावी; आणि बुद्धीची चिन्हे पुन्हा पुन्हा पाहून त्यांना सोडून द्यावे.

पृथ्वीं धारयमाणस्य मही सूक्ष्मा प्रवर्तते। अपो धारयमाणस्य आपः सूक्ष्मा भवन्ति हि। शीता रसाः प्रवर्त्तन्ते सूक्ष्मा ह्यमृतसन्निभाः ।। १२.

जो पृथ्वी धारण करतो, त्याच्यात सूक्ष्म पृथ्वी प्रकट होते; जो पाणी धारण करतो, त्याच्यात सूक्ष्म पाणी निर्माण होते; थंड, अमृतासारखे सूक्ष्म रस उत्पन्न होतात.

तेजो धारयमाणस्य तेजः सूक्ष्मा प्रवर्त्तते। आत्मानं मन्यते तेजस्तद्भावमनुपश्यति ।। १२.

जो तेज धारण करतो, त्याच्यात सूक्ष्म तेज प्रकट होते; तो स्वतःला तेजस्वी समजतो आणि त्या अवस्थेला पाहतो.

आत्मानं मन्यते वायुं वायुवन्मण्डलं प्रभो । आकाशं धारयाणस्य व्योम सूक्ष्मं प्रवर्त्तते ।। १२.

तो स्वतःला वायूसारखा, वाऱ्याच्या मंडळासारखा समजतो, प्रभो; जो आकाश धारण करतो, त्याच्यात सूक्ष्म आकाश प्रकट होते.

पश्यते मण्डलं सूक्ष्मं घोषश्चास्य प्रवर्त्तते । आत्मानं मन्यते नित्यं वायुः सूक्ष्मः प्रवर्त्तते ।। १२.

तो सूक्ष्म मंडळ पाहतो आणि त्याच्यात एक ध्वनी निर्माण होतो; तो नेहमी स्वतःला सूक्ष्म वायूसारखा अनुभवतो.

तथा मनो धारयतो मनः सूक्ष्मं प्रवर्त्तते । मनसा सर्वभूतानां मनस्तु विशते हि सः। बुद्ध्या बुद्धिं यदा युञ्जेत्तदा विज्ञाय बुद्धयते ।। १२.

तसेच, जो मन धारण करतो, त्याच्यात सूक्ष्म मन प्रकट होते; तो मनाने सर्व प्राण्यांमध्ये प्रवेश करतो, आणि जेव्हा तो बुद्धीला बुद्धीशी जोडतो, तेव्हा जाणून तो बुद्धिमान होतो.

एतानि सप्त सूक्ष्माणि विदित्वा यस्तु योगवित्। परित्यजति मेधावी स बुद्ध्या परमं व्रजेत् ।। १२.

जो योग जाणणारा आणि बुद्धिमान आहे, तो ही सात सूक्ष्म तत्त्वे ओळखून त्यांना सोडून देतो आणि बुद्धीने परम पद प्राप्त करतो.

यस्मिन् यस्मिंश्च संयुक्तो भूत ऐश्वर्यलक्षणे। तत्रैव सङ्गं भजते तेनैव प्रविनश्यति ।। १२.

जो ज्या तत्त्वाशी एकरूप होतो, त्या तत्त्वाच्या ऐश्वर्याने तो तिथेच आसक्त राहतो आणि त्याच्यातच विलीन होतो.

तस्माद्विदित्वा सूक्ष्माणि संसक्तानि परस्परम्। परित्यजति योबुद्ध्या स परं प्रप्नुयाद्द्विजः ।। १२.

म्हणून, ही सूक्ष्म तत्त्वे एकमेकांशी जोडलेली आहेत हे जाणून, जो द्विज बुद्धीने त्यांना सोडतो, तो परम पद प्राप्त करतो.

दृश्यन्ते हि महात्मान ऋषयो दिव्यचक्षुषः। संसक्ताः सूक्ष्मभावेषु ते दोषास्तेषु संज्ञिताः।।१२.२८ तस्मान्न निश्चयः कार्यः सूक्ष्मेष्विह कदाचन। ऐश्वर्याज्जायते रागो विरागं ब्रह्म चोच्यते ।। १२.

महात्मे, दिव्यदृष्टी असलेले ऋषी, सूक्ष्म अवस्थांमध्ये गुंतलेले दिसतात; त्यांच्यातील हे दोष मानले जातात. म्हणून येथे सूक्ष्म अवस्थांबद्दल कधीही निश्चित मत करू नये; ऐश्वर्यातून आसक्ती निर्माण होते आणि वैराग्य म्हणजेच ब्रह्म म्हणतात.

विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गञ्च महेश्वरम्। प्रधानं विनियोगज्ञः परं ब्रह्माधिगच्छति ।। १२.

जो सात सूक्ष्म तत्त्वे आणि महेश्वराचे सहा अंग जाणतो, आणि प्रधान तत्त्व समजतो, तो परम ब्रह्म प्राप्त करतो.

सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः। अनन्तशक्तिश्च विभोर्विधिज्ञाः षडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य ।। १२.

सर्वज्ञता, तृप्ती, अनादि ज्ञान, स्वातंत्र्य, नित्य न संपणारी शक्ती आणि अनंत शक्ती—हे महेश्वराची सहा अंग असल्याचे धर्मज्ञ सांगतात.

नित्यं ब्रह्मधनो युक्त उपसर्गैः प्रमुच्यते। जितश्वासोपसर्गस्य जितरामस्य योगिनः। एका बहिःशरीरेऽस्मिन् धारणा सर्वकामिकी ।। १२.

जो नेहमी ब्रह्माने युक्त आहे आणि शिस्तबद्ध आहे, तो अडथळ्यांपासून मुक्त होतो; ज्याने श्वासाचे आणि सुखाचे अडथळे जिंकले आहेत, त्या योग्यासाठी शरीराबाहेर एक अशी धारण आहे जी सर्व इच्छा पूर्ण करणारी आहे.