वायुपुराणम्

यथा सिंहो गजो वापि वश्यत्वादवतिष्ठते। अभयाय मनुष्याणां मृगेभ्यः संप्रवर्त्तते ।। १०.

जसा वश झालेला सिंह किंवा हत्ती ठाम उभा राहतो आणि माणसांना जंगली प्राण्यांपासून वाचवतो, तसंच वश झालेला प्राणही रक्षण करतो.

यथा परिचितश्चायं वायुर्वै विश्वतोमुखः। परिध्यायमानः संरुद्धः शरीरे किल्बिषं दहत् ।। १०.

जसा हा सर्वदिशांना व्यापणारा वारा, जेव्हा आवरला जातो आणि शरीरात रोखला जातो, तेव्हा तो शरीरातलं दोष जाळून टाकतो.

प्राणायामेन युक्तस्य विप्रस्य नियतात्मनः। सर्वे दोषाः प्रणश्यन्ति सत्त्वस्थश्चैव जायते ।। १०.

जो ब्राह्मण प्राणायामात निपुण आहे आणि मनावर संयम ठेवतो, त्याचे सर्व दोष नाहीसे होतात आणि तो शुद्ध मनाचा होतो.

तपांसि यानि तप्यन्ते व्रतानि नियमाश्च ये। सर्वयज्ञफलञ्चैव प्राणायामश्च तत्समः ।। १०.

जितकीही तपं केली, व्रतं पाळली आणि नियम पाळले, तसेच सर्व यज्ञांचे फळ—हे सर्व प्राणायामाच्या बरोबरीचं आहे.

अब्बिन्दुं यः कुशाग्रेण मासि मासि समश्रुते। संवत्सरशतं साग्रं प्राणायामञ्च तत्समम् ।। १०.

जो माणूस महिन्याला एकदा कुशाच्या टोकावर पाण्याचा एक थेंब ठेवतो आणि असं शंभर वर्षं करतो, त्याच्याइतकंच प्राणायामाचं फळ आहे.

प्राणायामैर्दहेर्दोषान् धारणाभिश्च किल्बिषम्। प्रत्याहारेण विषयान् ध्यानेनानाश्वरान् गुणान् ।। १०.

प्राणायामाने दोष जळून जातात; धारणा केल्याने पाप नष्ट होतं; प्रत्याहाराने इंद्रियं वश होतात; ध्यानाने नाशवान गुणांवर विजय मिळवता येतो.

तस्माद्युक्तः सदा योगी प्राणायामपरो भवेत् । सर्वपापविशुद्धात्मा परं ब्रह्माधिगच्छति ।। १०.

म्हणून जो योगी नेहमी प्राणायामात मग्न असतो आणि सर्व पापांपासून शुद्ध मनाचा असतो, तो परम ब्रह्म प्राप्त करतो.

एकं महान्तं दिवसमहोरात्रमथापि वा। अर्द्धमासं तथा मासमयनाब्दयुगानि च ।। ११.

एक दिवस, एक मोठा दिवस-रात्र, किंवा अर्धा महिना, महिना, वर्ष किंवा युग—

महायुगसहस्राणि ऋषयस्तपसि स्थिताः। उपासते महात्मानः प्राणं दिव्येन चक्षुषा ।। ११.

महायुगांच्या हजारो काळात, ऋषी तपश्चर्येत स्थिर राहून, दिव्य दृष्टीने प्राणाची उपासना करतात.

अतऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्राणायामप्रयोजनम्। फलञ्चैव विशेषेण यथाह भगवान् प्रभुः ।। ११.

आता मी प्राणायामाचं प्रयोजन आणि त्याचं विशेष फळ, जसं भगवंतांनी सांगितलं आहे, ते सांगतो.

प्रयोजनानि चत्वारि प्राणायामस्य विद्धिवै। शान्तिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च चतुष्टयम् ।। ११.

प्राणायामाची चार मुख्य उद्दिष्टं आहेत—शांती, गाढ शांतता, तेज आणि प्रसन्नता—ही चार.

घोराकारशिवानान्तु कर्मणां फलसम्भवम्। स्वयंकृतानि कालेन इहामुत्र च देहिनाम् ।। ११.

भीषण आणि शुभ कर्मांची फळे, जी देहधारी जीवांनी स्वतः केली आहेत, ती योग्य वेळी येथे आणि पुढील जन्मात मिळतात.

पितृमातृ प्रदुष्टानां ज्ञातिसम्बन्धिसङ्करैः। क्षपणं हि कषायाणां पापानां शान्तिरुच्यते ।। ११.

जे लोक वडील-मातांना दुखावतात किंवा नातेसंबंध बिघडवतात, त्यांच्या पापांचे नाश आणि वाईटाची शांतता हेच त्यांचे प्रायश्चित्त मानले जाते.

लोभमानात्मकानां हि पापानामपि संयमः । इहामुत्र हितार्थाय प्रशान्तिस्तप उच्यते ।। ११.

ज्यांच्या पापांचे मूळ लोभ आणि अहंकार आहे, त्यांच्यासाठी संयम म्हणजेच तप आहे, कारण तो या जन्मात आणि पुढील जन्मातही कल्याण आणि शांतता देतो.

सूर्येन्दुग्रहताराणां तुल्यस्तु विषयो भवेत्। ऋषीणाञ्च प्रसिद्धानां ज्ञानविज्ञानसम्पदाम् ।। ११.

सूर्य, चंद्र, ग्रह आणि तार्‍यांचे क्षेत्र हे प्रसिद्ध ऋषी आणि ज्ञान-समृद्धी असलेल्या ज्ञानी लोकांइतकेच मोठे मानले जाते.

अतीतानागतानाञ्च दर्शनं साम्प्रतस्य च । बुद्धस्य समतां यान्ति दीप्तिः स्यात्तप उच्यते ।। ११.

ज्याची बुद्धी समत्वाने भरलेली असते, त्याला भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमान यांचे दर्शन होते; हीच तेजस्विता तप मानली जाते.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च मनः पञ्च च मारुतान् । प्रसादयति येनासौ प्रसाद इति संज्ञितः ।। ११.

ज्यामुळे इंद्रिये, त्यांच्या विषयांचा, मन आणि पाच वायू शांत होतात, त्याला प्रसाद किंवा शांतता असे नाव आहे.

इत्येष धर्मः प्रथमः प्राणायामश्चतुर्विधः। सन्निकृष्टफलो ज्ञेयः सद्यःकालप्रसादजः ।। ११.

हा पहिला धर्म आहे: चार प्रकारचा प्राणायाम, जो लगेच फळ देणारा आणि त्वरित शांतता देणारा मानावा.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्राणायामस्य लक्षणम्। आसनं च यथातत्त्वं युञ्जतो योगमेव च ।। ११.

आता मी प्राणायामाची लक्षणे, योग्य आसन आणि योग साधनेची खरी पद्धत सांगतो.

ओङ्कारं प्रथमं कृत्वा चन्द्रसूयौं प्रणम्य च। आसनं स्वस्तिकं कृत्वा पझमर्द्धासनन्तथा ।। ११.

सर्वप्रथम ओंकार उच्चारून, चंद्र आणि सूर्याला वंदन करून, स्वस्तिक किंवा अर्धपद्मासन घ्यावे.

समजानुरेकजानुरुत्तानः सुस्थितोऽपि च। समो दृढासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ ।। ११.

दोन्ही गुडघे समांतर, एक गुडघा वर, शरीर ताठ आणि स्थिर ठेवावे; पाय घट्ट जोडून आसन दृढ करावे.

संवृतास्योऽवबद्धाक्ष उरो विष्टभ्य चाग्रतः। पार्ष्णिभ्यां वृषणे छाद्य तथा प्रजननं ततः ।। ११.

तोंड बंद, डोळे स्थिर, छाती पुढे फुलवून, टाचांनी वृषण आणि तसेच जननेंद्रिय झाकावे.

किञ्चिदुन्नामितशिराः शिरो ग्रीवां तथैव च। सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ।। ११.

डोके आणि मान थोडीशी वर उचलून, स्वतःच्या नाकाच्या टोकाकडे पाहावे, आणि इतर दिशांना पाहू नये.

तमः प्रच्छाद्य रजसा रजः सत्त्वेन च्छादयेत् । ततः सत्त्वस्थितो भूत्वा योगं युञ्जन् समाहितः ।। ११.

अंधारावर रजोगुणाने, आणि रजोगुणावर सत्त्वगुणाने आच्छादन करावे; मग सत्त्वात स्थित होऊन एकाग्रतेने योग साधावा.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च मनः पञ्च स मारुतान्। विगृह्य समवायेव प्रत्याहारमुपक्रमेत् ।। ११.

इंद्रिये, त्यांच्या विषय, मन आणि पाच वायू वेगळे करून, सर्व एकत्र करून प्रत्याहाराची सुरुवात करावी.

यस्तु प्रत्याहरेत् कामान् कूर्मोऽङ्गानीव सर्वतः। तथात्मरतिरेकस्थः पश्यत्यात्मानमात्मनि ।। ११.

जो पुरुष कासव जसे सर्व अंग आत घेतो तसे, सर्व बाजूंनी इंद्रिये वासना पासून मागे घेतो आणि आत्म्यात रमतो, तो स्वतःच्या आत आत्म्याचे दर्शन करतो.

पूरयित्वा शरीरन्तु स बाह्याभ्यन्तरं शुचिः। आकण्ठनाभियोगेन प्रत्याहारमुपक्रमेत् ।। ११.

शरीर बाहेरून आणि आतून शुद्ध करून, श्वास गळ्यापर्यंत भरावा आणि मग प्रत्याहाराची सुरुवात करावी.

कलामात्रस्तु विज्ञेयो निमेषोन्मेष एव च। तथा द्वादशमात्रस्तु प्राणायामो विधीयते ।। ११.

एक काळ म्हणजे डोळे मिचकावण्याचा किंवा उघडण्याचा वेळ मानावा; अशा बारा काळांचा प्राणायाम सांगितला आहे.

धारणा द्वादशायामो योगो वै धारणाद्वयम्। तथा वै योगयुक्तश्च ऐश्वर्यं प्रतिपद्यते । वीक्षते परमात्मानं दीप्यमानं स्वतेजसा ।। ११.

धारणा म्हणजे बारा श्वासांची मापे; योग म्हणजे धारणेच्या दुप्पट वेळ. अशा योगयुक्त पुरुषाला ऐश्वर्य प्राप्त होते आणि तो स्वतःच्या तेजाने उजळणाऱ्या परमात्म्याचे दर्शन करतो.