वायुपुराणम्

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च बाडेयः सगणः स्मृतः। शतन्तानि सहस्राणि निहतास्तारकामये ।। ६.

त्यांच्या पुत्रांचे आणि नातवंडांचे, म्हणजे बडेय नावाच्या कुळाचे, तसेच त्यांच्या सोबतींचे — असे शेकडो हजारो जण तारकामय युद्धात मारले गेले.

हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारस्तु महाबलाः। प्रह्लादः पूर्वजस्तेषामनुह्लादस्तथैव च। संह्रादश्च ह्रदश्चैव ह्रदपुत्रान्निबोधत ।। ६.

हिरण्यकशिपूचे चार बलाढ्य पुत्र होते — त्यात प्रह्लाद सगळ्यात मोठा, अनूहलाद, संह्राद आणि ह्रद. आता ह्रदाच्या मुलांची माहिती सांगतो.

ह्रादो निसुन्दश्च तता ह्रदपुत्रौ बभूवतुः। सुन्दोपसुन्दौ विक्रान्तौ निसुन्दतन यावुभौ ।। ६.

ह्रदाचे दोन पुत्र होते — ह्राद आणि निसुंद. निसुंदाचे दोन पराक्रमी पुत्र होते — सुंदर आणि उपसुंदर.

ब्रह्मघ्नस्तु महावीर्यो मूकस्तु ह्रददायिनः। मारीचः सुन्दपुत्रस्तु ताडकामुपपद्यते ।। ६.

ह्रदाचे ब्रह्मघ्न आणि मूक हे दोन पुत्र होते. सुंदराचा पुत्र मारीच, जो ताडकेचा मुलगा होता.

ताडका निहता साऽथ राघवेण बलीयसा। मूको विनिहतश्चापि किराते सव्यसाचिना ।। ६.

ती ताडका बलवान राघवाने मारली, आणि मूक हाही कीरातांमध्ये असलेल्या धनुर्धारी पुरुषाने मारला.

उत्पन्ना महता चैव तपसा भाविताः स्वयम्। तिस्रः कोट्यस्तु तेषां वै मणिवर्त्तनिवासिनाम्। अवध्या देवतानां वै निहताः सव्यसाचिना ।। ६.

मणिवर्त येथे राहणारे, मोठ्या तपाने जन्मलेले आणि साधनेने घडलेले, अशा तीस कोटी दैत्यांना देवतांना मारता येत नव्हते, पण त्या सर्वांना साव्यसाचीने मारले.

अनुह्लादसुतो वायुः शिनीवाली तथैव च । तेषान्तु शतसाहस्रो गणो हालाहलः स्मृतः ।। ६.

अनूहलादाचा पुत्र वायू आणि शिनीवाळी हे होते. त्यांचा जो मोठा समुदाय होता, तो हाळाहळ नावाने ओळखला जातो आणि त्यात एक लाख लोक होते.

वैरोचनस्तु प्राह्लादिः पञ्च तस्यात्मजाः स्मृताः। गवेष्ठी कालनेमिश्च जम्भो बाष्कल एव च। शम्भुस्तु अनुजस्तेषां स्मृताः प्राह्लादिसूनवः ।। ६.

प्रह्लादाचा पुत्र विरोचन, त्याचे पाच पुत्र होते — गवेष्ठी, कालनेमि, जम्भ, बाष्कल आणि सगळ्यात लहान शंभू. हे प्रह्लादी वंशाचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात.

यथाप्रधानं वक्ष्यामि तेषां पुत्रान् दुरासदान्। शुम्भश्चैव निशुम्भश्च विष्वक्सेनो महौजसः ।। ६.

आता मी त्यांच्या बलाढ्य पुत्रांची नावे सांगतो — शुंभ, निशुंभ आणि मोठ्या तेजाचा विश्वक्सेन.

गवेष्ठिनः सुता ह्येते जम्भस्य शतदुन्दुभिः। तथा दक्षश्च खण्डश्च त्रयस्तु जम्भसूनवः ।। ६.

हे गवेष्ठीचे पुत्र होते. जम्भाचे तीन पुत्र — शतदुंदुभी, दक्ष आणि खंड — हे जम्भाचेच पुत्र आहेत.

विरोधश्च मनुश्चैव वृक्षायुः कुशलीमुखः। बाष्कलस्य सुता ह्येते कालनेमिसुतान् श्रृणु ।। ६.

विरोध, मनु, वृक्षायु आणि कुशलीमुख — हे बाष्कलाचे पुत्र होते. आता कालनेमिच्या पुत्रांची नावे ऐका.

ब्रह्मजित् क्षत्रजिच्चैव देवान्तकनरान्तकौ । कालनेमिसुता ह्येते शम्भोस्तु श्रृणुत प्रजाः ।। ६.

ब्रह्मजित, क्षत्रजित, देवांतक आणि नरांतक — हे कालनेमिचे पुत्र होते. आता शंभूच्या संततीची माहिती ऐका.

धनुको ह्यसिलोमा च नाबलश्च सगोमुखः। गवाक्षश्चैव गोमांश्च शम्भोः पुत्राः प्रकीर्त्तिताः ।। ६.

धनुक, असिलोम, नाबळ, सगौमुख, गवाक्ष आणि गोमांश — हे शंभूचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात.

विरोचनस्य पुत्रस्तु बलिरेकः प्रतापवान्। बलेः पुत्रशतं जज्ञे राजानः सर्व एव ते ।। ६.

विरोचनाचा पुत्र बळी, जो फार प्रतापी होता. बळीचे शंभर पुत्र होते आणि ते सर्वजण राजे झाले.

तेषां प्रधानाश्चत्वारो विक्रान्ताः सुमहाबलाः। सहस्रबाहुर्ज्येष्ठस्तु बाणो द्रविणसम्मतः। कुम्भनाभो गर्द्दभाक्षः कुशिरित्येवमादयः ।। ६.

त्यात चार प्रमुख, फार पराक्रमी आणि बलाढ्य होते — सहस्रबाहू, ज्येष्ठ बाण, जो द्रविड लोकांना प्रिय होता, कुंभनाभ, गर्दभाक्ष आणि कुश — हे मुख्य पुत्र होते.

शकुनी पूतना चैव कन्ये द्वे तु बलेः सुते। बलेः पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः ।। ६.

शकुनी आणि पूतना या दोघी बळीच्या कन्या होत्या. बळीचे पुत्र आणि नातवंडे शेकड्यांनी, हजारोंनी जन्मले.

बलिर्यो नामविख्यातो गणो विक्रान्तपौरुषः। बाणस्य चन्द्र मनसो लौहित्यमुपपद्यते ।। ६.

बळी नावाने प्रसिद्ध असलेला हा पराक्रमी आणि बलवान गट होता. बाण, चंद्र आणि मनस यांच्यापासून लौहित्य वंशाची सुरुवात झाली.

दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास कश्यपम्। स कश्यपः प्रसन्नात्मा सम्यगाराधितस्तया । वरेण च्छन्दयामास सा च वव्रे वरं ततः ।। ६.

दितीने आपले पुत्र गमावल्यावर कश्यपाला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला. तिने योग्य रीतीने पूजा केल्यावर कश्यप प्रसन्न झाला आणि तिला वर मागायला सांगितला. मग तिने हवा असलेला वर मागितला.

स तु तस्यै वरं प्रादात् प्रार्थितं भगवन् प्रभुः। किमिच्छसि मयि शुभ्रे मारीचस्तामभाषत ।। ६.

म्हणून प्रभू भगवंताने तिला मागितलेला वर दिला आणि विचारले, 'शुद्ध मनाची तू, माझ्याकडून तुला काय हवे आहे?' असे मारीचाने सांगितले.

मारीचं कश्यपं तुष्टं भर्तारं प्राञ्जलिस्तथा। हतपुत्रास्मि भगवान् आदित्यैस्तव सूनुभिः ।। ६.

दितीने हात जोडून, समाधान झालेल्या मारीच कश्यपाला म्हणाली, 'भगवंत, तुझे पुत्र म्हणजे आदित्यांनी माझे पुत्र मारले आहेत.'

शक्रहन्तारमिच्छेयं पुत्रं दीर्घतपोऽन्वितम्। अहं तपश्चरिष्यामि गर्भ माधातुमर्हसि ।। ६.

'मला असा पुत्र हवा आहे की जो दीर्घ तप करील आणि इंद्राचा वध करील. मी तप करीन, तू मला गर्भधारणेची कृपा कर.'

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मारीचः कश्यपस्तथा। प्रत्युवाच महातेजा दितिं परमदुःखिताम् ।। ६.

दितीचे हे बोल ऐकून, तेजस्वी मारीच कश्यपाने फार दुःखी असलेल्या दितीला उत्तर दिले.

एवं भवतु भद्रन्ते शुचिर्भव तपोधने। जनयिष्यसि सत्पुत्रं शक्रहन्तारमाहवे ।। ६.

'तसेच होईल. तुझ्या आयुष्यात मंगल घडो. हे तपस्विनी, तू शुद्ध राहा. युद्धात इंद्राचा वध करणारा एक उत्तम पुत्र तुझ्या पोटी जन्मेल.'

पूर्णं वर्षशतं तावत् शुचिर्यदि भविष्यसि । पुत्रं त्रिलोकप्रचरमथत्वं जनयिष्यसि ।। ६.

'जर तू शंभर वर्षे पूर्णपणे शुद्ध राहिलीस, तर तुझ्या पोटी असा पुत्र जन्मेल की जो तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध होईल.'

एवमुक्त्वा महातेजास्तया समवसत् प्रभुः । तामालिङ्ग्य त्रिभुवनं जगाम भगवानृषिः ।। ६.

अशी वचने देऊन, तेजस्वी प्रभू तिच्याजवळ काही काळ राहिला. तिला मिठी मारून, तो भगवंत ऋषी तिन्ही लोकांत गेला.

गते भर्त्तरि सा देवी दितिः परमहर्षिता। कुशलं वनमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् ।। ६.

पती निघून गेल्यावर, देवी दिती अतिशय आनंदित झाली. तिने योग्य असे वन गाठले आणि तिथे कठोर तप सुरू केले.

तपस्तस्यान्तु कुर्वन्त्यां परिचर्याञ्चकार ह। सहस्राक्षः सुरश्रेष्ठः परया गुणसम्पदा ।। ६.

ती तप करत असताना, हजार डोळ्यांचा इंद्र, देवांचा श्रेष्ठ, अत्यंत गुणांनी तिची सेवा करू लागला.

अग्निं समित्कुशं काष्ठं फलं मूलं तथैव च। न्यवेदयत् सहस्राक्षो यच्चान्यदपि किञ्चन ।। ६.

इंद्राने तिच्यासाठी अग्नी, समिधा, कुश, लाकूड, फळे, मूळे आणि लागणारी इतर सर्व वस्तू आणून दिल्या.

गात्रसंवाहनैश्चैव श्रमापनयनैस्तथा। शक्रः सर्वेषु (लोकेषु) कालेषु दितिं परिचचार ह । एवमाराधिता शक्रमुवाचाथ दितिस्तथा ।। ६.

शरीराची मालिश करून आणि थकवा दूर करून, इंद्र सर्व काळात आणि सर्व ठिकाणी दितीची सेवा करत होता. अशा प्रकारे सन्मान मिळाल्यावर दितीने इंद्राशी बोलले.