वायुपुराणम्

महाभूतप्रशाखश्च विशेषैः पत्रवांस्तथा। धर्माधर्मसुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः

महाभूतांच्या फांद्या, विशेषांचे पान, धर्म-अधर्माची फुले, आणि सुख-दुःखाची फळे असलेला हा वृक्ष आहे.

आजीवः सर्वभूतानामयं वृक्षः सनातनः। एतद्ब्रह्मबलं चैव ब्रह्मवृक्षस्य तस्य ह

हा सनातन वृक्ष सर्व जीवांचे जीवनाधार आहे; हेच ब्रह्माचे बळ आणि त्या ब्रह्मवृक्षाची शक्ती आहे.

अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम्। इत्येषोऽनुग्रहः सर्गो ब्रह्मणः प्राकृतस्तु यः

अव्यक्त कारण, जे नित्य आहे आणि सत्-असत् स्वरूपाचे आहे; हीच कृपेने उत्पन्न झालेली सृष्टी, ब्रह्माची आदिसृष्टी आहे.

मुख्यादयस्तु षट्‌सर्गा वैकृता बुद्धिपूर्वकाः। त्रैकाले समवर्तन्त ब्रह्मणस्तेऽभिमानिनः ॥१.९.

मुख्य आणि इतर सहा सृष्टी या बुद्धीपूर्वक घडलेल्या रूपांतरे आहेत; त्या त्रिकाळात घडतात आणि ब्रह्माशी एकरूप असणाऱ्यांच्या आहेत.

सर्गाः परस्परस्याथ कारणं ते बुधैः स्मृताः। दिव्यौ सुपर्णौ सयुजौ सशाखौ पटविद्रुमौ

सृष्टी एकमेकांची कारणे आहेत, असे ज्ञानी सांगतात; दोन दिव्य पक्षी, एकत्र, शाखांसह, हे पाट आणि प्रवाळ वृक्ष आहेत.

द्यौर्मूर्द्धानं यस्य विप्रास्तुवन्ति खन्नाभिं वै चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे। दिशः श्रोत्रे चरणौ चास्य भूमिः सोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूत प्रसूतिः

ज्याचे डोके आकाश आहे, ज्याचे ब्राह्मण स्तुती करतात, ज्याचे नाभी आकाश आहे, डोळे चंद्र-सूर्य आहेत, कान दिशा आहेत, पाय पृथ्वी आहेत—तो अगम्य आत्मा सर्व सृष्टीचा जन्मदाता आहे.

वक्राद्यस्य ब्राह्मणाः संप्रसूता यद्वक्षस्तः क्षत्रियाः पूर्वभागे। वैश्याश्वोरोर्यस्य पद्भयां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

जाच्या तोंडातून ब्राह्मण जन्मले, छातीच्या पूर्व भागातून क्षत्रिय, मांड्यांपासून वैश्य आणि पायांपासून शूद्र—सर्व वर्ण त्याच्या देहातून उत्पन्न झाले.

महेश्वरः परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसंभवम्। अण्डाज्जज्ञे पुनर्ब्रह्मा येन लोकाः कृतास्त्विमे

महेश्वर हा अव्यक्तापलीकडे आहे, अव्यक्तातून उत्पन्न झालेल्या अंड्यातून पुन्हा ब्रह्मा जन्मला, ज्याने हे सर्व लोक निर्माण केले.

एवंभूतेषु लोकेषु ब्रह्मणा लोककर्तृणा। यदा ता न प्रवर्त्तन्ते प्रजाः केनापि हेतुना ।। १०.

अशा सृष्टींमध्ये, ब्रह्मा जेव्हा कोणत्यातरी कारणाने प्रजांना चालना देत नाही—

तमोमात्रावृतो ब्रह्मा तदाप्रभृति दुःखितः। ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम् ।। १०.

तेव्हा ब्रह्मा तमोगुणाने वेढला जातो आणि त्याला दुःख होते; मग त्याने हेतू ठरवणारी बुद्धी निर्माण केली.

अथात्मनि समस्राक्षीत्तमोमात्रां नियामिकाम् । राजसत्वं पराजित्य वर्त्तमानं स धर्मतः ।। १०.

मग त्याने स्वतःमध्ये तमोगुण नियमन करणारा ठेवला, राजसगुणावर विजय मिळवून, धर्माने वागू लागला.

तप्यते तेन दुःखेन शोकञ्चक्रे जगत्पतिः। तमश्च व्यनुदत्तस्माद्रजस्तमसमावृणोत् ।। १०.

त्या दुःखाने आणि शोकाने जगाचा स्वामी व्याकुळ झाला; त्याच्यापासून अंधार नाहीसा झाला आणि रज आणि तम त्याला व्यापून टाकले.

तत्तमः प्रतिनुत्तं वै मिथुनं स व्यजायत। अधर्माच्चरणाज्जज्ञे हिंसा शोकादजायत ।। १०.

तो अंधार नाहीसा झाल्यावर एक जोड निर्माण झाले; अधर्मापासून हिंसा उत्पन्न झाली आणि शोकापासून दुःख जन्माला आले.

ततस्तस्मिन् समुद्भूते मिथुने चरणात्मनि। ततश्च भगवानासीत् प्रीतश्चैवमशिश्रियत् ।। १०.

त्या जोडीत, जे कृतीचे स्वरूप होते, तेव्हा भगवंत प्रसन्न झाले आणि त्यांनी त्यात प्रवेश केला.

स्वां तनुं स ततो ब्रह्मा तामपोहदभास्वराम्। द्विधाकरोत्स तं देहमर्द्धेन पुरुषोऽभवत् ।। १०.

नंतर ब्रह्मदेवाने आपले तेजस्वी शरीर सोडले; त्या देहाचे दोन भाग केले आणि एका भागातून पुरुष निर्माण झाला.

अर्द्धेन नारी सा तस्य शतरूपा व्यजायत। प्राकृतां भूतधात्रीं तां कामान्वै सृष्टवान् विभुः ।। १०.

दुसऱ्या भागातून त्याची स्त्री, शतरूपा नावाची, जन्मली; ती सर्व सृष्टीची आदिमाता, प्रभूंनी इच्छेने निर्माण केली.

सा दिवं वृथिवीञ्चैव महिम्ना व्याप्य धिष्ठिता। ब्रह्मणः सा तनुः पूर्वा दिवमावृत्त्य तिष्ठति ।। १०.

ती आपल्या महिम्याने आकाश आणि पृथ्वी व्यापून स्थिर झाली; ब्रह्मदेवाचे ते पूर्वीचे शरीर स्वर्गात राहते.

या त्वर्द्धात् सृजते नारी शतरूपा व्यजायत। सा देवी नियुतन्तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् ।। १०.

ज्या अर्ध्यातून स्त्री निर्माण झाली, त्यातून शतरूपा जन्मली; त्या देवीने अत्यंत कठोर तप केले.

भर्तारन्दीप्तयशसं पुरुषं प्रत्यपद्यत। स वै स्वायम्भुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते ।। १०.

तिने तेजस्वी आणि कीर्तीमान अशा पुरुषाला पती म्हणून स्वीकारले; तोच आद्य स्वयंभू पुरुष, ज्याला मनु म्हणतात.

तस्यैवसप्ततियुगं मन्वन्तरमिहोच्यते । लब्धा तु पुरुषः पत्नीं शतरूपामयोनिजाम् ।। १०.

त्याचा सत्तर युगांचा काळ येथे मन्वंतर म्हणून ओळखला जातो; त्याने शतरूपा, जी मायाशिवाय जन्मलेली होती, तिला पत्नी म्हणून मिळवले.

तया स रमते सार्द्धं तस्मात्सा रतिरुच्यते। प्रथमः संप्रयोगः स कल्पादौ समवर्त्तत ।। १०.

तो तिच्यासोबत रमला, म्हणून त्याला रती म्हणतात; तो पहिला संयोग कल्पाच्या सुरुवातीला झाला.

विराजमसृजत् ब्रह्मा सोऽभवत् पुरुषो विराट् । सम्राण्मानसरूपात्तु वै राजस्तु मनुः स्मृतः ।। १०.

ब्रह्मदेवाने विराज निर्माण केला आणि तोच विराट पुरुष झाला; त्या राजाच्या मनातून उत्पन्न झालेल्या रूपातून मनु राजा म्हणून ओळखला जातो.

स वैराजः प्रजासर्गः स सर्गे पुरुषो मनुः। वैराजात्पुरुषाद्वीराच्छतरूपा व्यजायत ।। १०.

विराजापासून निर्माण झालेली प्रजा, सृष्टीतील पुरुष म्हणजे मनु; विराज, पुरुष आणि त्याच्यापासून शतरूपा जन्मली.

प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ । कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जाताः प्रजास्त्विमाः ।। १०.

प्रियव्रत आणि उत्तानपाद हे दोन पुत्र, पुत्रांत श्रेष्ठ; आणि दोन महान कन्या, ज्यांच्यापासून ही सारी प्रजा जन्मली.

देवी नाम्ना तथाकूतिः प्रसूतिश्चैव ते शुभे। स्वायम्भुवः प्रसूतिन्तु दक्षाय व्यसृजत् प्रभुः ।। १०.

देवी नावाची आकूती आणि प्रसूती, दोन्ही शुभ; स्वयंभुवाने प्रसूतीला दक्षाला दिले.

प्राणो दक्षस्तु विज्ञेयः सङ्कल्पो मनुरुच्यते। रुचेः प्रजापतेश्चैव आकूतिं प्रत्यपादयत् ।। १०.

दक्ष हा प्राण म्हणून ओळखावा, आणि मनु संकल्प म्हणून; मनातून उत्पन्न झालेल्या रुचिने आकूतीला स्वीकारले.

आकूत्यां मिथुनं यज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम्। यज्ञश्च दक्षिणा चैव यमकौ सम्बभूवतुः ।। १०.

आकूतीपासून, यज्ञात, मनातून उत्पन्न झालेल्या रुचिला एक शुभ जोड जन्मली; यज्ञ आणि दक्षिणा ही जुळी मुले झाली.

यज्ञस्य दक्षिणायाञ्च पुत्रा द्वादश जज्ञिरे। यामा इति समाखयाता देवाः स्वायम्भुवेऽन्तरे ।। १०.

यज्ञ आणि दक्षिणा यांच्यापासून बारा पुत्र जन्मले; त्यांना याम असे म्हणतात, हे स्वयंभुव मन्वंतरातील देव आहेत.

यमस्य पुत्रा यज्ञस्य तस्माद्यामास्तु ते स्मृताः। अजिताश्चैव शूकाश्च गणौ द्वौ ब्रह्मणः स्मृतौ ।। १०.

यमाचे, म्हणजे यज्ञाचे पुत्र याम म्हणून ओळखले जातात; अजित आणि शुक हे दोन गण ब्रह्मदेवाचे म्हणून ओळखले जातात.