वायुपुराणम्

श्रद्धा कामं विजज्ञे वै दर्पो लक्ष्मीसुतः स्मृतः। धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्टयाः सन्तोष उच्यते ।। १०.

श्रद्धेपासून काम जन्मला; लक्ष्मीचा पुत्र दर्प म्हणून ओळखला जातो; धृतीपासून नियम आणि तुष्टीपासून संतोष जन्मला.

पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा। क्रियायास्तु नयः प्रोक्तो दण्डः समय एव च ।। १०.

पुष्टीपासून लाभ, मेधापासून श्रुत, क्रियापासून नय, दंड आणि समय असे पुत्र झाले.

बुद्धेर्वौधसुतश्चापि अप्रमादश्च तावुभौ । लज्जाया विनयः पुत्रो व्यवसायो वपुःसुतः ।। १०.

बुद्धीपासून औधसुत आणि अप्रमाद हे दोन्ही पुत्र, लज्जेपासून विनय, वपूपासून व्यवसाय असे पुत्र झाले.

क्षेमः शान्तिसुतश्चापि सुखं सिद्धेर्व्यजायत। यशः कीर्त्तेः सुतश्चापि इत्येते धर्मसूनवः ।। १०.

शांतीपासून क्षेम, सिद्धीपासून सुख, कीर्तीपासून यश — हे सर्व धर्माचे पुत्र आहेत.

कामस्य हर्षः पुत्रो वै देव्या रत्या व्यजायत। इत्येष वै सुखोदर्क्कः सर्गो धर्मस्य कीर्त्तितः ।। १०.

कामाचा पुत्र हर्ष, रती या देवीपासून जन्मला; असा हा सुख देणारा धर्माचा सृष्टीवर्णन सांगितला आहे.

जज्ञे हिंसा त्वधर्माद्धै निकृतिश्चानृतावुभौ । निकृत्यानृतयोर्जज्ञे भयं नरक एव च ।। १०.

अधर्मापासून हिंसा जन्मली, आणि निकृती व अनृत या दोघांपासून भय व नरक जन्मले.

माया च वेदना चापि मिथुनद्वयमेतयोः। भयाज्जज्ञेऽथ सा माया मृत्युं भूतापहारिणम् ।। १०.

या दोघांपासून माया आणि वेदना हे जोड जन्मले; भयापासून माया जन्मली, जी मृत्यू आणि जीवांचे हरण करणारी आहे.

वेदनायास्ततश्चापि दुःखं जज्ञेऽथ रौरवात् । मृत्ययोर्व्याधिज्वरा शोकाः क्रोधोऽसूया च जज्ञिरे । दुःखान्तरा स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः ।। १०.

वेदनांपासून दुःख निर्माण झाले, आणि रौरव यातनांपासून आणखी दुःख जन्माला आले. मृत्यूपासून रोग, ताप, शोक, राग आणि मत्सर हे झाले. ही सगळी दुःखांची रूपं मानली जातात आणि ही सगळी अधर्माचीच चिन्हं आहेत.

तेषां भार्याऽस्ति पुत्रो वा ते सर्वे निधनाः स्मृताः । इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः ।। १०.

त्यांच्यात पत्नी किंवा मुलगा असू शकतो, पण हे सगळे नाशवंतच आहेत असं मानलं जातं. अशा प्रकारे हा अंधाराचा सृष्टीक्रम निर्माण झाला, जो धर्माच्या नियमांनी चालतो.

प्रजाः सृजेति व्यादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः । सोऽभिध्याय सतीं भार्यान्निर्ममे ह्यात्मसम्भवाम् ।। १०.

ब्रह्मदेवाने सृष्टी करायला सांगितल्यावर नीललोहिताने ध्यान करून आपल्या स्वतःच्या स्वरूपातून पत्नी निर्माण केली.

नाधिकान्न च हीनांस्तान्मानसानात्मनः समान्। सहस्रं हि सहस्राणामसृजत् कृमिवाससा। तुल्या श्चैवात्मनः सर्वे रूपतेजोबलश्रुतैः ।। १०.

त्यांनी आपल्यासारखेच, ना जास्त ना कमी, मनाने आणि आत्म्याने समान असणारे, हजारो हजार कीटकांच्या कातड्यात लपेटलेले, रूप, तेज, बळ आणि विद्या या सर्वांत एकसारखे असणारे निर्माण केले.

पिङ्गलान्सन्निषङ्गांश्च सकपर्द्दान् विलोहितान् । विवासान् हरि केशांश्च दृष्टिघ्नांश्च कपालिनः ।। १०.

त्यांनी पिंगट आणि लालसर रंगाचे, केस गुंडाळलेले, लाल रंगाचे, समाजाबाहेरचे, हिरव्या केसांचे, दृष्टी नष्ट करणारे आणि कवटी धारण करणारे असे निर्माण केले.

बहुरूपान् विरूपांश्च विश्वरूपांश्चरूपिणः। रथिनो वर्मिणश्चैव धर्मिणश्च वरूथिनः ।। १०.

त्यांनी अनेक रूपांचे, विकृत, सर्वत्र रूप धारण करणारे, सुंदर, रथावर बसणारे, कवच घालणारे, धर्मशील आणि संरक्षण करणारे असे निर्माण केले.

सहस्रशत बाहूंश्च दिव्यान् भौमान्तरिक्षगान्। स्थूलशीर्षानष्टदंष्ट्रानुद्विजिह्वांस्त्रिलोचनान् ।। १०.

शेकडो-हजारो हात असणारे, दिव्य, पृथ्वीवरचे आणि आकाशातले, मोठ्या डोक्याचे, दात गमावलेले, दोन फाटलेल्या जीभांचे आणि तीन डोळ्यांचे असे निर्माण केले.

अन्नादान् पिशितादांश चव आज्यपान् सोमपांस्तथा। मेदपां स्वातिकायांश्च शितिकण्ठोग्रमन्यवः ।। १०.

अन्न खाणारे, मांस खाणारे, तुप पिणारे, सोमरस पिणारे, मेद पिणारे, मीठ खाणारे, पांढऱ्या गळ्याचे आणि प्रचंड रागीट असे निर्माण केले.

सोपासङ्गतलत्रांश्च धन्विनो ह्युपवर्मिणः। आसीनान् धावतश्चैव जृम्भिनश्चैव धिष्ठितान् ।। १०.

हत्यारे लावलेले, धनुर्धारी, कवच घातलेले, बसलेले, धावत असणारे, जांभई देणारे आणि स्थिर उभे असणारे असे निर्माण केले.

अध्या पिनोऽथ जपतो युञ्जतोऽध्यायतस्तथा। ज्वलतो वर्षतश्चैव द्योतमानान् प्रधूपितान् ।। १०.

अभ्यास करणारे, जप करणारे, साधना करणारे, ध्यान करणारे, प्रज्वलित होणारे, पाऊस पाडणारे, तेजस्वी आणि धुरकट असे निर्माण केले.

बुद्धान् बुद्धतमांश्चैव ब्रह्मिष्ठान् शुभदर्शनान् । नीलग्री वान् सहस्राक्षान् संर्वाश्चाथ क्षपाचरान् ।। १०.

ज्ञानी, अत्यंत ज्ञानी, ब्रह्मपरायण, शुभदर्शी, निळ्या गळ्याचे, हजार डोळ्यांचे आणि सर्व रात्री हिंडणारे असे निर्माण केले.

अदृश्यान् सर्वभूतानां महायोगान् महौजसः। रूदतोद्रवतश्चैव एवंयुक्तान् सहस्रशः। अपातयामानसृजत् रुद्ररूपान् सुरोत्तमान् ।। १०.

सर्व प्राण्यांना न दिसणारे, महान योगी, प्रचंड तेजाचे, रडणारे आणि धावणारे, अशा हजारो प्रकारांनी युक्त, खाली उतरणारे, रुद्रस्वरूप आणि देवांमध्ये श्रेष्ठ असे निर्माण केले.

ब्रह्मा दृष्ट्वाऽब्रवीदेतान्मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः। स्रष्टव्या नात्मनस्तुल्याः प्रजा नैवाधिकास्त्वया। अन्याः सृजत्वं भद्रन्ते स्थितोहन्त्वं सृज प्रजाः ।। १०.

हे पाहून ब्रह्मदेव म्हणाले, 'हे भयंकर डोळ्यांचे जीव तुझ्यासारखेच निर्माण करायचे नाहीत; तू स्वतःपेक्षा मोठे जीव निर्माण करू नकोस. इतर जीव निर्माण कर, हे शुभेच्छू; इथेच राहून सृष्टी कर.'

एते ये वै मया मृष्टा विरूपा नीललेहिताः । सहस्राणां सहस्रन्तु आत्मनोपमनिश्चिताः ।। १०.

हे, मी जे विकृत आणि निळसर-लाल रंगाचे निर्माण केले आहेत, ते हजारो हजार आहेत आणि सगळे माझ्यासारखेच आहेत.

एते देवा भविष्यन्ति रूद्रा नाम महाबलाः। पृथिव्यामन्तारीक्षे च रुद्रनाम्ना प्रतिश्रुताः ।। १०.

हेच देव पुढे रुद्र नावाने प्रसिद्ध होतील, मोठ्या बळाचे, पृथ्वीवर आणि आकाशात रुद्र म्हणून ओळखले जातील.

शतरुद्रसमाम्नाता भविष्यन्तीह यज्ञियाः। यज्ञभाजो भविष्यन्ति सर्वे देवयुगैः सह ।। १०.

शंभर रुद्र, ज्यांची गणना सांगितली आहे, ते इथे यज्ञासाठी योग्य ठरतील; सगळे देवगणांसह यज्ञात भाग घेतील.

मन्वन्तरेषु ये देवा भविष्यन्तीह च्छन्दजाः। तैः सार्द्धमीज्यमानास्ते स्थास्यन्तीह युगक्षयात् ।। १०.

मन्वंतरांमध्ये जे देव इच्छेने जन्म घेतात, त्यांच्यासह पूजले गेले तर हे सगळे युगाच्या शेवटपर्यंत टिकतील.

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा महादेवेन धीमता। प्रत्युवाच तदा भीमं हृष्यमाणः प्रजापतिः ।। १०.

महादेवाने असे सांगितल्यावर, ब्रह्मदेव, जो प्रजापती आहे, आनंदाने त्या भयंकर महात्म्याला उत्तर दिले.

एवं भवतु भद्रं ते यथा ते व्याहृतं प्रभो। ब्रह्मणा समनुज्ञा ते सदा सर्वमभूत् किल ।। १०.

तसं होवो देवा, तुझं कल्याण होवो. जसं तू म्हणालास, ब्रह्मदेवाच्या अनुमतीनं तुझं सगळं नेहमीच घडलं आहे.

ततःप्रभृति देवेशो न प्रासूयत वै प्रजाः। ऊर्द्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्। यस्माच्चोक्तं स्थितोऽस्मीति ततः स्थाणुरिति स्मृतः ।। १०.

त्या वेळेपासून देवांचा स्वामी पुन्हा कधीही संतती निर्माण करू लागला नाही; तो उर्ध्वरेता राहिला, स्थिरपणे उभा राहिला, जोपर्यंत सृष्टीचा संहार झाला नाही. 'मी स्थिर आहे' असं त्यानं सांगितलं म्हणून त्याला 'स्थाणु' असं नाव पडलं.

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सचत्यं क्षमा धृतिः। स्रष्टृत्वमात्मसम्बोधस्त्वधिष्ठातृत्वमेव च। अथ यानि दशैतानि नित्यन्तिष्ठन्ति शङ्करे ।। १०.

ज्ञान, वैराग्य, प्रभुत्व, तप, सत्य, क्षमा, चिकाटी, सर्जनशक्ती, आत्मज्ञान आणि सार्वभौमत्व — ही दहा गुणं शंकरामध्ये नेहमीच असतात.

सर्वान् देवान् ऋषींश्चैव समेतानसुरैः सह। अत्येति तेजसा देवो महादेवस्ततः स्मृतः ।। १०.

सर्व देव, ऋषी आणि असुर एकत्र असताना, त्या सर्वांपेक्षा तेजस्वी म्हणून तो देव 'महादेव' म्हणून ओळखला जातो.