वायुपुराणम्

एते ये वै मया मृष्टा विरूपा नीललेहिताः । सहस्राणां सहस्रन्तु आत्मनोपमनिश्चिताः ।। १०.

हे, मी जे विकृत आणि निळसर-लाल रंगाचे निर्माण केले आहेत, ते हजारो हजार आहेत आणि सगळे माझ्यासारखेच आहेत.

एते देवा भविष्यन्ति रूद्रा नाम महाबलाः। पृथिव्यामन्तारीक्षे च रुद्रनाम्ना प्रतिश्रुताः ।। १०.

हेच देव पुढे रुद्र नावाने प्रसिद्ध होतील, मोठ्या बळाचे, पृथ्वीवर आणि आकाशात रुद्र म्हणून ओळखले जातील.

शतरुद्रसमाम्नाता भविष्यन्तीह यज्ञियाः। यज्ञभाजो भविष्यन्ति सर्वे देवयुगैः सह ।। १०.

शंभर रुद्र, ज्यांची गणना सांगितली आहे, ते इथे यज्ञासाठी योग्य ठरतील; सगळे देवगणांसह यज्ञात भाग घेतील.

मन्वन्तरेषु ये देवा भविष्यन्तीह च्छन्दजाः। तैः सार्द्धमीज्यमानास्ते स्थास्यन्तीह युगक्षयात् ।। १०.

मन्वंतरांमध्ये जे देव इच्छेने जन्म घेतात, त्यांच्यासह पूजले गेले तर हे सगळे युगाच्या शेवटपर्यंत टिकतील.

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा महादेवेन धीमता। प्रत्युवाच तदा भीमं हृष्यमाणः प्रजापतिः ।। १०.

महादेवाने असे सांगितल्यावर, ब्रह्मदेव, जो प्रजापती आहे, आनंदाने त्या भयंकर महात्म्याला उत्तर दिले.

एवं भवतु भद्रं ते यथा ते व्याहृतं प्रभो। ब्रह्मणा समनुज्ञा ते सदा सर्वमभूत् किल ।। १०.

तसं होवो देवा, तुझं कल्याण होवो. जसं तू म्हणालास, ब्रह्मदेवाच्या अनुमतीनं तुझं सगळं नेहमीच घडलं आहे.

ततःप्रभृति देवेशो न प्रासूयत वै प्रजाः। ऊर्द्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्। यस्माच्चोक्तं स्थितोऽस्मीति ततः स्थाणुरिति स्मृतः ।। १०.

त्या वेळेपासून देवांचा स्वामी पुन्हा कधीही संतती निर्माण करू लागला नाही; तो उर्ध्वरेता राहिला, स्थिरपणे उभा राहिला, जोपर्यंत सृष्टीचा संहार झाला नाही. 'मी स्थिर आहे' असं त्यानं सांगितलं म्हणून त्याला 'स्थाणु' असं नाव पडलं.

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सचत्यं क्षमा धृतिः। स्रष्टृत्वमात्मसम्बोधस्त्वधिष्ठातृत्वमेव च। अथ यानि दशैतानि नित्यन्तिष्ठन्ति शङ्करे ।। १०.

ज्ञान, वैराग्य, प्रभुत्व, तप, सत्य, क्षमा, चिकाटी, सर्जनशक्ती, आत्मज्ञान आणि सार्वभौमत्व — ही दहा गुणं शंकरामध्ये नेहमीच असतात.

सर्वान् देवान् ऋषींश्चैव समेतानसुरैः सह। अत्येति तेजसा देवो महादेवस्ततः स्मृतः ।। १०.

सर्व देव, ऋषी आणि असुर एकत्र असताना, त्या सर्वांपेक्षा तेजस्वी म्हणून तो देव 'महादेव' म्हणून ओळखला जातो.

अत्येति देवानैश्चर्याद्बलेन च महासुरान्। ज्ञानेन च मुनीन् सर्वान् योगाद्भूतानि सर्वशः ।। १०.

तो देव चमत्कारात देवांपेक्षा, बळात मोठ्या असुरांपेक्षा, ज्ञानात सर्व ऋषींपेक्षा, आणि योगामुळे सर्व प्राण्यांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

योगं तपश्च सत्यञ्च धर्मञ्चापि महामुने। माहेश्वरस्य ज्ञानस्य साधनञ्च प्रजक्ष्व नः ।। १०.

महामुनी, आम्हाला योग, तप, सत्य आणि धर्माचं साधन, तसेच महेश्वराच्या ज्ञानाचं साधन सांग.

येन येन च धर्मेण गतिं प्राप्स्यन्ति वै द्विजाः। तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि योगं माहेश्वरं प्रभो ।। १०.

द्विज लोक ज्या धर्माने अंतिम स्थानाला पोहोचतात, ते सर्व मला ऐकायचं आहे, प्रभो, महेश्वराचा योग मला सांग.

पञ्च धर्माः पुराणे तु रुद्रेण समुदाहृताः। माहेश्वर्यं यथा प्रोक्तं रुद्रैरक्लिष्टकर्मभिः ।। १०.

पूर्वी पुराणात रुद्राने पाच धर्म सांगितले होते, जसे रुद्रांनी निष्कलंक कर्माने महेश्वराचा उपदेश केला.

आदित्यैर्वसुभिः साध्यैरश्विभ्याञ्चैव सर्वशः। मरुद्भिर्भृगुभिश्चैव ये चान्ये विबुधालयाः ।। १०.

आदित्य, वसु, साध्य, अश्विनी, मरुत, भृगु आणि इतर सर्व देवगण, जे विद्वानांच्या निवासस्थानी राहतात —

यमशुक्रपुरोगैश्च पितृकालान्तकैस्तथा। एतैश्वान्यैशचव बहुभिस्ते धर्माः पर्युपासिताः ।। १०.

यम, शुक्र आणि त्यांच्या अनुयायांनी, पितर, काळ, अंतक आणि इतर अनेकांनी हे धर्म आचरणात आणले आहेत.

ते वै प्रक्षीणकर्माणः शारदाम्बरनिर्मलाः। उपासते मुनिगणाः सन्धायात्मानमात्मनि ।। १०.

ज्यांची कर्म संपली आहेत, जे शरद ऋतूच्या ढगांसारखे निर्मळ आहेत, असे ऋषीगण आत्म्याला आत्म्यात एकरूप करून उपासना करतात.

गुरुप्रियहिते युक्ता गुरूणां वै प्रियेप्सवः। विमुच्य मानुषं जन्म विहरन्ति च देववत् ।। १०.

गुरूंच्या प्रिय आणि हिताच्या कार्यात गुंतलेले, गुरूंचं प्रेम मिळवण्याची इच्छा असलेले, हे लोक मानवी जन्म सोडून देवांसारखे विहरतात.

महेश्वरेण ये प्रोक्ताः पञ्च धर्माः सनातनाः। तान् सर्वान् क्रमयोगेन उच्यमानान्निबोधत ।। १०.

महेश्वराने सांगितलेले पाच सनातन धर्म — ते सर्व योगाच्या क्रमाने सांगितले जातील, ते ऐका.

प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारोऽथ धारणा। स्मरणञ्चैव योगेऽस्मिन् पञ्च धर्माः प्रकीर्त्तिताः ।। १०.

श्वासावर नियंत्रण, ध्यान, इंद्रियसंयम, एकाग्रता आणि स्मरण — हे पाच धर्म या योगात सांगितले आहेत.

तेषां क्रमविशेषेण लक्षणं कारणं तथा। प्रवक्ष्यामि तथा तत्त्वं यथा रुद्रेण भाषितम् ।। १०.

त्यांची विशिष्ट क्रमवारी, लक्षणं आणि कारणं, तसेच त्यांचं खरे स्वरूप, जसं रुद्राने सांगितलं तसं मी सांगतो.

प्राणायामगतिश्वापि प्राणस्यायाम उच्यते । स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मन्दो मध्योत्तमस्तथा ।। १०.

श्वासाची गती नियंत्रित करणं म्हणजे प्राणायाम होय; तो तीन प्रकारचा असतो — मंद, मध्यम आणि उत्तम.

प्राणानाञ्च निरोधस्तु स प्राणायामसंज्ञितः । प्राणायामप्रमाणन्तु मात्रा वै द्वादश स्मृताः ।। १०.

श्वासांचा निग्रह म्हणजे प्राणायाम; प्राणायामाचं प्रमाण बारा मात्रांचं सांगितलं आहे.

मन्दो द्वादशमात्रस्तु उद्वाता द्वादश स्मृताः । मध्यमश्च द्विरुद्वातश्चतुर्विंशतिमात्रिकः ।। १०.

मंद प्रकार बारा मात्रांचा असतो, बारा श्वास घेतले जातात; मध्यम प्रकारात दुप्पट श्वास असतात, म्हणजे चोवीस मात्रांचा असतो.

उत्तमस्तत्र्त्रिरुद्वातो मात्राः षट्‌त्रिंशदुच्यते। स्वेदकम्पविषादानां जननो ह्युत्तमः स्मृतः ।। १०.

सर्वात उत्तम प्रमाण म्हणजे छत्तीस मात्रा असं सांगितलं आहे; घाम येणं, अंग थरथरणं आणि मनात खिन्नता निर्माण व्हावी यासाठी हे श्रेष्ठ मानलं जातं.

इत्येतत् त्रिविधं प्रोक्तं प्राणायामस्य लक्षणम्। प्रमाणञ्च समासेन लक्षणञ्च निबोधत ।। १०.

अशा प्रकारे प्राणायामाची ही तीन प्रकारची लक्षणं सांगितली. आता त्याचं प्रमाण आणि लक्षण थोडक्यात ऐक.

सिंहो वा कुञ्जरो वापि तथाऽन्यो वा मृगो वने। गृहीतः सेव्यमानस्तु मृदुः समुपजायते ।। १०.

सिंह, हत्ती किंवा जंगलातलं दुसरं कुठलंही जनावर, जेव्हा पकडून वश केलं जातं, तेव्हा ते मवाळ होतं.

तथा प्राणो दुराधर्षः सर्वेषामकृतात्मनाम् । योगतः सेव्यमानस्तु स एवाभ्यासतो व्रजेत् ।। १०.

तसंच, ज्या माणसांचं मन वश नाही, त्यांच्यासाठी प्राणसुद्धा वश करायला कठीण असतो; पण योगाच्या सरावाने तो प्राणही हळूहळू वश होतो.

स चैव हि यथा सिंहः कुञ्जरो वापि दुर्बलः। कालान्तरवशाद्योगाद्गम्यते परिमर्द्दनात् ।। १०.

जसा सिंह किंवा हत्ती कितीही बलवान असला, तरी काळानुसार आणि योग्य प्रशिक्षणानं तो दुर्बल होतो, तसंच प्राणही योगामुळे वश होतो.

परिधाय मनो मन्दं वश्यत्वं चाधिगच्छति । परिधाय मनोदेवं तथा जीवति मारुतः ।। १०.

मन जरी मंद असलं, तरी त्याला आवर घातला की वशता येतं; असंच मन आवरलं की प्राणही शरीरात टिकून राहतो.