वायुपुराणम्

विरोधश्च मनुश्चैव वृक्षायुः कुशलीमुखः। बाष्कलस्य सुता ह्येते कालनेमिसुतान् श्रृणु ।। ६.

विरोध, मनु, वृक्षायु आणि कुशलीमुख — हे बाष्कलाचे पुत्र होते. आता कालनेमिच्या पुत्रांची नावे ऐका.

ब्रह्मजित् क्षत्रजिच्चैव देवान्तकनरान्तकौ । कालनेमिसुता ह्येते शम्भोस्तु श्रृणुत प्रजाः ।। ६.

ब्रह्मजित, क्षत्रजित, देवांतक आणि नरांतक — हे कालनेमिचे पुत्र होते. आता शंभूच्या संततीची माहिती ऐका.

धनुको ह्यसिलोमा च नाबलश्च सगोमुखः। गवाक्षश्चैव गोमांश्च शम्भोः पुत्राः प्रकीर्त्तिताः ।। ६.

धनुक, असिलोम, नाबळ, सगौमुख, गवाक्ष आणि गोमांश — हे शंभूचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात.

विरोचनस्य पुत्रस्तु बलिरेकः प्रतापवान्। बलेः पुत्रशतं जज्ञे राजानः सर्व एव ते ।। ६.

विरोचनाचा पुत्र बळी, जो फार प्रतापी होता. बळीचे शंभर पुत्र होते आणि ते सर्वजण राजे झाले.

तेषां प्रधानाश्चत्वारो विक्रान्ताः सुमहाबलाः। सहस्रबाहुर्ज्येष्ठस्तु बाणो द्रविणसम्मतः। कुम्भनाभो गर्द्दभाक्षः कुशिरित्येवमादयः ।। ६.

त्यात चार प्रमुख, फार पराक्रमी आणि बलाढ्य होते — सहस्रबाहू, ज्येष्ठ बाण, जो द्रविड लोकांना प्रिय होता, कुंभनाभ, गर्दभाक्ष आणि कुश — हे मुख्य पुत्र होते.

शकुनी पूतना चैव कन्ये द्वे तु बलेः सुते। बलेः पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः ।। ६.

शकुनी आणि पूतना या दोघी बळीच्या कन्या होत्या. बळीचे पुत्र आणि नातवंडे शेकड्यांनी, हजारोंनी जन्मले.

बलिर्यो नामविख्यातो गणो विक्रान्तपौरुषः। बाणस्य चन्द्र मनसो लौहित्यमुपपद्यते ।। ६.

बळी नावाने प्रसिद्ध असलेला हा पराक्रमी आणि बलवान गट होता. बाण, चंद्र आणि मनस यांच्यापासून लौहित्य वंशाची सुरुवात झाली.

दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास कश्यपम्। स कश्यपः प्रसन्नात्मा सम्यगाराधितस्तया । वरेण च्छन्दयामास सा च वव्रे वरं ततः ।। ६.

दितीने आपले पुत्र गमावल्यावर कश्यपाला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला. तिने योग्य रीतीने पूजा केल्यावर कश्यप प्रसन्न झाला आणि तिला वर मागायला सांगितला. मग तिने हवा असलेला वर मागितला.

स तु तस्यै वरं प्रादात् प्रार्थितं भगवन् प्रभुः। किमिच्छसि मयि शुभ्रे मारीचस्तामभाषत ।। ६.

म्हणून प्रभू भगवंताने तिला मागितलेला वर दिला आणि विचारले, 'शुद्ध मनाची तू, माझ्याकडून तुला काय हवे आहे?' असे मारीचाने सांगितले.

मारीचं कश्यपं तुष्टं भर्तारं प्राञ्जलिस्तथा। हतपुत्रास्मि भगवान् आदित्यैस्तव सूनुभिः ।। ६.

दितीने हात जोडून, समाधान झालेल्या मारीच कश्यपाला म्हणाली, 'भगवंत, तुझे पुत्र म्हणजे आदित्यांनी माझे पुत्र मारले आहेत.'

शक्रहन्तारमिच्छेयं पुत्रं दीर्घतपोऽन्वितम्। अहं तपश्चरिष्यामि गर्भ माधातुमर्हसि ।। ६.

'मला असा पुत्र हवा आहे की जो दीर्घ तप करील आणि इंद्राचा वध करील. मी तप करीन, तू मला गर्भधारणेची कृपा कर.'

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मारीचः कश्यपस्तथा। प्रत्युवाच महातेजा दितिं परमदुःखिताम् ।। ६.

दितीचे हे बोल ऐकून, तेजस्वी मारीच कश्यपाने फार दुःखी असलेल्या दितीला उत्तर दिले.

एवं भवतु भद्रन्ते शुचिर्भव तपोधने। जनयिष्यसि सत्पुत्रं शक्रहन्तारमाहवे ।। ६.

'तसेच होईल. तुझ्या आयुष्यात मंगल घडो. हे तपस्विनी, तू शुद्ध राहा. युद्धात इंद्राचा वध करणारा एक उत्तम पुत्र तुझ्या पोटी जन्मेल.'

पूर्णं वर्षशतं तावत् शुचिर्यदि भविष्यसि । पुत्रं त्रिलोकप्रचरमथत्वं जनयिष्यसि ।। ६.

'जर तू शंभर वर्षे पूर्णपणे शुद्ध राहिलीस, तर तुझ्या पोटी असा पुत्र जन्मेल की जो तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध होईल.'

एवमुक्त्वा महातेजास्तया समवसत् प्रभुः । तामालिङ्ग्य त्रिभुवनं जगाम भगवानृषिः ।। ६.

अशी वचने देऊन, तेजस्वी प्रभू तिच्याजवळ काही काळ राहिला. तिला मिठी मारून, तो भगवंत ऋषी तिन्ही लोकांत गेला.

गते भर्त्तरि सा देवी दितिः परमहर्षिता। कुशलं वनमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् ।। ६.

पती निघून गेल्यावर, देवी दिती अतिशय आनंदित झाली. तिने योग्य असे वन गाठले आणि तिथे कठोर तप सुरू केले.

तपस्तस्यान्तु कुर्वन्त्यां परिचर्याञ्चकार ह। सहस्राक्षः सुरश्रेष्ठः परया गुणसम्पदा ।। ६.

ती तप करत असताना, हजार डोळ्यांचा इंद्र, देवांचा श्रेष्ठ, अत्यंत गुणांनी तिची सेवा करू लागला.

अग्निं समित्कुशं काष्ठं फलं मूलं तथैव च। न्यवेदयत् सहस्राक्षो यच्चान्यदपि किञ्चन ।। ६.

इंद्राने तिच्यासाठी अग्नी, समिधा, कुश, लाकूड, फळे, मूळे आणि लागणारी इतर सर्व वस्तू आणून दिल्या.

गात्रसंवाहनैश्चैव श्रमापनयनैस्तथा। शक्रः सर्वेषु (लोकेषु) कालेषु दितिं परिचचार ह । एवमाराधिता शक्रमुवाचाथ दितिस्तथा ।। ६.

शरीराची मालिश करून आणि थकवा दूर करून, इंद्र सर्व काळात आणि सर्व ठिकाणी दितीची सेवा करत होता. अशा प्रकारे सन्मान मिळाल्यावर दितीने इंद्राशी बोलले.

प्रीता तेऽहं सुरश्रेष्ठ दशवर्षाणि पुत्रक। अवशिष्टानि भद्रान्ते भ्रातरं द्रक्ष्यसे ततः ।। ६.

'मी तुझ्यावर खूष आहे, हे देवश्रेष्ठ. आता फक्त दहा वर्षे उरली आहेत, मग, भाग्यवान, तू तुझा भाऊ पाहशील.'

जयलिप्सां समाधास्ये लब्ध्वाहं तादृशं सुतम्। त्रैलोक्यविजयं पूत्र प्राप्स्यामि सह तेन वै ।। ६.

'मी विजयाची इच्छा मनाशी बांधीन. असा पुत्र मिळाल्यावर, मी त्याच्यासह तिन्ही लोकांवर विजय मिळवीन.'

एवमुक्त्वा दितिः शक्रं मध्यं प्राप्ते दिवाकरे । निद्रयापहृता देवी जान्वोः कृत्वा शिरस्तदा ।। ६.

असे इंद्राला सांगून, सूर्य मध्यान्ही पोहोचला असता, दिती झोपेने ग्रासली गेली आणि तिने डोके गुडघ्याजवळ ठेवून झोप घेतली.

दृष्ट्वा तामशुचिं शक्रः पादयोर्गतमूर्द्धजाम् । तस्यास्तदन्तरं लब्ध्वा जहास च मुमोद च ।। ६.

तिला अशुद्ध अवस्थेत, केस पायाजवळ पडलेले पाहून, इंद्राला संधी मिळाली. तो हसला आणि आनंदित झाला.

तस्याः शरीरं विवृतं विवेशाथ पुरन्दरः। प्रविश्य चामितं दृष्ट्वा गर्भमिन्द्रो महौजसम्। अभिनत्स प्रधानन्तु कुलिशेन महायशाः ।। ६.

तिचं शरीर उघडलेलं असताना पुरंदर तिथे गेला. आत जाऊन त्याने तो मोठा गर्भ पाहिला आणि त्या गर्भाचा मुख्य भाग इंद्राने आपल्या वज्राने फोडला.

भिद्यमानस्तदा गर्भो वज्रेण शतपर्वणा। रुरोद सस्वरं भीमं वेपमानः पुनः पुनः । मारोदीरिति तं गर्भं शक्रः पुनरभाषत ।। ६.

त्या शंभर टोकांच्या वज्राने गर्भ फोडला जात असताना तो गर्भ भीषण रडू लागला, पुन्हा पुन्हा थरथर कापू लागला. तेव्हा शक्राने त्याला, 'रडू नकोस,' असे सांगितले.

तं गर्भं सप्तधाभूतं ह्येकैकं सप्तधा पुनः। कुलिशेन बिभेदेन्द्रस्ततो दितिरबुध्यत ।। ६.

तो गर्भ सात भाग झाला आणि इंद्राने पुन्हा प्रत्येक भाग सात तुकडे केले. मग दितीला जाग आली.

न हन्तव्यो न हन्तव्य इत्येवं दितिरब्रवीत् । निष्पपातोदराद्वज्री मातुर्वचनगौरवात्। प्राञ्जलिर्वज्रसहितो दितिं शक्रोऽभ्यभाषत ।। ६.

'मारू नकोस, मारू नकोस,' असे दितीने सांगितले. आईच्या शब्दाचा मान ठेवून वज्रधारी इंद्र हात जोडून आणि वज्र घेऊन तिच्या उदरातून बाहेर आला आणि दितीला म्हणाला.

अशुचिर्देवि सुप्तासि पादयोर्गतमूर्द्धजा। तदन्तरमहं लब्ध्वा शक्रहन्तारमाहवे। भिन्नवान् गर्भमेतन्ते बहुधा क्षन्तुमर्हसि ।। ६.

'देवी, तू अशुद्ध आणि झोपलेली होतीस, तुझे केस पायाजवळ होते. त्या संधीचा फायदा घेऊन मी, शत्रूंचा संहार करणारा शक्र, तुझा हा गर्भ अनेक भागांत फोडला. हे सर्व तू मला माफ करावे.'

तस्मिस्तु विफले गर्भे दितिः परमदुःखिता। सहस्राक्षं ततो वाक्यं मातुर्नयनमब्रवीत् ।। ६.

गर्भ निष्फळ झाल्यामुळे दितीला फार दुःख झाले. तेव्हा सहस्त्र नेत्र असलेल्या इंद्राने आईला असे शब्द सांगितले.