वायुपुराणम्

मनसा यद्व्रतं किञ्चिद्विष्टम्भीकृत्य धारयेत्। उरोद्धाते उरःस्थानं कण्ठदेशे च धारयेत् ।। ११.

मनाने घेतलेली कोणतीही प्रतिज्ञा ठामपणे धरावी; छाती उंचावली असता, ती छातीच्या भागात आणि गळ्यात ठेवावी.

त्वचोऽवधाते तां वाचि बाधिर्ये श्रोत्रयोस्तथा। जिह्वास्थाने तृषार्त्तस्तु अग्रे स्नेहांश्च तन्तुभिः। फलं वै चिन्तयेद्योगी ततः संपद्यते सुखी ।। ११.

त्वचा उंचावली असता, ती वाणीमध्ये ठेवावी; बहिरेपणात, ती कानात ठेवावी; तहान लागली असता, जिभेच्या टोकावर धाग्याने तेल लावावे; योगीने फळाचा विचार करावा आणि त्यामुळे तो सुखी होतो.

क्षये कुष्ठे सकीलासे धारयेत्सर्वसात्विकीम्। यस्मिन् यस्मिन् रजोदेशे तस्मिन् युक्तो विनिर्द्दिशेत् ।। ११.

क्षय, कुष्ठ किंवा खवले त्वचा असेल तर सर्व सात्त्विक गुण धारण करावेत; ज्या भागात रज आहे, तिथे योग्य उपाय करावा.

योगोत्पन्नस्य विप्रस्य इदं कुर्याच्चिकित्सितम्। वंशकीलेन मूर्द्धानं धारयाणस्य ताडयेत्। मूर्ध्नि कीलं प्रतिष्ठाप्य काष्ठं काष्ठेन ताडयेत् ।। ११.

योग प्राप्त झालेल्या ब्राह्मणाने हा उपचार करावा: बांबूच्या खिळ्याने मस्तक दाबावे; खिळा मस्तकावर ठेवून लाकडाने त्यावर हलके मारावे.

भयभीतस्य सा संज्ञा ततः प्रत्यागमिष्यति। अथ वा लुप्तसंज्ञस्य हस्ताभ्यां तत्र धारयेत् ।। ११.

भीतीने घाबरलेल्या माणसाची शुद्धी परत येते; किंवा शुद्ध हरपलेल्या माणसाच्या मस्तकावर हाताने दाब द्यावा.

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां धारणां मूर्ध्नि धारयेत्। स्रिग्धमल्पं च भुञ्जीत ततः संपद्यते सुखी ।। ११.

शुद्धी परत आल्यावर, धारण मस्तकावर ठेवावी; थोडेसे स्निग्ध अन्न खावे, आणि त्यामुळे तो सुखी होतो.

अमानुषेण सत्त्वेन यदा बुध्यति योगवित् । दिवं च पृथिवीञ्चैव वायुमग्निं च धारयेत् ।। ११.

जेव्हा योग जाणणारा अमानुष शक्तीने जागृत होतो, तेव्हा त्याने आकाश, पृथ्वी, वायू आणि अग्नी धारण करावेत.

प्राणायामेन तत्सर्वं दह्यमानं वशीभवेत्। अथापि प्रविशेद्देहं ततस्तं प्रतिषेधयेत् ।। ११.

प्राणायामाने, ज्या गोष्टी जळत आहेत त्या त्याच्या अधीन होतात; किंवा तो शरीरात प्रवेश करतो, तेव्हा त्याला रोखावे.

ततः संस्तभ्य योगेन धारयानस्य मूर्द्धानि। प्राणायामाग्निना दग्धं तत्सर्वं विलयं व्रजेत् ।। ११.

मग योगाने, मस्तकावर धारण ठेवून, प्राणायामाच्या अग्नीने जळलेले सर्व काही नष्ट होते.

कृष्णसर्पापराधं तु धारयेद्धृदयोदरे । महर्जनस्तपः सत्यं हृदि कृत्वा तु धारयेत् ।। ११.

काळ्या सापाचा अपराध हृदयाच्या गुहेत ठेवावा; महार, जनस, तप आणि सत्य ही लोकं हृदयात ठेवून तिथेच धारण करावी.

विषस्य तु फलं पीत्वा विशल्यां धारयेत्ततः । सर्वतः सनगां पृथ्वीं कृत्वा मनसि धारयेत् ।। ११.

विषाचे फळ प्यायल्यानंतर, त्यावर उपाय धारण करावा; सर्वत्र पर्वतांसह पृथ्वी मनात ठेवावी.

हृदि कृत्वा समुद्रांश्च तथा सर्वाश्च देवताः । सहस्रेण घटानाञ्च युक्तः स्नायीत योगवित् ।। ११.

समुद्र आणि सर्व देवता हृदयात ठेवून, योग जाणणाऱ्याने हजार कलशांनी स्नान करावे.

उदके कण्ठमात्रे तु धारणां मूध्नि धारयेत्। प्रतिस्रोतोविषाविष्टो धारयेत् सर्वगात्रिकीम् ।। ११.

पाण्यात गळ्याएवढे असताना, धारण मस्तकावर ठेवावी; उलट प्रवाहात विष लागल्यास, ती संपूर्ण शरीरात ठेवावी.

शीर्णोऽर्कपत्रपुटकैः पिबेद्वल्मीकमृत्तिकाम् । चिकित्सितविधिर्ह्येष विश्रुतो योगनिर्मितः ।। ११.

अर्काच्या पानांनी झाकून, वाळवीच्या वारुळातील माती पिऊन घ्यावी; हा योगाने सांगितलेला प्रसिद्ध उपचार आहे.

व्याख्यातस्तु समासेन योगदृष्टेन हेतुना। ब्रुवतो लक्षणं विद्धि विप्रस्य कथयेत् व्कचित् ।। ११.

योगाने पाहिलेल्या कारणाने हे थोडक्यात सांगितले आहे; सांगितलेली लक्षणे ओळखावी आणि ब्राह्मणाने ती वेळोवेळी शिकवावी.

अथापि कथयेन्मोहात्तद्विज्ञानं प्रलीयते। तस्मात् प्रवृत्तिर्य्योगस्य न वक्तव्या कथञ्चन ।। ११.

म्हणूनच, जर कोणी अज्ञानामुळे हे ज्ञान सांगितले, तर ते नष्ट होते; म्हणून योगाची साधना कधीच कोणालाही सांगू नये.

सत्त्वं तथारोग्यमलोलुपत्वं वर्णप्रभा सुस्वरसौम्यता च। गन्धः शुभो मूत्रपुरीष मल्पं योगप्रवृत्तिः प्रथमा शरीरे ।। ११.

शुद्धता, उत्तम आरोग्य, लोभ नसणे, तेजस्वी रंग, गोड आवाज आणि सौम्यता, शुभ सुगंध, लघवी व विष्ठा कमी होणे—हे शरीरात योगसाधनेची पहिली लक्षणे आहेत.

आत्मानं पृथिवीञ्चैव ज्वलन्तीं यदि पश्यति। कृत्वान्यं विशते चैव विद्यात् सिद्धिमुपस्थिताम् । ११.

जर कोणी स्वतःला आणि पृथ्वीला जळताना पाहतो, साधना करून दुसऱ्या अवस्थेत प्रवेश करतो, तर त्याने समजावे की सिद्धी प्राप्त झाली आहे.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि उपसर्गा यथा तथा । प्रादुर्भवन्ति ये दोषा दृष्टतत्त्वस्य देहिनः ।। १२.

आता मी पुढे सांगतो, जसे ते घडतात तसे—ज्याने सत्य जाणले आहे, त्याच्या अंगी जे दोष किंवा अडथळे येतात, ते.

मानुष्यान् विविधान् कामान् कामयेत ऋतुं स्त्रियः। विद्यादानफलञ्चैव उपसृष्टस्तु योगवित् ।। १२.

तो विविध मानवी सुखांची आणि योग्य काळात स्त्रियांची इच्छा करतो; तसेच ज्ञानाचे फळही—असे अडथळ्यांनी ग्रस्त योगी असतो.

अग्निहोत्रं हविर्यज्ञमेतत् प्रायतनं तथा। मायाकर्म धनं स्वर्गमुपसृष्टस्तु कांक्षति ।। १२.

तो अग्निहोत्र, हविर्दान, तीर्थक्षेत्र, मायावी कर्म, धन, स्वर्ग—यांची इच्छा करतो; हे अडथळ्यांनी ग्रस्त योग्याचे लक्षण आहे.

एष कर्मसु युक्तस्तु सोऽविद्यावशमागतः। उपसृष्टन्तु जानीयाद्वुद्ध्या चैव विसर्ज्जयेत्। नित्यं ब्रह्मपरो युक्त उपसर्गात् प्रमुच्यते ।। १२.

असा मनुष्य कर्मात गुंततो आणि अज्ञानाच्या अधीन होतो; अडथळा ओळखून तो बुद्धीने त्याचा त्याग करावा. जो नेहमी ब्रह्मात मग्न राहतो, तो अडथळ्यांपासून मुक्त होतो.

जितप्रत्युपसर्गस्य जितश्वासस्य देहिनः। उपसर्गाः प्रवर्त्तन्ते सात्त्वराजसतामसाः ।। १२.

ज्याने अडथळे आणि श्वासावर विजय मिळवला आहे, त्याच्याकडे सत्त्व, रज आणि तम या स्वरूपात अडथळे येतात.

प्रतिभाश्रवणे चैव न देवानाञ्चैव दर्शनम्। भ्रमावर्तश्च इत्येते सिद्धिलक्षणसंज्ञिताः ।। १२.

प्रतिभा आणि श्रवण यात देवांचे दर्शन होत नाही; भ्रम आणि चक्र—हे सिद्धीची लक्षणे मानली जातात.

विद्या काव्यं तथा शिल्पं सर्वं वाचावृतानि तु। विद्यार्थाश्चोपतिष्ठन्ति प्रभावस्यैव लक्षणम् ।। १२.

ज्ञान, कविता आणि कलाकुसर—हे सर्व वाणीने व्यापलेले असतात; ज्ञानाच्या शोधात असणारे येतात, हे सामर्थ्याचे लक्षण आहे.

श्रृणोति शब्दान् श्रोतव्यान् योजनानां शतादपि। सर्वज्ञश्च विधिज्ञश्च योगी चोन्मत्तवद्भवेत् ।। १२.

तो शेकडो प्रकारच्या संयोगांतून येणारे ऐकण्याजोगे शब्द ऐकतो; योगी सर्वज्ञ, नियम जाणणारा होतो आणि वेड्यासारखा दिसतो.

यक्षराक्षसगन्धर्व्वान् वीक्षते दिव्यमानुषान्। वेत्ति तांश्च महायोगी उपसर्गस्य लक्षणम् ।। १२.

तो यक्ष, राक्षस, गंधर्व, दिव्य आणि मानवी लोकांना पाहतो; मोठा योगी त्यांना ओळखतो—हे अडथळ्याचे लक्षण आहे.

देवदानवगन्धर्वान् ऋषींश्चापि तथा पितॄन्। प्रेक्षते सर्वतश्चैव उन्मत्तं तं विनिर्द्दिशेत् ।। १२.

तो देव, दैत्य, गंधर्व, ऋषी आणि पितर यांना सर्वत्र पाहतो; अशा माणसाला वेडा समजावे.

भ्रमेण भ्राम्यते योगी चोद्यमानोऽन्तरात्मना। भ्रमेण भ्रान्तबुद्धेस्तु ज्ञानं सर्वं प्रणश्यति ।। १२.

भ्रमामुळे योगी भटकतो, अंतःकरणाने चालवला जातो; ज्याची बुद्धी भ्रमाने ग्रस्त आहे, त्याचे सर्व ज्ञान नष्ट होते.