वायुपुराणम्

प्रयोजनानि चत्वारि प्राणायामस्य विद्धिवै। शान्तिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च चतुष्टयम् ।। ११.

प्राणायामाची चार मुख्य उद्दिष्टं आहेत—शांती, गाढ शांतता, तेज आणि प्रसन्नता—ही चार.

घोराकारशिवानान्तु कर्मणां फलसम्भवम्। स्वयंकृतानि कालेन इहामुत्र च देहिनाम् ।। ११.

भीषण आणि शुभ कर्मांची फळे, जी देहधारी जीवांनी स्वतः केली आहेत, ती योग्य वेळी येथे आणि पुढील जन्मात मिळतात.

पितृमातृ प्रदुष्टानां ज्ञातिसम्बन्धिसङ्करैः। क्षपणं हि कषायाणां पापानां शान्तिरुच्यते ।। ११.

जे लोक वडील-मातांना दुखावतात किंवा नातेसंबंध बिघडवतात, त्यांच्या पापांचे नाश आणि वाईटाची शांतता हेच त्यांचे प्रायश्चित्त मानले जाते.

लोभमानात्मकानां हि पापानामपि संयमः । इहामुत्र हितार्थाय प्रशान्तिस्तप उच्यते ।। ११.

ज्यांच्या पापांचे मूळ लोभ आणि अहंकार आहे, त्यांच्यासाठी संयम म्हणजेच तप आहे, कारण तो या जन्मात आणि पुढील जन्मातही कल्याण आणि शांतता देतो.

सूर्येन्दुग्रहताराणां तुल्यस्तु विषयो भवेत्। ऋषीणाञ्च प्रसिद्धानां ज्ञानविज्ञानसम्पदाम् ।। ११.

सूर्य, चंद्र, ग्रह आणि तार्‍यांचे क्षेत्र हे प्रसिद्ध ऋषी आणि ज्ञान-समृद्धी असलेल्या ज्ञानी लोकांइतकेच मोठे मानले जाते.

अतीतानागतानाञ्च दर्शनं साम्प्रतस्य च । बुद्धस्य समतां यान्ति दीप्तिः स्यात्तप उच्यते ।। ११.

ज्याची बुद्धी समत्वाने भरलेली असते, त्याला भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमान यांचे दर्शन होते; हीच तेजस्विता तप मानली जाते.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च मनः पञ्च च मारुतान् । प्रसादयति येनासौ प्रसाद इति संज्ञितः ।। ११.

ज्यामुळे इंद्रिये, त्यांच्या विषयांचा, मन आणि पाच वायू शांत होतात, त्याला प्रसाद किंवा शांतता असे नाव आहे.

इत्येष धर्मः प्रथमः प्राणायामश्चतुर्विधः। सन्निकृष्टफलो ज्ञेयः सद्यःकालप्रसादजः ।। ११.

हा पहिला धर्म आहे: चार प्रकारचा प्राणायाम, जो लगेच फळ देणारा आणि त्वरित शांतता देणारा मानावा.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्राणायामस्य लक्षणम्। आसनं च यथातत्त्वं युञ्जतो योगमेव च ।। ११.

आता मी प्राणायामाची लक्षणे, योग्य आसन आणि योग साधनेची खरी पद्धत सांगतो.

ओङ्कारं प्रथमं कृत्वा चन्द्रसूयौं प्रणम्य च। आसनं स्वस्तिकं कृत्वा पझमर्द्धासनन्तथा ।। ११.

सर्वप्रथम ओंकार उच्चारून, चंद्र आणि सूर्याला वंदन करून, स्वस्तिक किंवा अर्धपद्मासन घ्यावे.

समजानुरेकजानुरुत्तानः सुस्थितोऽपि च। समो दृढासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ ।। ११.

दोन्ही गुडघे समांतर, एक गुडघा वर, शरीर ताठ आणि स्थिर ठेवावे; पाय घट्ट जोडून आसन दृढ करावे.

संवृतास्योऽवबद्धाक्ष उरो विष्टभ्य चाग्रतः। पार्ष्णिभ्यां वृषणे छाद्य तथा प्रजननं ततः ।। ११.

तोंड बंद, डोळे स्थिर, छाती पुढे फुलवून, टाचांनी वृषण आणि तसेच जननेंद्रिय झाकावे.

किञ्चिदुन्नामितशिराः शिरो ग्रीवां तथैव च। सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ।। ११.

डोके आणि मान थोडीशी वर उचलून, स्वतःच्या नाकाच्या टोकाकडे पाहावे, आणि इतर दिशांना पाहू नये.

तमः प्रच्छाद्य रजसा रजः सत्त्वेन च्छादयेत् । ततः सत्त्वस्थितो भूत्वा योगं युञ्जन् समाहितः ।। ११.

अंधारावर रजोगुणाने, आणि रजोगुणावर सत्त्वगुणाने आच्छादन करावे; मग सत्त्वात स्थित होऊन एकाग्रतेने योग साधावा.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च मनः पञ्च स मारुतान्। विगृह्य समवायेव प्रत्याहारमुपक्रमेत् ।। ११.

इंद्रिये, त्यांच्या विषय, मन आणि पाच वायू वेगळे करून, सर्व एकत्र करून प्रत्याहाराची सुरुवात करावी.

यस्तु प्रत्याहरेत् कामान् कूर्मोऽङ्गानीव सर्वतः। तथात्मरतिरेकस्थः पश्यत्यात्मानमात्मनि ।। ११.

जो पुरुष कासव जसे सर्व अंग आत घेतो तसे, सर्व बाजूंनी इंद्रिये वासना पासून मागे घेतो आणि आत्म्यात रमतो, तो स्वतःच्या आत आत्म्याचे दर्शन करतो.

पूरयित्वा शरीरन्तु स बाह्याभ्यन्तरं शुचिः। आकण्ठनाभियोगेन प्रत्याहारमुपक्रमेत् ।। ११.

शरीर बाहेरून आणि आतून शुद्ध करून, श्वास गळ्यापर्यंत भरावा आणि मग प्रत्याहाराची सुरुवात करावी.

कलामात्रस्तु विज्ञेयो निमेषोन्मेष एव च। तथा द्वादशमात्रस्तु प्राणायामो विधीयते ।। ११.

एक काळ म्हणजे डोळे मिचकावण्याचा किंवा उघडण्याचा वेळ मानावा; अशा बारा काळांचा प्राणायाम सांगितला आहे.

धारणा द्वादशायामो योगो वै धारणाद्वयम्। तथा वै योगयुक्तश्च ऐश्वर्यं प्रतिपद्यते । वीक्षते परमात्मानं दीप्यमानं स्वतेजसा ।। ११.

धारणा म्हणजे बारा श्वासांची मापे; योग म्हणजे धारणेच्या दुप्पट वेळ. अशा योगयुक्त पुरुषाला ऐश्वर्य प्राप्त होते आणि तो स्वतःच्या तेजाने उजळणाऱ्या परमात्म्याचे दर्शन करतो.

प्राणायामेन युक्तस्य विप्रस्य नियतात्मनः। सर्वे दोषाः प्रणश्यन्ति सत्त्वस्थश्चैव जायते ।। ११.

श्वासावर नियंत्रण ठेवणारा, शिस्तबद्ध आणि समजूतदार ब्राह्मण, त्याचे सर्व दोष नाहीसे होतात आणि तो शुद्धतेत स्थिर होतो.

एवं वै नियताहारः प्राणायामपरायणः। जित्वा जित्वा सदा भूमिमारोहेत्तु सदा मुनिः ।। ११.

ज्याचे आहार मर्यादित आहे आणि जो श्वासावर नियंत्रण ठेवतो, तो वारंवार जिंकत राहून नेहमीच साधक म्हणून पुढे जातो.

अजिता हि महाभूमिर्दोषानुत्पादयेद्बहून् । विवर्द्धयति सम्मोहं न रोहेदजितां ततः ।। ११.

जो अजिंक्य आहे, त्याच्यासाठी ही मोठी पृथ्वी अनेक दोष निर्माण करते; ती मोह वाढवते, म्हणून अजिंक्य व्यक्तीने पुढे जाऊ नये.

नालेन तु यथा तोयं यन्त्रेणैव बलान्वितः। आपिबेत प्रयत्नेन तथा वायुञ्जितश्रमः ।। ११.

जसा पाण्याचा प्रवाह नळीने आणि यंत्राच्या मदतीने जोराने वर ओढला जातो, तसाच प्रयत्नपूर्वक श्वास आत घेतला पाहिजे.

नाभ्यां च हृदये चैव कण्ठे उरसि चानने। नासाग्रे तु तथा नेत्रे भ्रुवोर्मध्येऽथ मूर्द्धनि ।। ११.

नाभी, हृदय, घसा, छाती, तोंड, नाकाचा टोक, डोळे, भुवयांच्या मधोमध आणि डोक्याच्या शिखरावर—

किञ्चिदूर्द्ध्वं परस्मिंश्च धारणा परमा स्मृता। प्राणापानसमारोधात् प्राणायामः स कथ्यते ।। ११.

थोडे वर आणि पुढे, हीच श्रेष्ठ एकाग्रता मानली जाते; श्वास आणि प्रश्वास रोखल्याने यालाच प्राणायाम म्हणतात.

मनसो धारणा चैव धारणेति प्रकीर्तिता। निवृत्ति र्विषयाणान्तु प्रत्याहारस्तु संज्ञितः ।। ११.

मनाची एकाग्रता म्हणजेच धारणा असे म्हणतात; विषयांपासून मन मागे घेणे हे प्रत्याहार म्हणून ओळखले जाते.

सर्वेषां समवाये तु सिद्धिः स्याद्योगलक्षणा। तयोत्पन्नस्य योगस्य ध्यानं वै सिद्धिलक्षणम्। ध्यानयुक्तः सदा पश्येदात्मानं सूर्यचन्द्रवत् ।। ११.

या सर्वांचा संगम झाला की योगाची सिद्धी मिळते; आणि मिळालेल्या योगाची खुण म्हणजे ध्यान. ध्यानात मग्न राहून साधक आपल्याला सूर्य आणि चंद्रासारखा पाहतो.

सत्त्वस्यानुपपत्तौ तु दर्शनन्तु नव विद्यते। अदेशकालयोगस्य दर्शनन्तु न विद्यते ।। ११.

शुद्धता नसली तर दर्शन होत नाही; योग्य जागा आणि वेळ मिळाली नाही तरही दर्शन होत नाही.

अग्न्यभ्याशे वने वापि शुष्कपर्णचये तथा। जन्तुव्याप्ते श्मशाने वा जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे ।। ११.

अग्नीजवळ, जंगलात, कोरड्या पानांच्या ढिगावर, जंतूंनी भरलेल्या जागी, स्मशानात, मोडकळीस आलेल्या गोठ्यात किंवा चौकात—