वायुपुराणम्

समजानुरेकजानुरुत्तानः सुस्थितोऽपि च। समो दृढासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ ।। ११.

दोन्ही गुडघे समांतर, एक गुडघा वर, शरीर ताठ आणि स्थिर ठेवावे; पाय घट्ट जोडून आसन दृढ करावे.

संवृतास्योऽवबद्धाक्ष उरो विष्टभ्य चाग्रतः। पार्ष्णिभ्यां वृषणे छाद्य तथा प्रजननं ततः ।। ११.

तोंड बंद, डोळे स्थिर, छाती पुढे फुलवून, टाचांनी वृषण आणि तसेच जननेंद्रिय झाकावे.

किञ्चिदुन्नामितशिराः शिरो ग्रीवां तथैव च। सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ।। ११.

डोके आणि मान थोडीशी वर उचलून, स्वतःच्या नाकाच्या टोकाकडे पाहावे, आणि इतर दिशांना पाहू नये.

तमः प्रच्छाद्य रजसा रजः सत्त्वेन च्छादयेत् । ततः सत्त्वस्थितो भूत्वा योगं युञ्जन् समाहितः ।। ११.

अंधारावर रजोगुणाने, आणि रजोगुणावर सत्त्वगुणाने आच्छादन करावे; मग सत्त्वात स्थित होऊन एकाग्रतेने योग साधावा.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च मनः पञ्च स मारुतान्। विगृह्य समवायेव प्रत्याहारमुपक्रमेत् ।। ११.

इंद्रिये, त्यांच्या विषय, मन आणि पाच वायू वेगळे करून, सर्व एकत्र करून प्रत्याहाराची सुरुवात करावी.

यस्तु प्रत्याहरेत् कामान् कूर्मोऽङ्गानीव सर्वतः। तथात्मरतिरेकस्थः पश्यत्यात्मानमात्मनि ।। ११.

जो पुरुष कासव जसे सर्व अंग आत घेतो तसे, सर्व बाजूंनी इंद्रिये वासना पासून मागे घेतो आणि आत्म्यात रमतो, तो स्वतःच्या आत आत्म्याचे दर्शन करतो.

पूरयित्वा शरीरन्तु स बाह्याभ्यन्तरं शुचिः। आकण्ठनाभियोगेन प्रत्याहारमुपक्रमेत् ।। ११.

शरीर बाहेरून आणि आतून शुद्ध करून, श्वास गळ्यापर्यंत भरावा आणि मग प्रत्याहाराची सुरुवात करावी.

कलामात्रस्तु विज्ञेयो निमेषोन्मेष एव च। तथा द्वादशमात्रस्तु प्राणायामो विधीयते ।। ११.

एक काळ म्हणजे डोळे मिचकावण्याचा किंवा उघडण्याचा वेळ मानावा; अशा बारा काळांचा प्राणायाम सांगितला आहे.

धारणा द्वादशायामो योगो वै धारणाद्वयम्। तथा वै योगयुक्तश्च ऐश्वर्यं प्रतिपद्यते । वीक्षते परमात्मानं दीप्यमानं स्वतेजसा ।। ११.

धारणा म्हणजे बारा श्वासांची मापे; योग म्हणजे धारणेच्या दुप्पट वेळ. अशा योगयुक्त पुरुषाला ऐश्वर्य प्राप्त होते आणि तो स्वतःच्या तेजाने उजळणाऱ्या परमात्म्याचे दर्शन करतो.

प्राणायामेन युक्तस्य विप्रस्य नियतात्मनः। सर्वे दोषाः प्रणश्यन्ति सत्त्वस्थश्चैव जायते ।। ११.

श्वासावर नियंत्रण ठेवणारा, शिस्तबद्ध आणि समजूतदार ब्राह्मण, त्याचे सर्व दोष नाहीसे होतात आणि तो शुद्धतेत स्थिर होतो.

एवं वै नियताहारः प्राणायामपरायणः। जित्वा जित्वा सदा भूमिमारोहेत्तु सदा मुनिः ।। ११.

ज्याचे आहार मर्यादित आहे आणि जो श्वासावर नियंत्रण ठेवतो, तो वारंवार जिंकत राहून नेहमीच साधक म्हणून पुढे जातो.

अजिता हि महाभूमिर्दोषानुत्पादयेद्बहून् । विवर्द्धयति सम्मोहं न रोहेदजितां ततः ।। ११.

जो अजिंक्य आहे, त्याच्यासाठी ही मोठी पृथ्वी अनेक दोष निर्माण करते; ती मोह वाढवते, म्हणून अजिंक्य व्यक्तीने पुढे जाऊ नये.

नालेन तु यथा तोयं यन्त्रेणैव बलान्वितः। आपिबेत प्रयत्नेन तथा वायुञ्जितश्रमः ।। ११.

जसा पाण्याचा प्रवाह नळीने आणि यंत्राच्या मदतीने जोराने वर ओढला जातो, तसाच प्रयत्नपूर्वक श्वास आत घेतला पाहिजे.

नाभ्यां च हृदये चैव कण्ठे उरसि चानने। नासाग्रे तु तथा नेत्रे भ्रुवोर्मध्येऽथ मूर्द्धनि ।। ११.

नाभी, हृदय, घसा, छाती, तोंड, नाकाचा टोक, डोळे, भुवयांच्या मधोमध आणि डोक्याच्या शिखरावर—

किञ्चिदूर्द्ध्वं परस्मिंश्च धारणा परमा स्मृता। प्राणापानसमारोधात् प्राणायामः स कथ्यते ।। ११.

थोडे वर आणि पुढे, हीच श्रेष्ठ एकाग्रता मानली जाते; श्वास आणि प्रश्वास रोखल्याने यालाच प्राणायाम म्हणतात.

मनसो धारणा चैव धारणेति प्रकीर्तिता। निवृत्ति र्विषयाणान्तु प्रत्याहारस्तु संज्ञितः ।। ११.

मनाची एकाग्रता म्हणजेच धारणा असे म्हणतात; विषयांपासून मन मागे घेणे हे प्रत्याहार म्हणून ओळखले जाते.

सर्वेषां समवाये तु सिद्धिः स्याद्योगलक्षणा। तयोत्पन्नस्य योगस्य ध्यानं वै सिद्धिलक्षणम्। ध्यानयुक्तः सदा पश्येदात्मानं सूर्यचन्द्रवत् ।। ११.

या सर्वांचा संगम झाला की योगाची सिद्धी मिळते; आणि मिळालेल्या योगाची खुण म्हणजे ध्यान. ध्यानात मग्न राहून साधक आपल्याला सूर्य आणि चंद्रासारखा पाहतो.

सत्त्वस्यानुपपत्तौ तु दर्शनन्तु नव विद्यते। अदेशकालयोगस्य दर्शनन्तु न विद्यते ।। ११.

शुद्धता नसली तर दर्शन होत नाही; योग्य जागा आणि वेळ मिळाली नाही तरही दर्शन होत नाही.

अग्न्यभ्याशे वने वापि शुष्कपर्णचये तथा। जन्तुव्याप्ते श्मशाने वा जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे ।। ११.

अग्नीजवळ, जंगलात, कोरड्या पानांच्या ढिगावर, जंतूंनी भरलेल्या जागी, स्मशानात, मोडकळीस आलेल्या गोठ्यात किंवा चौकात—

सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये। उदपाने तथा नद्यान्न बाधातः कदाचन ।। ११.

गोंगाट असलेल्या जागी, भीतीदायक ठिकाणी, देवळांच्या किंवा मुंग्यांच्या वारुळांच्या ढिगावर, विहिरीजवळ किंवा नदीकाठी— अशा त्रासदायक ठिकाणी कधीही साधना करू नये.

क्षुधाविष्स्तथाऽप्रितो न च व्याकुलचेतनः। युञ्जीत परमं ध्यानं योगी ध्यानपरः सदा ।। ११.

भूक लागलेला, विषबाधा झालेला किंवा मन अस्वस्थ असलेला, अशा अवस्थेत कोणीही श्रेष्ठ ध्यान करू नये; योगीने नेहमी ध्यानातच मग्न राहावे.

एतान् दोषान् विनिश्चित्य प्रमादाद्यो युनक्ति वै। तस्य दोषाः प्रकुप्यन्ति शरीरे विघ्नकारकाः ।। ११.

हे दोष लक्षात घेऊनही जो निष्काळजीपणे साधना करतो, त्याचे हे दोष शरीरात वाढतात आणि अडथळे निर्माण करतात.

जडत्वं बधिरत्वं च मूकत्वं चाधिगच्छति। अन्धत्वं स्मृतिलोपश्च जरा रोगस्तथैव च ।। ११.

त्याला जडत्व, बहिरेपणा, मूकपणा, आंधळेपणा, विस्मरण, वार्धक्य आणि आजारपण येते.

तस्य दोषाः प्रकुप्यन्ति अज्ञानाद्यो युनक्ति वै। तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन योगी युञ्जेत्समाहितः ।। ११.

जो अज्ञानाने साधना करतो, त्याचे दोष वाढतात; म्हणून योगीने शुद्ध ज्ञान आणि एकाग्रतेने साधना करावी.

अप्रमत्तः सदा चैव न दोषान् प्राप्रुयात् व्कचित् । तेषां चिकित्सां वक्ष्यामि दोषाणां च यथाक्रमम्। यथा गच्छन्ति ते दोषाः प्राणायामसमुत्थिताः ।। ११.

जो नेहमी जागरूक असतो, त्याला कधीही दोष लागत नाहीत. प्राणायामामुळे निर्माण होणाऱ्या दोषांची उपचारपद्धती मी क्रमाने सांगतो.

स्निग्धां यवागूमत्युष्णां भुक्त्वां तत्रावधारयेत् । एतेन क्रमयोगेन वातगुल्मं प्रशाम्यति ।। ११.

उष्ण, स्निग्ध यवाची पेज खाऊन तिथेच थांबावे; या पद्धतीने वाताचा त्रास शांत होतो.

गुदावर्त्तप्रतीकारमिदं कुर्य्याच्चिकित्सितम्। भुक्त्वा दधि यवागूर्वा वायुरूर्द्ध्वं ततो व्रजेत ।। ११.

आतड्यांच्या अडथळ्याच्या उपचारासाठी हे करावे; दही किंवा यवाची पेज खाल्ल्यानंतर वात वरच्या दिशेने जातो.

वायुग्रंथिं ततो भित्त्वा वायुदेशे प्रयोजयेत् । तथापि न विशेषः स्याद्धारणां मूर्ध्नि धारयेत् ।। ११.

वायूचा गाठी फोडून, वायूच्या जागी तो वापरावा; तरीही काही विशेष परिणाम होत नाही — धारण मस्तकावर ठेवावी.

युञ्जानस्य तनुं तस्य सत्तवस्थस्यैव देहिनः। गुदावर्त्तप्रतीघाते एतत् कुर्य्याच्चिकित्सितम् ।। ११.

जो साधना करतो आणि ज्याचे शरीर सात्त्विक अवस्थेत आहे, त्याला गुदमार्गात अडथळा आला तर त्यावर योग्य उपचार करावा.