वायुपुराणम्

क्षुधाविष्स्तथाऽप्रितो न च व्याकुलचेतनः। युञ्जीत परमं ध्यानं योगी ध्यानपरः सदा ।। ११.

भूक लागलेला, विषबाधा झालेला किंवा मन अस्वस्थ असलेला, अशा अवस्थेत कोणीही श्रेष्ठ ध्यान करू नये; योगीने नेहमी ध्यानातच मग्न राहावे.

एतान् दोषान् विनिश्चित्य प्रमादाद्यो युनक्ति वै। तस्य दोषाः प्रकुप्यन्ति शरीरे विघ्नकारकाः ।। ११.

हे दोष लक्षात घेऊनही जो निष्काळजीपणे साधना करतो, त्याचे हे दोष शरीरात वाढतात आणि अडथळे निर्माण करतात.

जडत्वं बधिरत्वं च मूकत्वं चाधिगच्छति। अन्धत्वं स्मृतिलोपश्च जरा रोगस्तथैव च ।। ११.

त्याला जडत्व, बहिरेपणा, मूकपणा, आंधळेपणा, विस्मरण, वार्धक्य आणि आजारपण येते.

तस्य दोषाः प्रकुप्यन्ति अज्ञानाद्यो युनक्ति वै। तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन योगी युञ्जेत्समाहितः ।। ११.

जो अज्ञानाने साधना करतो, त्याचे दोष वाढतात; म्हणून योगीने शुद्ध ज्ञान आणि एकाग्रतेने साधना करावी.

अप्रमत्तः सदा चैव न दोषान् प्राप्रुयात् व्कचित् । तेषां चिकित्सां वक्ष्यामि दोषाणां च यथाक्रमम्। यथा गच्छन्ति ते दोषाः प्राणायामसमुत्थिताः ।। ११.

जो नेहमी जागरूक असतो, त्याला कधीही दोष लागत नाहीत. प्राणायामामुळे निर्माण होणाऱ्या दोषांची उपचारपद्धती मी क्रमाने सांगतो.

स्निग्धां यवागूमत्युष्णां भुक्त्वां तत्रावधारयेत् । एतेन क्रमयोगेन वातगुल्मं प्रशाम्यति ।। ११.

उष्ण, स्निग्ध यवाची पेज खाऊन तिथेच थांबावे; या पद्धतीने वाताचा त्रास शांत होतो.

गुदावर्त्तप्रतीकारमिदं कुर्य्याच्चिकित्सितम्। भुक्त्वा दधि यवागूर्वा वायुरूर्द्ध्वं ततो व्रजेत ।। ११.

आतड्यांच्या अडथळ्याच्या उपचारासाठी हे करावे; दही किंवा यवाची पेज खाल्ल्यानंतर वात वरच्या दिशेने जातो.

वायुग्रंथिं ततो भित्त्वा वायुदेशे प्रयोजयेत् । तथापि न विशेषः स्याद्धारणां मूर्ध्नि धारयेत् ।। ११.

वायूचा गाठी फोडून, वायूच्या जागी तो वापरावा; तरीही काही विशेष परिणाम होत नाही — धारण मस्तकावर ठेवावी.

युञ्जानस्य तनुं तस्य सत्तवस्थस्यैव देहिनः। गुदावर्त्तप्रतीघाते एतत् कुर्य्याच्चिकित्सितम् ।। ११.

जो साधना करतो आणि ज्याचे शरीर सात्त्विक अवस्थेत आहे, त्याला गुदमार्गात अडथळा आला तर त्यावर योग्य उपचार करावा.

सर्वगात्रप्रकम्पेन समारब्धस्य योगिनः । इमां चिकित्सां कुर्व्वीत तया संपद्यते सुखी ।। ११.

सर्व अंग थरथरू लागल्यावर योगीने हा उपचार करावा; त्यामुळे तो सुखी होतो.

मनसा यद्व्रतं किञ्चिद्विष्टम्भीकृत्य धारयेत्। उरोद्धाते उरःस्थानं कण्ठदेशे च धारयेत् ।। ११.

मनाने घेतलेली कोणतीही प्रतिज्ञा ठामपणे धरावी; छाती उंचावली असता, ती छातीच्या भागात आणि गळ्यात ठेवावी.

त्वचोऽवधाते तां वाचि बाधिर्ये श्रोत्रयोस्तथा। जिह्वास्थाने तृषार्त्तस्तु अग्रे स्नेहांश्च तन्तुभिः। फलं वै चिन्तयेद्योगी ततः संपद्यते सुखी ।। ११.

त्वचा उंचावली असता, ती वाणीमध्ये ठेवावी; बहिरेपणात, ती कानात ठेवावी; तहान लागली असता, जिभेच्या टोकावर धाग्याने तेल लावावे; योगीने फळाचा विचार करावा आणि त्यामुळे तो सुखी होतो.

क्षये कुष्ठे सकीलासे धारयेत्सर्वसात्विकीम्। यस्मिन् यस्मिन् रजोदेशे तस्मिन् युक्तो विनिर्द्दिशेत् ।। ११.

क्षय, कुष्ठ किंवा खवले त्वचा असेल तर सर्व सात्त्विक गुण धारण करावेत; ज्या भागात रज आहे, तिथे योग्य उपाय करावा.

योगोत्पन्नस्य विप्रस्य इदं कुर्याच्चिकित्सितम्। वंशकीलेन मूर्द्धानं धारयाणस्य ताडयेत्। मूर्ध्नि कीलं प्रतिष्ठाप्य काष्ठं काष्ठेन ताडयेत् ।। ११.

योग प्राप्त झालेल्या ब्राह्मणाने हा उपचार करावा: बांबूच्या खिळ्याने मस्तक दाबावे; खिळा मस्तकावर ठेवून लाकडाने त्यावर हलके मारावे.

भयभीतस्य सा संज्ञा ततः प्रत्यागमिष्यति। अथ वा लुप्तसंज्ञस्य हस्ताभ्यां तत्र धारयेत् ।। ११.

भीतीने घाबरलेल्या माणसाची शुद्धी परत येते; किंवा शुद्ध हरपलेल्या माणसाच्या मस्तकावर हाताने दाब द्यावा.

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां धारणां मूर्ध्नि धारयेत्। स्रिग्धमल्पं च भुञ्जीत ततः संपद्यते सुखी ।। ११.

शुद्धी परत आल्यावर, धारण मस्तकावर ठेवावी; थोडेसे स्निग्ध अन्न खावे, आणि त्यामुळे तो सुखी होतो.

अमानुषेण सत्त्वेन यदा बुध्यति योगवित् । दिवं च पृथिवीञ्चैव वायुमग्निं च धारयेत् ।। ११.

जेव्हा योग जाणणारा अमानुष शक्तीने जागृत होतो, तेव्हा त्याने आकाश, पृथ्वी, वायू आणि अग्नी धारण करावेत.

प्राणायामेन तत्सर्वं दह्यमानं वशीभवेत्। अथापि प्रविशेद्देहं ततस्तं प्रतिषेधयेत् ।। ११.

प्राणायामाने, ज्या गोष्टी जळत आहेत त्या त्याच्या अधीन होतात; किंवा तो शरीरात प्रवेश करतो, तेव्हा त्याला रोखावे.

ततः संस्तभ्य योगेन धारयानस्य मूर्द्धानि। प्राणायामाग्निना दग्धं तत्सर्वं विलयं व्रजेत् ।। ११.

मग योगाने, मस्तकावर धारण ठेवून, प्राणायामाच्या अग्नीने जळलेले सर्व काही नष्ट होते.

कृष्णसर्पापराधं तु धारयेद्धृदयोदरे । महर्जनस्तपः सत्यं हृदि कृत्वा तु धारयेत् ।। ११.

काळ्या सापाचा अपराध हृदयाच्या गुहेत ठेवावा; महार, जनस, तप आणि सत्य ही लोकं हृदयात ठेवून तिथेच धारण करावी.

विषस्य तु फलं पीत्वा विशल्यां धारयेत्ततः । सर्वतः सनगां पृथ्वीं कृत्वा मनसि धारयेत् ।। ११.

विषाचे फळ प्यायल्यानंतर, त्यावर उपाय धारण करावा; सर्वत्र पर्वतांसह पृथ्वी मनात ठेवावी.

हृदि कृत्वा समुद्रांश्च तथा सर्वाश्च देवताः । सहस्रेण घटानाञ्च युक्तः स्नायीत योगवित् ।। ११.

समुद्र आणि सर्व देवता हृदयात ठेवून, योग जाणणाऱ्याने हजार कलशांनी स्नान करावे.

उदके कण्ठमात्रे तु धारणां मूध्नि धारयेत्। प्रतिस्रोतोविषाविष्टो धारयेत् सर्वगात्रिकीम् ।। ११.

पाण्यात गळ्याएवढे असताना, धारण मस्तकावर ठेवावी; उलट प्रवाहात विष लागल्यास, ती संपूर्ण शरीरात ठेवावी.

शीर्णोऽर्कपत्रपुटकैः पिबेद्वल्मीकमृत्तिकाम् । चिकित्सितविधिर्ह्येष विश्रुतो योगनिर्मितः ।। ११.

अर्काच्या पानांनी झाकून, वाळवीच्या वारुळातील माती पिऊन घ्यावी; हा योगाने सांगितलेला प्रसिद्ध उपचार आहे.

व्याख्यातस्तु समासेन योगदृष्टेन हेतुना। ब्रुवतो लक्षणं विद्धि विप्रस्य कथयेत् व्कचित् ।। ११.

योगाने पाहिलेल्या कारणाने हे थोडक्यात सांगितले आहे; सांगितलेली लक्षणे ओळखावी आणि ब्राह्मणाने ती वेळोवेळी शिकवावी.

अथापि कथयेन्मोहात्तद्विज्ञानं प्रलीयते। तस्मात् प्रवृत्तिर्य्योगस्य न वक्तव्या कथञ्चन ।। ११.

म्हणूनच, जर कोणी अज्ञानामुळे हे ज्ञान सांगितले, तर ते नष्ट होते; म्हणून योगाची साधना कधीच कोणालाही सांगू नये.

सत्त्वं तथारोग्यमलोलुपत्वं वर्णप्रभा सुस्वरसौम्यता च। गन्धः शुभो मूत्रपुरीष मल्पं योगप्रवृत्तिः प्रथमा शरीरे ।। ११.

शुद्धता, उत्तम आरोग्य, लोभ नसणे, तेजस्वी रंग, गोड आवाज आणि सौम्यता, शुभ सुगंध, लघवी व विष्ठा कमी होणे—हे शरीरात योगसाधनेची पहिली लक्षणे आहेत.

आत्मानं पृथिवीञ्चैव ज्वलन्तीं यदि पश्यति। कृत्वान्यं विशते चैव विद्यात् सिद्धिमुपस्थिताम् । ११.

जर कोणी स्वतःला आणि पृथ्वीला जळताना पाहतो, साधना करून दुसऱ्या अवस्थेत प्रवेश करतो, तर त्याने समजावे की सिद्धी प्राप्त झाली आहे.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि उपसर्गा यथा तथा । प्रादुर्भवन्ति ये दोषा दृष्टतत्त्वस्य देहिनः ।। १२.

आता मी पुढे सांगतो, जसे ते घडतात तसे—ज्याने सत्य जाणले आहे, त्याच्या अंगी जे दोष किंवा अडथळे येतात, ते.