वायुपुराणम्

एवं वै नियताहारः प्राणायामपरायणः। जित्वा जित्वा सदा भूमिमारोहेत्तु सदा मुनिः ।। ११.

ज्याचे आहार मर्यादित आहे आणि जो श्वासावर नियंत्रण ठेवतो, तो वारंवार जिंकत राहून नेहमीच साधक म्हणून पुढे जातो.

अजिता हि महाभूमिर्दोषानुत्पादयेद्बहून् । विवर्द्धयति सम्मोहं न रोहेदजितां ततः ।। ११.

जो अजिंक्य आहे, त्याच्यासाठी ही मोठी पृथ्वी अनेक दोष निर्माण करते; ती मोह वाढवते, म्हणून अजिंक्य व्यक्तीने पुढे जाऊ नये.

नालेन तु यथा तोयं यन्त्रेणैव बलान्वितः। आपिबेत प्रयत्नेन तथा वायुञ्जितश्रमः ।। ११.

जसा पाण्याचा प्रवाह नळीने आणि यंत्राच्या मदतीने जोराने वर ओढला जातो, तसाच प्रयत्नपूर्वक श्वास आत घेतला पाहिजे.

नाभ्यां च हृदये चैव कण्ठे उरसि चानने। नासाग्रे तु तथा नेत्रे भ्रुवोर्मध्येऽथ मूर्द्धनि ।। ११.

नाभी, हृदय, घसा, छाती, तोंड, नाकाचा टोक, डोळे, भुवयांच्या मधोमध आणि डोक्याच्या शिखरावर—

किञ्चिदूर्द्ध्वं परस्मिंश्च धारणा परमा स्मृता। प्राणापानसमारोधात् प्राणायामः स कथ्यते ।। ११.

थोडे वर आणि पुढे, हीच श्रेष्ठ एकाग्रता मानली जाते; श्वास आणि प्रश्वास रोखल्याने यालाच प्राणायाम म्हणतात.

मनसो धारणा चैव धारणेति प्रकीर्तिता। निवृत्ति र्विषयाणान्तु प्रत्याहारस्तु संज्ञितः ।। ११.

मनाची एकाग्रता म्हणजेच धारणा असे म्हणतात; विषयांपासून मन मागे घेणे हे प्रत्याहार म्हणून ओळखले जाते.

सर्वेषां समवाये तु सिद्धिः स्याद्योगलक्षणा। तयोत्पन्नस्य योगस्य ध्यानं वै सिद्धिलक्षणम्। ध्यानयुक्तः सदा पश्येदात्मानं सूर्यचन्द्रवत् ।। ११.

या सर्वांचा संगम झाला की योगाची सिद्धी मिळते; आणि मिळालेल्या योगाची खुण म्हणजे ध्यान. ध्यानात मग्न राहून साधक आपल्याला सूर्य आणि चंद्रासारखा पाहतो.

सत्त्वस्यानुपपत्तौ तु दर्शनन्तु नव विद्यते। अदेशकालयोगस्य दर्शनन्तु न विद्यते ।। ११.

शुद्धता नसली तर दर्शन होत नाही; योग्य जागा आणि वेळ मिळाली नाही तरही दर्शन होत नाही.

अग्न्यभ्याशे वने वापि शुष्कपर्णचये तथा। जन्तुव्याप्ते श्मशाने वा जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे ।। ११.

अग्नीजवळ, जंगलात, कोरड्या पानांच्या ढिगावर, जंतूंनी भरलेल्या जागी, स्मशानात, मोडकळीस आलेल्या गोठ्यात किंवा चौकात—

सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये। उदपाने तथा नद्यान्न बाधातः कदाचन ।। ११.

गोंगाट असलेल्या जागी, भीतीदायक ठिकाणी, देवळांच्या किंवा मुंग्यांच्या वारुळांच्या ढिगावर, विहिरीजवळ किंवा नदीकाठी— अशा त्रासदायक ठिकाणी कधीही साधना करू नये.

क्षुधाविष्स्तथाऽप्रितो न च व्याकुलचेतनः। युञ्जीत परमं ध्यानं योगी ध्यानपरः सदा ।। ११.

भूक लागलेला, विषबाधा झालेला किंवा मन अस्वस्थ असलेला, अशा अवस्थेत कोणीही श्रेष्ठ ध्यान करू नये; योगीने नेहमी ध्यानातच मग्न राहावे.

एतान् दोषान् विनिश्चित्य प्रमादाद्यो युनक्ति वै। तस्य दोषाः प्रकुप्यन्ति शरीरे विघ्नकारकाः ।। ११.

हे दोष लक्षात घेऊनही जो निष्काळजीपणे साधना करतो, त्याचे हे दोष शरीरात वाढतात आणि अडथळे निर्माण करतात.

जडत्वं बधिरत्वं च मूकत्वं चाधिगच्छति। अन्धत्वं स्मृतिलोपश्च जरा रोगस्तथैव च ।। ११.

त्याला जडत्व, बहिरेपणा, मूकपणा, आंधळेपणा, विस्मरण, वार्धक्य आणि आजारपण येते.

तस्य दोषाः प्रकुप्यन्ति अज्ञानाद्यो युनक्ति वै। तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन योगी युञ्जेत्समाहितः ।। ११.

जो अज्ञानाने साधना करतो, त्याचे दोष वाढतात; म्हणून योगीने शुद्ध ज्ञान आणि एकाग्रतेने साधना करावी.

अप्रमत्तः सदा चैव न दोषान् प्राप्रुयात् व्कचित् । तेषां चिकित्सां वक्ष्यामि दोषाणां च यथाक्रमम्। यथा गच्छन्ति ते दोषाः प्राणायामसमुत्थिताः ।। ११.

जो नेहमी जागरूक असतो, त्याला कधीही दोष लागत नाहीत. प्राणायामामुळे निर्माण होणाऱ्या दोषांची उपचारपद्धती मी क्रमाने सांगतो.

स्निग्धां यवागूमत्युष्णां भुक्त्वां तत्रावधारयेत् । एतेन क्रमयोगेन वातगुल्मं प्रशाम्यति ।। ११.

उष्ण, स्निग्ध यवाची पेज खाऊन तिथेच थांबावे; या पद्धतीने वाताचा त्रास शांत होतो.

गुदावर्त्तप्रतीकारमिदं कुर्य्याच्चिकित्सितम्। भुक्त्वा दधि यवागूर्वा वायुरूर्द्ध्वं ततो व्रजेत ।। ११.

आतड्यांच्या अडथळ्याच्या उपचारासाठी हे करावे; दही किंवा यवाची पेज खाल्ल्यानंतर वात वरच्या दिशेने जातो.

वायुग्रंथिं ततो भित्त्वा वायुदेशे प्रयोजयेत् । तथापि न विशेषः स्याद्धारणां मूर्ध्नि धारयेत् ।। ११.

वायूचा गाठी फोडून, वायूच्या जागी तो वापरावा; तरीही काही विशेष परिणाम होत नाही — धारण मस्तकावर ठेवावी.

युञ्जानस्य तनुं तस्य सत्तवस्थस्यैव देहिनः। गुदावर्त्तप्रतीघाते एतत् कुर्य्याच्चिकित्सितम् ।। ११.

जो साधना करतो आणि ज्याचे शरीर सात्त्विक अवस्थेत आहे, त्याला गुदमार्गात अडथळा आला तर त्यावर योग्य उपचार करावा.

सर्वगात्रप्रकम्पेन समारब्धस्य योगिनः । इमां चिकित्सां कुर्व्वीत तया संपद्यते सुखी ।। ११.

सर्व अंग थरथरू लागल्यावर योगीने हा उपचार करावा; त्यामुळे तो सुखी होतो.

मनसा यद्व्रतं किञ्चिद्विष्टम्भीकृत्य धारयेत्। उरोद्धाते उरःस्थानं कण्ठदेशे च धारयेत् ।। ११.

मनाने घेतलेली कोणतीही प्रतिज्ञा ठामपणे धरावी; छाती उंचावली असता, ती छातीच्या भागात आणि गळ्यात ठेवावी.

त्वचोऽवधाते तां वाचि बाधिर्ये श्रोत्रयोस्तथा। जिह्वास्थाने तृषार्त्तस्तु अग्रे स्नेहांश्च तन्तुभिः। फलं वै चिन्तयेद्योगी ततः संपद्यते सुखी ।। ११.

त्वचा उंचावली असता, ती वाणीमध्ये ठेवावी; बहिरेपणात, ती कानात ठेवावी; तहान लागली असता, जिभेच्या टोकावर धाग्याने तेल लावावे; योगीने फळाचा विचार करावा आणि त्यामुळे तो सुखी होतो.

क्षये कुष्ठे सकीलासे धारयेत्सर्वसात्विकीम्। यस्मिन् यस्मिन् रजोदेशे तस्मिन् युक्तो विनिर्द्दिशेत् ।। ११.

क्षय, कुष्ठ किंवा खवले त्वचा असेल तर सर्व सात्त्विक गुण धारण करावेत; ज्या भागात रज आहे, तिथे योग्य उपाय करावा.

योगोत्पन्नस्य विप्रस्य इदं कुर्याच्चिकित्सितम्। वंशकीलेन मूर्द्धानं धारयाणस्य ताडयेत्। मूर्ध्नि कीलं प्रतिष्ठाप्य काष्ठं काष्ठेन ताडयेत् ।। ११.

योग प्राप्त झालेल्या ब्राह्मणाने हा उपचार करावा: बांबूच्या खिळ्याने मस्तक दाबावे; खिळा मस्तकावर ठेवून लाकडाने त्यावर हलके मारावे.

भयभीतस्य सा संज्ञा ततः प्रत्यागमिष्यति। अथ वा लुप्तसंज्ञस्य हस्ताभ्यां तत्र धारयेत् ।। ११.

भीतीने घाबरलेल्या माणसाची शुद्धी परत येते; किंवा शुद्ध हरपलेल्या माणसाच्या मस्तकावर हाताने दाब द्यावा.

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां धारणां मूर्ध्नि धारयेत्। स्रिग्धमल्पं च भुञ्जीत ततः संपद्यते सुखी ।। ११.

शुद्धी परत आल्यावर, धारण मस्तकावर ठेवावी; थोडेसे स्निग्ध अन्न खावे, आणि त्यामुळे तो सुखी होतो.

अमानुषेण सत्त्वेन यदा बुध्यति योगवित् । दिवं च पृथिवीञ्चैव वायुमग्निं च धारयेत् ।। ११.

जेव्हा योग जाणणारा अमानुष शक्तीने जागृत होतो, तेव्हा त्याने आकाश, पृथ्वी, वायू आणि अग्नी धारण करावेत.

प्राणायामेन तत्सर्वं दह्यमानं वशीभवेत्। अथापि प्रविशेद्देहं ततस्तं प्रतिषेधयेत् ।। ११.

प्राणायामाने, ज्या गोष्टी जळत आहेत त्या त्याच्या अधीन होतात; किंवा तो शरीरात प्रवेश करतो, तेव्हा त्याला रोखावे.

ततः संस्तभ्य योगेन धारयानस्य मूर्द्धानि। प्राणायामाग्निना दग्धं तत्सर्वं विलयं व्रजेत् ।। ११.

मग योगाने, मस्तकावर धारण ठेवून, प्राणायामाच्या अग्नीने जळलेले सर्व काही नष्ट होते.