वायुपुराणम्

ये पठन्ति नरास्तेषां विद्यते न पराभवः। अरण्ये प्रान्तरे वापि पुरे वापि गृहेऽपि वा

जे पुरुष ही नावे म्हणतात, त्यांचा कधीही पराभव होत नाही — मग ते जंगलात असोत, गावाच्या सीमेवर, शहरात किंवा घरी असोत.

रक्षामेतां प्रयुञ्जीत जले वापि स्थलेऽपि वा। व्याध्रकुम्भीरचौरेभ्यो भूतस्थाने विशेषतः। आधिष्वपि च सर्वासु देव्या नामानि कीर्त्तयेत्

ही रक्षा जलात किंवा स्थलावर कुठेही करावी; वाघ, मगर, चोर आणि भुताखेतांच्या ठिकाणी विशेषतः, तसेच सर्व संकटांत देवीची नावे म्हणावीत.

अर्भकग्रहभूतैश्च पूतनामातृभिः सदा। अभ्यर्दितानां बालानां रक्षामेतां प्रयोजयेत्

लहान मुलांना जेव्हा ग्रह, भुते किंवा पूतना आणि इतर मातृका त्रास देतात, तेव्हा त्यांच्यासाठी ही रक्षा नेहमी करावी.

महादेवी कुले द्वे तु प्रज्ञा श्रीश्च प्रकीर्त्त्यते। आभ्यां देवीसहस्राणि यैर्व्याप्तमखिलं जगत् ॥१.९.

महादेवीच्या वंशात दोन प्रसिद्ध आहेत — प्रज्ञा आणि श्री; या दोघींमुळे हजारो देवता साऱ्या जगात व्यापलेल्या आहेत.

साऽसृजद् व्यवसायन्तु धर्मं भूतसुखावहम्। सङ्कल्पञ्चैव कल्पादौ जज्ञिरेऽव्यक्तयोनितः

तिने निश्चय आणि धर्म निर्माण केला, जो सर्व प्राण्यांना सुख देतो; कल्पाच्या प्रारंभी संकल्प अव्यक्त स्रोतापासून उत्पन्न झाला.

मानसश्च रुचिर्न्नाम विज्ञेयो ब्रह्मणः सुतः। प्राणात् स्वादसृजद्दक्षञ्चक्षुर्भ्याञ्च मरीचिकम्

मनाने जन्मलेला रुचि नावाचा पुत्र ब्रह्माचा मुलगा म्हणून ओळखावा; प्राणापासून तिने दक्ष निर्माण केला आणि डोळ्यांपासून मरीचि.

भृगुस्तु हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलजन्मनः। शिरसोऽङ्गिरसञ्चैव श्रोत्रादत्रिन्तथैव च

पाण्यातून जन्मलेला ऋषी भृगु हृदयातून उत्पन्न झाला; डोक्यातून अंगिरस आणि कानांतून अत्रि निर्माण झाले.

पुलस्त्यञ्च तथोदानाद्य्वानाच्च पुलहं पुनः। समानजं वसिष्ठन्तु अपानान्निर्ममे क्रतुम्

पुलस्त्याचा जन्म उदान वायूपासून झाला, आणि पुनः पुलहाचा जन्म प्राणवायूपासून; सम वायूपासून वसिष्ठ आणि अपान वायूपासून क्रतु निर्माण झाला.

अभिमानात्मकं भद्रं निर्ममे नीललोहितम्। इत्येते ब्रह्मणः पुत्राः प्राणजा द्वादश स्मृताः

अहंकारस्वरूप भद्र आणि नीललोहित यांची निर्मिती केली; असे हे बारा प्राणज पुत्र ब्रह्माचे म्हणून ओळखले जातात.

इत्येते मानसाः पुत्रा विज्ञेया ब्रह्मणः सुताः। भृग्वादयस्तु ये सृष्टा ना चैते ब्रह्मवादिनः

असे हे मनाने जन्मलेले पुत्र ब्रह्माचे म्हणून ओळखावेत; पण भृगु पासून सुरू होणारे जे निर्माण झाले, ते ब्रह्मविद्या सांगणारे नाहीत.

गृहमेधिनः पुराणास्ते धर्मस्तैः प्राक् प्रवार्त्तितः। द्वादशैते प्रवर्त्तन्ते सह रुद्रेण वैप्रजाः

हे प्राचीन गृहस्थ पूर्वी धर्माची स्थापना करणारे होते; हे बारा आणि रुद्र मिळून सर्व प्रजांचे आदिपुरुष आहेत.

ऋभुः सनत्कुमारस्तु द्वावेतावूर्द्ध्वरेतसौ। पूर्वोत्पन्नौ पुरा तेभ्यः सर्वेषामपि पूर्वजौ

ऋभु आणि सनत्कुमार — हे दोघे ऊर्ध्वरेता आहेत; ते सर्वांपेक्षा आधी जन्मलेले आणि सर्वात मोठे आहेत.

व्यतीते प्रथमे कल्पे पुराणे लोकसाधकौ। वैराजे तावुभौ लोके तेजः संक्षिप्य चास्थितौ

गेल्या पहिल्या प्राचीन कल्पात, जेव्हा जगाची साधना झाली, तेव्हा हे दोघे वैराज्य लोकात तेज कमी करून स्थिर राहिले.

तावुभौ योगधर्माणावारोप्यात्मानमात्मनि। प्रजाधर्मञ्च कामञ्च वर्त्तयेतां महौजसा ॥१.९.

योग आणि धर्म या दोन्ही मार्गांवर स्वतःला स्थिर करून, त्यांनी मोठ्या तेजाने संतती आणि इच्छा यांचे पालन केले.

यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमार इति चोच्यते। तस्मात्सनत्कुमारोयमिति नामास्य कीर्तितम्

जसा तो जन्मला तसाच येथे त्याला कुमार म्हणतात; म्हणून त्याचे नाव सनत्कुमार असे प्रसिद्ध झाले.

तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगुणान्विताः। क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलंकृताः

त्यांच्यात बारा वंश दिव्य असून, देवगुणांनी युक्त, कर्मशील, संततीने समृद्ध आणि महर्षींच्या उपस्थितीने शोभलेले आहेत.

इत्येष करणोद्भूतो लोकान् स्रष्टुं स्वयंभुवः। महदादिविशेषान्तो विकारः प्रकृतेः स्वयम्

अशा प्रकारे, कारणातून निर्माण झालेला हा बदल, महत्तत्त्वापासून विशेषांपर्यंत पोहोचणारा, सृष्टीसाठी प्रकृतीचा स्वतःचा रूपांतर आहे.

चन्द्रसूर्यप्रभालोको ग्रहनक्षत्रमण्डितः। नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च समावृतः

चंद्र आणि सूर्य यांच्या प्रकाशाने उजळलेला, ग्रह-नक्षत्रांनी सजलेला, नद्या, समुद्र आणि पर्वतांनी वेढलेला हा प्रदेश आहे.

पुरैश्च विविधाकारैः प्रीतैर्ज्जनपदैस्तथा। तस्मिन् ब्रह्मवनेऽव्यक्ते ब्रह्मा चरति शर्वरीम्

विविध प्रकारच्या नगरांनी आणि आनंदी लोकांनी वेढलेला, त्या अव्यक्त ब्रह्मवनात ब्रह्मा रात्रभर विहार करतो.

अव्यक्तबीजप्रभवस्तस्यैवानुग्रहोत्थितः। बुद्धिस्कन्धमयश्चैव इन्द्रियाङ्कुरकोटरः

त्या अव्यक्त बीजापासून उत्पन्न झालेला, त्याच्या कृपेने उगवलेला, बुद्धीच्या समूहाने बनलेला आणि इंद्रियांच्या अंकुरांनी युक्त असा आहे.

महाभूतप्रशाखश्च विशेषैः पत्रवांस्तथा। धर्माधर्मसुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः

महाभूतांच्या फांद्या, विशेषांचे पान, धर्म-अधर्माची फुले, आणि सुख-दुःखाची फळे असलेला हा वृक्ष आहे.

आजीवः सर्वभूतानामयं वृक्षः सनातनः। एतद्ब्रह्मबलं चैव ब्रह्मवृक्षस्य तस्य ह

हा सनातन वृक्ष सर्व जीवांचे जीवनाधार आहे; हेच ब्रह्माचे बळ आणि त्या ब्रह्मवृक्षाची शक्ती आहे.

अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम्। इत्येषोऽनुग्रहः सर्गो ब्रह्मणः प्राकृतस्तु यः

अव्यक्त कारण, जे नित्य आहे आणि सत्-असत् स्वरूपाचे आहे; हीच कृपेने उत्पन्न झालेली सृष्टी, ब्रह्माची आदिसृष्टी आहे.

मुख्यादयस्तु षट्‌सर्गा वैकृता बुद्धिपूर्वकाः। त्रैकाले समवर्तन्त ब्रह्मणस्तेऽभिमानिनः ॥१.९.

मुख्य आणि इतर सहा सृष्टी या बुद्धीपूर्वक घडलेल्या रूपांतरे आहेत; त्या त्रिकाळात घडतात आणि ब्रह्माशी एकरूप असणाऱ्यांच्या आहेत.

सर्गाः परस्परस्याथ कारणं ते बुधैः स्मृताः। दिव्यौ सुपर्णौ सयुजौ सशाखौ पटविद्रुमौ

सृष्टी एकमेकांची कारणे आहेत, असे ज्ञानी सांगतात; दोन दिव्य पक्षी, एकत्र, शाखांसह, हे पाट आणि प्रवाळ वृक्ष आहेत.

द्यौर्मूर्द्धानं यस्य विप्रास्तुवन्ति खन्नाभिं वै चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे। दिशः श्रोत्रे चरणौ चास्य भूमिः सोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूत प्रसूतिः

ज्याचे डोके आकाश आहे, ज्याचे ब्राह्मण स्तुती करतात, ज्याचे नाभी आकाश आहे, डोळे चंद्र-सूर्य आहेत, कान दिशा आहेत, पाय पृथ्वी आहेत—तो अगम्य आत्मा सर्व सृष्टीचा जन्मदाता आहे.

वक्राद्यस्य ब्राह्मणाः संप्रसूता यद्वक्षस्तः क्षत्रियाः पूर्वभागे। वैश्याश्वोरोर्यस्य पद्भयां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

जाच्या तोंडातून ब्राह्मण जन्मले, छातीच्या पूर्व भागातून क्षत्रिय, मांड्यांपासून वैश्य आणि पायांपासून शूद्र—सर्व वर्ण त्याच्या देहातून उत्पन्न झाले.

महेश्वरः परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसंभवम्। अण्डाज्जज्ञे पुनर्ब्रह्मा येन लोकाः कृतास्त्विमे

महेश्वर हा अव्यक्तापलीकडे आहे, अव्यक्तातून उत्पन्न झालेल्या अंड्यातून पुन्हा ब्रह्मा जन्मला, ज्याने हे सर्व लोक निर्माण केले.

एवंभूतेषु लोकेषु ब्रह्मणा लोककर्तृणा। यदा ता न प्रवर्त्तन्ते प्रजाः केनापि हेतुना ।। १०.

अशा सृष्टींमध्ये, ब्रह्मा जेव्हा कोणत्यातरी कारणाने प्रजांना चालना देत नाही—