वायुपुराणम्

विषस्य तु फलं पीत्वा विशल्यां धारयेत्ततः । सर्वतः सनगां पृथ्वीं कृत्वा मनसि धारयेत् ।। ११.

विषाचे फळ प्यायल्यानंतर, त्यावर उपाय धारण करावा; सर्वत्र पर्वतांसह पृथ्वी मनात ठेवावी.

हृदि कृत्वा समुद्रांश्च तथा सर्वाश्च देवताः । सहस्रेण घटानाञ्च युक्तः स्नायीत योगवित् ।। ११.

समुद्र आणि सर्व देवता हृदयात ठेवून, योग जाणणाऱ्याने हजार कलशांनी स्नान करावे.

उदके कण्ठमात्रे तु धारणां मूध्नि धारयेत्। प्रतिस्रोतोविषाविष्टो धारयेत् सर्वगात्रिकीम् ।। ११.

पाण्यात गळ्याएवढे असताना, धारण मस्तकावर ठेवावी; उलट प्रवाहात विष लागल्यास, ती संपूर्ण शरीरात ठेवावी.

शीर्णोऽर्कपत्रपुटकैः पिबेद्वल्मीकमृत्तिकाम् । चिकित्सितविधिर्ह्येष विश्रुतो योगनिर्मितः ।। ११.

अर्काच्या पानांनी झाकून, वाळवीच्या वारुळातील माती पिऊन घ्यावी; हा योगाने सांगितलेला प्रसिद्ध उपचार आहे.

व्याख्यातस्तु समासेन योगदृष्टेन हेतुना। ब्रुवतो लक्षणं विद्धि विप्रस्य कथयेत् व्कचित् ।। ११.

योगाने पाहिलेल्या कारणाने हे थोडक्यात सांगितले आहे; सांगितलेली लक्षणे ओळखावी आणि ब्राह्मणाने ती वेळोवेळी शिकवावी.

अथापि कथयेन्मोहात्तद्विज्ञानं प्रलीयते। तस्मात् प्रवृत्तिर्य्योगस्य न वक्तव्या कथञ्चन ।। ११.

म्हणूनच, जर कोणी अज्ञानामुळे हे ज्ञान सांगितले, तर ते नष्ट होते; म्हणून योगाची साधना कधीच कोणालाही सांगू नये.

सत्त्वं तथारोग्यमलोलुपत्वं वर्णप्रभा सुस्वरसौम्यता च। गन्धः शुभो मूत्रपुरीष मल्पं योगप्रवृत्तिः प्रथमा शरीरे ।। ११.

शुद्धता, उत्तम आरोग्य, लोभ नसणे, तेजस्वी रंग, गोड आवाज आणि सौम्यता, शुभ सुगंध, लघवी व विष्ठा कमी होणे—हे शरीरात योगसाधनेची पहिली लक्षणे आहेत.

आत्मानं पृथिवीञ्चैव ज्वलन्तीं यदि पश्यति। कृत्वान्यं विशते चैव विद्यात् सिद्धिमुपस्थिताम् । ११.

जर कोणी स्वतःला आणि पृथ्वीला जळताना पाहतो, साधना करून दुसऱ्या अवस्थेत प्रवेश करतो, तर त्याने समजावे की सिद्धी प्राप्त झाली आहे.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि उपसर्गा यथा तथा । प्रादुर्भवन्ति ये दोषा दृष्टतत्त्वस्य देहिनः ।। १२.

आता मी पुढे सांगतो, जसे ते घडतात तसे—ज्याने सत्य जाणले आहे, त्याच्या अंगी जे दोष किंवा अडथळे येतात, ते.

मानुष्यान् विविधान् कामान् कामयेत ऋतुं स्त्रियः। विद्यादानफलञ्चैव उपसृष्टस्तु योगवित् ।। १२.

तो विविध मानवी सुखांची आणि योग्य काळात स्त्रियांची इच्छा करतो; तसेच ज्ञानाचे फळही—असे अडथळ्यांनी ग्रस्त योगी असतो.

अग्निहोत्रं हविर्यज्ञमेतत् प्रायतनं तथा। मायाकर्म धनं स्वर्गमुपसृष्टस्तु कांक्षति ।। १२.

तो अग्निहोत्र, हविर्दान, तीर्थक्षेत्र, मायावी कर्म, धन, स्वर्ग—यांची इच्छा करतो; हे अडथळ्यांनी ग्रस्त योग्याचे लक्षण आहे.

एष कर्मसु युक्तस्तु सोऽविद्यावशमागतः। उपसृष्टन्तु जानीयाद्वुद्ध्या चैव विसर्ज्जयेत्। नित्यं ब्रह्मपरो युक्त उपसर्गात् प्रमुच्यते ।। १२.

असा मनुष्य कर्मात गुंततो आणि अज्ञानाच्या अधीन होतो; अडथळा ओळखून तो बुद्धीने त्याचा त्याग करावा. जो नेहमी ब्रह्मात मग्न राहतो, तो अडथळ्यांपासून मुक्त होतो.

जितप्रत्युपसर्गस्य जितश्वासस्य देहिनः। उपसर्गाः प्रवर्त्तन्ते सात्त्वराजसतामसाः ।। १२.

ज्याने अडथळे आणि श्वासावर विजय मिळवला आहे, त्याच्याकडे सत्त्व, रज आणि तम या स्वरूपात अडथळे येतात.

प्रतिभाश्रवणे चैव न देवानाञ्चैव दर्शनम्। भ्रमावर्तश्च इत्येते सिद्धिलक्षणसंज्ञिताः ।। १२.

प्रतिभा आणि श्रवण यात देवांचे दर्शन होत नाही; भ्रम आणि चक्र—हे सिद्धीची लक्षणे मानली जातात.

विद्या काव्यं तथा शिल्पं सर्वं वाचावृतानि तु। विद्यार्थाश्चोपतिष्ठन्ति प्रभावस्यैव लक्षणम् ।। १२.

ज्ञान, कविता आणि कलाकुसर—हे सर्व वाणीने व्यापलेले असतात; ज्ञानाच्या शोधात असणारे येतात, हे सामर्थ्याचे लक्षण आहे.

श्रृणोति शब्दान् श्रोतव्यान् योजनानां शतादपि। सर्वज्ञश्च विधिज्ञश्च योगी चोन्मत्तवद्भवेत् ।। १२.

तो शेकडो प्रकारच्या संयोगांतून येणारे ऐकण्याजोगे शब्द ऐकतो; योगी सर्वज्ञ, नियम जाणणारा होतो आणि वेड्यासारखा दिसतो.

यक्षराक्षसगन्धर्व्वान् वीक्षते दिव्यमानुषान्। वेत्ति तांश्च महायोगी उपसर्गस्य लक्षणम् ।। १२.

तो यक्ष, राक्षस, गंधर्व, दिव्य आणि मानवी लोकांना पाहतो; मोठा योगी त्यांना ओळखतो—हे अडथळ्याचे लक्षण आहे.

देवदानवगन्धर्वान् ऋषींश्चापि तथा पितॄन्। प्रेक्षते सर्वतश्चैव उन्मत्तं तं विनिर्द्दिशेत् ।। १२.

तो देव, दैत्य, गंधर्व, ऋषी आणि पितर यांना सर्वत्र पाहतो; अशा माणसाला वेडा समजावे.

भ्रमेण भ्राम्यते योगी चोद्यमानोऽन्तरात्मना। भ्रमेण भ्रान्तबुद्धेस्तु ज्ञानं सर्वं प्रणश्यति ।। १२.

भ्रमामुळे योगी भटकतो, अंतःकरणाने चालवला जातो; ज्याची बुद्धी भ्रमाने ग्रस्त आहे, त्याचे सर्व ज्ञान नष्ट होते.

वार्त्ता नाशयते चित्तं चोद्यमानोऽन्तरात्मना। वर्त्तनाक्रान्तबुद्धेस्तु सर्वं ज्ञानं प्रणश्यति ।। १२.

वार्ता मनाला नष्ट करते, अंतःकरणाने चालवला जातो; ज्याची बुद्धी चंचलतेने व्यापली आहे, त्याचे सर्व ज्ञान नष्ट होते.

आवृत्य मनसा शुक्लं पटं वा कम्बलं तथा। ततस्तु परमं ब्रह्म क्षिप्रमेवानुचिन्तयेत् ।। १२.

मनाने पांढरा कापड किंवा कम्बळ झाकून, त्यानंतर त्वरेने परब्रह्माचा विचार करावा.

तस्माच्चैवात्मनो दोषांस्तूपसर्गानुपस्थितान् । परित त्यजेत मेधावी यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः ।। १२.

म्हणून, जो स्वतःसाठी सिद्धी इच्छितो, त्याने आपले दोष आणि अडथळे पूर्णपणे सोडून द्यावेत.

ऋषयो देवगन्धर्वा यक्षोरगमहासुराः। उपसर्गेषु संयुक्ता आवर्त्तन्ते पुनः पुनः ।। १२.

ऋषी, देवगंधर्व, यक्ष, नाग आणि मोठे असुर—अडथळ्यांमध्ये अडकले की, ते पुन्हा पुन्हा जन्म घेत राहतात.

तस्माद्युक्तः सदा योगी लघ्वाहारी जितेन्द्रियः। तथा सुप्तः सुसूक्ष्मेषु धारणां मूर्ध्नि धारयेत् ।। १२.

म्हणून योगी नेहमी शिस्तबद्ध, मर्यादित आहार घेणारा आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारा असावा. तो अतिशय सूक्ष्म अवस्थेत झोपून, आपले लक्ष डोक्याच्या शिखरावर केंद्रित करावे.

ततस्तु योगयुक्तस्य जितनिद्रस्य योगिनः। उपसर्गाः पुनश्चान्ते जायन्ते प्राणसंज्ञकाः ।। १२.

यानंतर, जो योगी योगात एकरूप झाला आहे आणि झोपेवर विजय मिळवला आहे, त्याच्यासमोर शेवटी 'प्राण' नावाचे अडथळे पुन्हा येतात.

पृथिवीं धारयेत्सर्वां ततश्चापो ह्यनन्तरम्। ततोऽग्निञ्चैव सर्वेषामाकाशं मन एव च ।। १२.

तो सर्व पृथ्वीला धारण करावा, मग लगेचच पाणी, त्यानंतर अग्नी, आणि सर्वांसाठी आकाश व मनही धारण करावे.

ततः परां पुनर्बुद्धिं धारयेद्यत्नतो यती। किद्धीनाञ्चैव लिङ्गानि दृष्ट्वा दृष्ट्वा परित्यजेत् ।। १२.

यानंतर, साधकाने प्रयत्नपूर्वक सर्वोच्च बुद्धी धारण करावी; आणि बुद्धीची चिन्हे पुन्हा पुन्हा पाहून त्यांना सोडून द्यावे.

पृथ्वीं धारयमाणस्य मही सूक्ष्मा प्रवर्तते। अपो धारयमाणस्य आपः सूक्ष्मा भवन्ति हि। शीता रसाः प्रवर्त्तन्ते सूक्ष्मा ह्यमृतसन्निभाः ।। १२.

जो पृथ्वी धारण करतो, त्याच्यात सूक्ष्म पृथ्वी प्रकट होते; जो पाणी धारण करतो, त्याच्यात सूक्ष्म पाणी निर्माण होते; थंड, अमृतासारखे सूक्ष्म रस उत्पन्न होतात.

तेजो धारयमाणस्य तेजः सूक्ष्मा प्रवर्त्तते। आत्मानं मन्यते तेजस्तद्भावमनुपश्यति ।। १२.

जो तेज धारण करतो, त्याच्यात सूक्ष्म तेज प्रकट होते; तो स्वतःला तेजस्वी समजतो आणि त्या अवस्थेला पाहतो.