वायुपुराणम्

प्राणायामगतिश्वापि प्राणस्यायाम उच्यते । स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मन्दो मध्योत्तमस्तथा ।। १०.

श्वासाची गती नियंत्रित करणं म्हणजे प्राणायाम होय; तो तीन प्रकारचा असतो — मंद, मध्यम आणि उत्तम.

प्राणानाञ्च निरोधस्तु स प्राणायामसंज्ञितः । प्राणायामप्रमाणन्तु मात्रा वै द्वादश स्मृताः ।। १०.

श्वासांचा निग्रह म्हणजे प्राणायाम; प्राणायामाचं प्रमाण बारा मात्रांचं सांगितलं आहे.

मन्दो द्वादशमात्रस्तु उद्वाता द्वादश स्मृताः । मध्यमश्च द्विरुद्वातश्चतुर्विंशतिमात्रिकः ।। १०.

मंद प्रकार बारा मात्रांचा असतो, बारा श्वास घेतले जातात; मध्यम प्रकारात दुप्पट श्वास असतात, म्हणजे चोवीस मात्रांचा असतो.

उत्तमस्तत्र्त्रिरुद्वातो मात्राः षट्‌त्रिंशदुच्यते। स्वेदकम्पविषादानां जननो ह्युत्तमः स्मृतः ।। १०.

सर्वात उत्तम प्रमाण म्हणजे छत्तीस मात्रा असं सांगितलं आहे; घाम येणं, अंग थरथरणं आणि मनात खिन्नता निर्माण व्हावी यासाठी हे श्रेष्ठ मानलं जातं.

इत्येतत् त्रिविधं प्रोक्तं प्राणायामस्य लक्षणम्। प्रमाणञ्च समासेन लक्षणञ्च निबोधत ।। १०.

अशा प्रकारे प्राणायामाची ही तीन प्रकारची लक्षणं सांगितली. आता त्याचं प्रमाण आणि लक्षण थोडक्यात ऐक.

सिंहो वा कुञ्जरो वापि तथाऽन्यो वा मृगो वने। गृहीतः सेव्यमानस्तु मृदुः समुपजायते ।। १०.

सिंह, हत्ती किंवा जंगलातलं दुसरं कुठलंही जनावर, जेव्हा पकडून वश केलं जातं, तेव्हा ते मवाळ होतं.

तथा प्राणो दुराधर्षः सर्वेषामकृतात्मनाम् । योगतः सेव्यमानस्तु स एवाभ्यासतो व्रजेत् ।। १०.

तसंच, ज्या माणसांचं मन वश नाही, त्यांच्यासाठी प्राणसुद्धा वश करायला कठीण असतो; पण योगाच्या सरावाने तो प्राणही हळूहळू वश होतो.

स चैव हि यथा सिंहः कुञ्जरो वापि दुर्बलः। कालान्तरवशाद्योगाद्गम्यते परिमर्द्दनात् ।। १०.

जसा सिंह किंवा हत्ती कितीही बलवान असला, तरी काळानुसार आणि योग्य प्रशिक्षणानं तो दुर्बल होतो, तसंच प्राणही योगामुळे वश होतो.

परिधाय मनो मन्दं वश्यत्वं चाधिगच्छति । परिधाय मनोदेवं तथा जीवति मारुतः ।। १०.

मन जरी मंद असलं, तरी त्याला आवर घातला की वशता येतं; असंच मन आवरलं की प्राणही शरीरात टिकून राहतो.

वश्यत्वं हि यथा वायुर्गच्छते योगमास्थितः। तदा स्वच्छन्दतः प्राणं नयते यत्र चेच्छति ।। १०.

जसा वारा योगाच्या साधनेमुळे वश होतो, तसंच मग प्राणही आपल्या इच्छेनुसार जिथे हवं तिथे नेता येतो.

यथा सिंहो गजो वापि वश्यत्वादवतिष्ठते। अभयाय मनुष्याणां मृगेभ्यः संप्रवर्त्तते ।। १०.

जसा वश झालेला सिंह किंवा हत्ती ठाम उभा राहतो आणि माणसांना जंगली प्राण्यांपासून वाचवतो, तसंच वश झालेला प्राणही रक्षण करतो.

यथा परिचितश्चायं वायुर्वै विश्वतोमुखः। परिध्यायमानः संरुद्धः शरीरे किल्बिषं दहत् ।। १०.

जसा हा सर्वदिशांना व्यापणारा वारा, जेव्हा आवरला जातो आणि शरीरात रोखला जातो, तेव्हा तो शरीरातलं दोष जाळून टाकतो.

प्राणायामेन युक्तस्य विप्रस्य नियतात्मनः। सर्वे दोषाः प्रणश्यन्ति सत्त्वस्थश्चैव जायते ।। १०.

जो ब्राह्मण प्राणायामात निपुण आहे आणि मनावर संयम ठेवतो, त्याचे सर्व दोष नाहीसे होतात आणि तो शुद्ध मनाचा होतो.

तपांसि यानि तप्यन्ते व्रतानि नियमाश्च ये। सर्वयज्ञफलञ्चैव प्राणायामश्च तत्समः ।। १०.

जितकीही तपं केली, व्रतं पाळली आणि नियम पाळले, तसेच सर्व यज्ञांचे फळ—हे सर्व प्राणायामाच्या बरोबरीचं आहे.

अब्बिन्दुं यः कुशाग्रेण मासि मासि समश्रुते। संवत्सरशतं साग्रं प्राणायामञ्च तत्समम् ।। १०.

जो माणूस महिन्याला एकदा कुशाच्या टोकावर पाण्याचा एक थेंब ठेवतो आणि असं शंभर वर्षं करतो, त्याच्याइतकंच प्राणायामाचं फळ आहे.

प्राणायामैर्दहेर्दोषान् धारणाभिश्च किल्बिषम्। प्रत्याहारेण विषयान् ध्यानेनानाश्वरान् गुणान् ।। १०.

प्राणायामाने दोष जळून जातात; धारणा केल्याने पाप नष्ट होतं; प्रत्याहाराने इंद्रियं वश होतात; ध्यानाने नाशवान गुणांवर विजय मिळवता येतो.

तस्माद्युक्तः सदा योगी प्राणायामपरो भवेत् । सर्वपापविशुद्धात्मा परं ब्रह्माधिगच्छति ।। १०.

म्हणून जो योगी नेहमी प्राणायामात मग्न असतो आणि सर्व पापांपासून शुद्ध मनाचा असतो, तो परम ब्रह्म प्राप्त करतो.

एकं महान्तं दिवसमहोरात्रमथापि वा। अर्द्धमासं तथा मासमयनाब्दयुगानि च ।। ११.

एक दिवस, एक मोठा दिवस-रात्र, किंवा अर्धा महिना, महिना, वर्ष किंवा युग—

महायुगसहस्राणि ऋषयस्तपसि स्थिताः। उपासते महात्मानः प्राणं दिव्येन चक्षुषा ।। ११.

महायुगांच्या हजारो काळात, ऋषी तपश्चर्येत स्थिर राहून, दिव्य दृष्टीने प्राणाची उपासना करतात.

अतऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्राणायामप्रयोजनम्। फलञ्चैव विशेषेण यथाह भगवान् प्रभुः ।। ११.

आता मी प्राणायामाचं प्रयोजन आणि त्याचं विशेष फळ, जसं भगवंतांनी सांगितलं आहे, ते सांगतो.

प्रयोजनानि चत्वारि प्राणायामस्य विद्धिवै। शान्तिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च चतुष्टयम् ।। ११.

प्राणायामाची चार मुख्य उद्दिष्टं आहेत—शांती, गाढ शांतता, तेज आणि प्रसन्नता—ही चार.

घोराकारशिवानान्तु कर्मणां फलसम्भवम्। स्वयंकृतानि कालेन इहामुत्र च देहिनाम् ।। ११.

भीषण आणि शुभ कर्मांची फळे, जी देहधारी जीवांनी स्वतः केली आहेत, ती योग्य वेळी येथे आणि पुढील जन्मात मिळतात.

पितृमातृ प्रदुष्टानां ज्ञातिसम्बन्धिसङ्करैः। क्षपणं हि कषायाणां पापानां शान्तिरुच्यते ।। ११.

जे लोक वडील-मातांना दुखावतात किंवा नातेसंबंध बिघडवतात, त्यांच्या पापांचे नाश आणि वाईटाची शांतता हेच त्यांचे प्रायश्चित्त मानले जाते.

लोभमानात्मकानां हि पापानामपि संयमः । इहामुत्र हितार्थाय प्रशान्तिस्तप उच्यते ।। ११.

ज्यांच्या पापांचे मूळ लोभ आणि अहंकार आहे, त्यांच्यासाठी संयम म्हणजेच तप आहे, कारण तो या जन्मात आणि पुढील जन्मातही कल्याण आणि शांतता देतो.

सूर्येन्दुग्रहताराणां तुल्यस्तु विषयो भवेत्। ऋषीणाञ्च प्रसिद्धानां ज्ञानविज्ञानसम्पदाम् ।। ११.

सूर्य, चंद्र, ग्रह आणि तार्‍यांचे क्षेत्र हे प्रसिद्ध ऋषी आणि ज्ञान-समृद्धी असलेल्या ज्ञानी लोकांइतकेच मोठे मानले जाते.

अतीतानागतानाञ्च दर्शनं साम्प्रतस्य च । बुद्धस्य समतां यान्ति दीप्तिः स्यात्तप उच्यते ।। ११.

ज्याची बुद्धी समत्वाने भरलेली असते, त्याला भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमान यांचे दर्शन होते; हीच तेजस्विता तप मानली जाते.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च मनः पञ्च च मारुतान् । प्रसादयति येनासौ प्रसाद इति संज्ञितः ।। ११.

ज्यामुळे इंद्रिये, त्यांच्या विषयांचा, मन आणि पाच वायू शांत होतात, त्याला प्रसाद किंवा शांतता असे नाव आहे.

इत्येष धर्मः प्रथमः प्राणायामश्चतुर्विधः। सन्निकृष्टफलो ज्ञेयः सद्यःकालप्रसादजः ।। ११.

हा पहिला धर्म आहे: चार प्रकारचा प्राणायाम, जो लगेच फळ देणारा आणि त्वरित शांतता देणारा मानावा.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्राणायामस्य लक्षणम्। आसनं च यथातत्त्वं युञ्जतो योगमेव च ।। ११.

आता मी प्राणायामाची लक्षणे, योग्य आसन आणि योग साधनेची खरी पद्धत सांगतो.