वायुपुराणम्

योगं तपश्च सत्यञ्च धर्मञ्चापि महामुने। माहेश्वरस्य ज्ञानस्य साधनञ्च प्रजक्ष्व नः ।। १०.

महामुनी, आम्हाला योग, तप, सत्य आणि धर्माचं साधन, तसेच महेश्वराच्या ज्ञानाचं साधन सांग.

येन येन च धर्मेण गतिं प्राप्स्यन्ति वै द्विजाः। तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि योगं माहेश्वरं प्रभो ।। १०.

द्विज लोक ज्या धर्माने अंतिम स्थानाला पोहोचतात, ते सर्व मला ऐकायचं आहे, प्रभो, महेश्वराचा योग मला सांग.

पञ्च धर्माः पुराणे तु रुद्रेण समुदाहृताः। माहेश्वर्यं यथा प्रोक्तं रुद्रैरक्लिष्टकर्मभिः ।। १०.

पूर्वी पुराणात रुद्राने पाच धर्म सांगितले होते, जसे रुद्रांनी निष्कलंक कर्माने महेश्वराचा उपदेश केला.

आदित्यैर्वसुभिः साध्यैरश्विभ्याञ्चैव सर्वशः। मरुद्भिर्भृगुभिश्चैव ये चान्ये विबुधालयाः ।। १०.

आदित्य, वसु, साध्य, अश्विनी, मरुत, भृगु आणि इतर सर्व देवगण, जे विद्वानांच्या निवासस्थानी राहतात —

यमशुक्रपुरोगैश्च पितृकालान्तकैस्तथा। एतैश्वान्यैशचव बहुभिस्ते धर्माः पर्युपासिताः ।। १०.

यम, शुक्र आणि त्यांच्या अनुयायांनी, पितर, काळ, अंतक आणि इतर अनेकांनी हे धर्म आचरणात आणले आहेत.

ते वै प्रक्षीणकर्माणः शारदाम्बरनिर्मलाः। उपासते मुनिगणाः सन्धायात्मानमात्मनि ।। १०.

ज्यांची कर्म संपली आहेत, जे शरद ऋतूच्या ढगांसारखे निर्मळ आहेत, असे ऋषीगण आत्म्याला आत्म्यात एकरूप करून उपासना करतात.

गुरुप्रियहिते युक्ता गुरूणां वै प्रियेप्सवः। विमुच्य मानुषं जन्म विहरन्ति च देववत् ।। १०.

गुरूंच्या प्रिय आणि हिताच्या कार्यात गुंतलेले, गुरूंचं प्रेम मिळवण्याची इच्छा असलेले, हे लोक मानवी जन्म सोडून देवांसारखे विहरतात.

महेश्वरेण ये प्रोक्ताः पञ्च धर्माः सनातनाः। तान् सर्वान् क्रमयोगेन उच्यमानान्निबोधत ।। १०.

महेश्वराने सांगितलेले पाच सनातन धर्म — ते सर्व योगाच्या क्रमाने सांगितले जातील, ते ऐका.

प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारोऽथ धारणा। स्मरणञ्चैव योगेऽस्मिन् पञ्च धर्माः प्रकीर्त्तिताः ।। १०.

श्वासावर नियंत्रण, ध्यान, इंद्रियसंयम, एकाग्रता आणि स्मरण — हे पाच धर्म या योगात सांगितले आहेत.

तेषां क्रमविशेषेण लक्षणं कारणं तथा। प्रवक्ष्यामि तथा तत्त्वं यथा रुद्रेण भाषितम् ।। १०.

त्यांची विशिष्ट क्रमवारी, लक्षणं आणि कारणं, तसेच त्यांचं खरे स्वरूप, जसं रुद्राने सांगितलं तसं मी सांगतो.

प्राणायामगतिश्वापि प्राणस्यायाम उच्यते । स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मन्दो मध्योत्तमस्तथा ।। १०.

श्वासाची गती नियंत्रित करणं म्हणजे प्राणायाम होय; तो तीन प्रकारचा असतो — मंद, मध्यम आणि उत्तम.

प्राणानाञ्च निरोधस्तु स प्राणायामसंज्ञितः । प्राणायामप्रमाणन्तु मात्रा वै द्वादश स्मृताः ।। १०.

श्वासांचा निग्रह म्हणजे प्राणायाम; प्राणायामाचं प्रमाण बारा मात्रांचं सांगितलं आहे.

मन्दो द्वादशमात्रस्तु उद्वाता द्वादश स्मृताः । मध्यमश्च द्विरुद्वातश्चतुर्विंशतिमात्रिकः ।। १०.

मंद प्रकार बारा मात्रांचा असतो, बारा श्वास घेतले जातात; मध्यम प्रकारात दुप्पट श्वास असतात, म्हणजे चोवीस मात्रांचा असतो.

उत्तमस्तत्र्त्रिरुद्वातो मात्राः षट्‌त्रिंशदुच्यते। स्वेदकम्पविषादानां जननो ह्युत्तमः स्मृतः ।। १०.

सर्वात उत्तम प्रमाण म्हणजे छत्तीस मात्रा असं सांगितलं आहे; घाम येणं, अंग थरथरणं आणि मनात खिन्नता निर्माण व्हावी यासाठी हे श्रेष्ठ मानलं जातं.

इत्येतत् त्रिविधं प्रोक्तं प्राणायामस्य लक्षणम्। प्रमाणञ्च समासेन लक्षणञ्च निबोधत ।। १०.

अशा प्रकारे प्राणायामाची ही तीन प्रकारची लक्षणं सांगितली. आता त्याचं प्रमाण आणि लक्षण थोडक्यात ऐक.

सिंहो वा कुञ्जरो वापि तथाऽन्यो वा मृगो वने। गृहीतः सेव्यमानस्तु मृदुः समुपजायते ।। १०.

सिंह, हत्ती किंवा जंगलातलं दुसरं कुठलंही जनावर, जेव्हा पकडून वश केलं जातं, तेव्हा ते मवाळ होतं.

तथा प्राणो दुराधर्षः सर्वेषामकृतात्मनाम् । योगतः सेव्यमानस्तु स एवाभ्यासतो व्रजेत् ।। १०.

तसंच, ज्या माणसांचं मन वश नाही, त्यांच्यासाठी प्राणसुद्धा वश करायला कठीण असतो; पण योगाच्या सरावाने तो प्राणही हळूहळू वश होतो.

स चैव हि यथा सिंहः कुञ्जरो वापि दुर्बलः। कालान्तरवशाद्योगाद्गम्यते परिमर्द्दनात् ।। १०.

जसा सिंह किंवा हत्ती कितीही बलवान असला, तरी काळानुसार आणि योग्य प्रशिक्षणानं तो दुर्बल होतो, तसंच प्राणही योगामुळे वश होतो.

परिधाय मनो मन्दं वश्यत्वं चाधिगच्छति । परिधाय मनोदेवं तथा जीवति मारुतः ।। १०.

मन जरी मंद असलं, तरी त्याला आवर घातला की वशता येतं; असंच मन आवरलं की प्राणही शरीरात टिकून राहतो.

वश्यत्वं हि यथा वायुर्गच्छते योगमास्थितः। तदा स्वच्छन्दतः प्राणं नयते यत्र चेच्छति ।। १०.

जसा वारा योगाच्या साधनेमुळे वश होतो, तसंच मग प्राणही आपल्या इच्छेनुसार जिथे हवं तिथे नेता येतो.

यथा सिंहो गजो वापि वश्यत्वादवतिष्ठते। अभयाय मनुष्याणां मृगेभ्यः संप्रवर्त्तते ।। १०.

जसा वश झालेला सिंह किंवा हत्ती ठाम उभा राहतो आणि माणसांना जंगली प्राण्यांपासून वाचवतो, तसंच वश झालेला प्राणही रक्षण करतो.

यथा परिचितश्चायं वायुर्वै विश्वतोमुखः। परिध्यायमानः संरुद्धः शरीरे किल्बिषं दहत् ।। १०.

जसा हा सर्वदिशांना व्यापणारा वारा, जेव्हा आवरला जातो आणि शरीरात रोखला जातो, तेव्हा तो शरीरातलं दोष जाळून टाकतो.

प्राणायामेन युक्तस्य विप्रस्य नियतात्मनः। सर्वे दोषाः प्रणश्यन्ति सत्त्वस्थश्चैव जायते ।। १०.

जो ब्राह्मण प्राणायामात निपुण आहे आणि मनावर संयम ठेवतो, त्याचे सर्व दोष नाहीसे होतात आणि तो शुद्ध मनाचा होतो.

तपांसि यानि तप्यन्ते व्रतानि नियमाश्च ये। सर्वयज्ञफलञ्चैव प्राणायामश्च तत्समः ।। १०.

जितकीही तपं केली, व्रतं पाळली आणि नियम पाळले, तसेच सर्व यज्ञांचे फळ—हे सर्व प्राणायामाच्या बरोबरीचं आहे.

अब्बिन्दुं यः कुशाग्रेण मासि मासि समश्रुते। संवत्सरशतं साग्रं प्राणायामञ्च तत्समम् ।। १०.

जो माणूस महिन्याला एकदा कुशाच्या टोकावर पाण्याचा एक थेंब ठेवतो आणि असं शंभर वर्षं करतो, त्याच्याइतकंच प्राणायामाचं फळ आहे.

प्राणायामैर्दहेर्दोषान् धारणाभिश्च किल्बिषम्। प्रत्याहारेण विषयान् ध्यानेनानाश्वरान् गुणान् ।। १०.

प्राणायामाने दोष जळून जातात; धारणा केल्याने पाप नष्ट होतं; प्रत्याहाराने इंद्रियं वश होतात; ध्यानाने नाशवान गुणांवर विजय मिळवता येतो.

तस्माद्युक्तः सदा योगी प्राणायामपरो भवेत् । सर्वपापविशुद्धात्मा परं ब्रह्माधिगच्छति ।। १०.

म्हणून जो योगी नेहमी प्राणायामात मग्न असतो आणि सर्व पापांपासून शुद्ध मनाचा असतो, तो परम ब्रह्म प्राप्त करतो.

एकं महान्तं दिवसमहोरात्रमथापि वा। अर्द्धमासं तथा मासमयनाब्दयुगानि च ।। ११.

एक दिवस, एक मोठा दिवस-रात्र, किंवा अर्धा महिना, महिना, वर्ष किंवा युग—

महायुगसहस्राणि ऋषयस्तपसि स्थिताः। उपासते महात्मानः प्राणं दिव्येन चक्षुषा ।। ११.

महायुगांच्या हजारो काळात, ऋषी तपश्चर्येत स्थिर राहून, दिव्य दृष्टीने प्राणाची उपासना करतात.