वायुपुराणम्

आत्मानं विभजस्वेति सोक्ता देवी स्वयंभुवा। सा तु प्रोक्ता द्विधाभूता शूक्ला कृष्णा च वै द्विजाः। तस्या नामानि वक्ष्यामि श्रृणुध्वं सुसमाहिताः

स्वयंभूने 'आपले रूप विभाग' असे सांगितल्यावर, त्या देवीने तसे केले; त्यामुळे ती दोन झाली – एक पांढरी आणि एक काळी, हे द्विजांनो. आता मी तिची नावे सांगतो, लक्षपूर्वक ऐका.

स्वाहा स्वधा महाविद्या मेधा लक्ष्मीः सरस्वती। अपर्णा चैकपर्णा च तथा स्यादेव पाटला

स्वाहा, स्वधा, महाविद्या, मेधा, लक्ष्मी, सरस्वती, अपर्णा, एकपर्णा आणि पाटला.

उमा हैमवती षष्ठी कल्याणी चैव नामतः। ख्यातिः प्रज्ञा महाभागा लोके गौरीति विश्रुता

उमा, हेमवती, षष्ठी आणि कल्याणी अशी नावे; ख्याती, प्रज्ञा, अत्यंत पुण्यवती, आणि जगात गौरी म्हणून प्रसिद्ध.

विश्वरूपमथार्यायाः पृथग्देहविभावनात्। श्रृणु संक्षेपतस्तस्या यथावदनुपूर्वशः ॥१.९.

विश्वस्वरूप असलेल्या त्या आर्येच्या विविध देहविभागामुळे, आता तिच्या विषयी थोडक्यात आणि योग्य क्रमाने ऐका.

प्रकृतिर्नियता रौद्री दुर्गा भद्रा प्रमाथिनी। कालरात्रिर्महामाया रेवती भुतनायिका

ती प्रकृती, नियता, रौद्री, दुर्गा, भद्रा, प्रमाथिनी, काळरात्रि, महामाया, रेवती आणि भूतांची अधिपती आहे.

द्वापरान्तविकारेषु देव्या नामानि मे श्रृणु। गौतमी कौशिकी आर्या चण्डी कात्यायनी सती

द्वापरयुगाच्या शेवटी जेव्हा रूपांतरे घडली, तेव्हा माझी नावे ऐक, हे देवी — गौतमी, कौशिकी, आर्या, चंडी, कात्यायनी आणि सती.

कुमारी यादवी देवी वरदा कृष्णपिङ्गला। बर्हिर्ध्वजा शूलधरा परमब्रह्मचारिणी

कुमारी, यादविनी, देवी, वरदा, कृष्णपिंगला, बर्हिर्ध्वजा, शूलधरा आणि परमब्रह्मचारिणी.

माहेन्द्री चेन्द्रभगिनी वृषकन्यैकवाससी। अपराजिता बहुभुजा प्रगल्भा सिंहवाहिनी

माहेन्द्रि, इंद्राची बहीण, वृषकन्या, एकवस्सी, अपराजिता, बहुभुजा, प्रगल्भा आणि सिंहवाहिनी.

एकानसा दैत्यहनी माया महिषमर्द्दिनी। अमोघा विन्ध्यनिलया विक्रान्ता गणनायिका

एकानसा, दैत्यहनी, माया, महिषमर्दिनी, अमोघा, विंध्यनिलया, विक्रांता आणि गणनायिका.

देवीनामविकाराणि इत्येतानि यथाक्रमम्। भद्रकाल्यास्तवोक्तानि देव्या नामानि तत्त्वतः

ही देवीची नावे, जशी भद्रकाळीच्या स्तोत्रात सांगितली आहेत, अशीच खरी आणि कायमची नावे आहेत.

ये पठन्ति नरास्तेषां विद्यते न पराभवः। अरण्ये प्रान्तरे वापि पुरे वापि गृहेऽपि वा

जे पुरुष ही नावे म्हणतात, त्यांचा कधीही पराभव होत नाही — मग ते जंगलात असोत, गावाच्या सीमेवर, शहरात किंवा घरी असोत.

रक्षामेतां प्रयुञ्जीत जले वापि स्थलेऽपि वा। व्याध्रकुम्भीरचौरेभ्यो भूतस्थाने विशेषतः। आधिष्वपि च सर्वासु देव्या नामानि कीर्त्तयेत्

ही रक्षा जलात किंवा स्थलावर कुठेही करावी; वाघ, मगर, चोर आणि भुताखेतांच्या ठिकाणी विशेषतः, तसेच सर्व संकटांत देवीची नावे म्हणावीत.

अर्भकग्रहभूतैश्च पूतनामातृभिः सदा। अभ्यर्दितानां बालानां रक्षामेतां प्रयोजयेत्

लहान मुलांना जेव्हा ग्रह, भुते किंवा पूतना आणि इतर मातृका त्रास देतात, तेव्हा त्यांच्यासाठी ही रक्षा नेहमी करावी.

महादेवी कुले द्वे तु प्रज्ञा श्रीश्च प्रकीर्त्त्यते। आभ्यां देवीसहस्राणि यैर्व्याप्तमखिलं जगत् ॥१.९.

महादेवीच्या वंशात दोन प्रसिद्ध आहेत — प्रज्ञा आणि श्री; या दोघींमुळे हजारो देवता साऱ्या जगात व्यापलेल्या आहेत.

साऽसृजद् व्यवसायन्तु धर्मं भूतसुखावहम्। सङ्कल्पञ्चैव कल्पादौ जज्ञिरेऽव्यक्तयोनितः

तिने निश्चय आणि धर्म निर्माण केला, जो सर्व प्राण्यांना सुख देतो; कल्पाच्या प्रारंभी संकल्प अव्यक्त स्रोतापासून उत्पन्न झाला.

मानसश्च रुचिर्न्नाम विज्ञेयो ब्रह्मणः सुतः। प्राणात् स्वादसृजद्दक्षञ्चक्षुर्भ्याञ्च मरीचिकम्

मनाने जन्मलेला रुचि नावाचा पुत्र ब्रह्माचा मुलगा म्हणून ओळखावा; प्राणापासून तिने दक्ष निर्माण केला आणि डोळ्यांपासून मरीचि.

भृगुस्तु हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलजन्मनः। शिरसोऽङ्गिरसञ्चैव श्रोत्रादत्रिन्तथैव च

पाण्यातून जन्मलेला ऋषी भृगु हृदयातून उत्पन्न झाला; डोक्यातून अंगिरस आणि कानांतून अत्रि निर्माण झाले.

पुलस्त्यञ्च तथोदानाद्य्वानाच्च पुलहं पुनः। समानजं वसिष्ठन्तु अपानान्निर्ममे क्रतुम्

पुलस्त्याचा जन्म उदान वायूपासून झाला, आणि पुनः पुलहाचा जन्म प्राणवायूपासून; सम वायूपासून वसिष्ठ आणि अपान वायूपासून क्रतु निर्माण झाला.

अभिमानात्मकं भद्रं निर्ममे नीललोहितम्। इत्येते ब्रह्मणः पुत्राः प्राणजा द्वादश स्मृताः

अहंकारस्वरूप भद्र आणि नीललोहित यांची निर्मिती केली; असे हे बारा प्राणज पुत्र ब्रह्माचे म्हणून ओळखले जातात.

इत्येते मानसाः पुत्रा विज्ञेया ब्रह्मणः सुताः। भृग्वादयस्तु ये सृष्टा ना चैते ब्रह्मवादिनः

असे हे मनाने जन्मलेले पुत्र ब्रह्माचे म्हणून ओळखावेत; पण भृगु पासून सुरू होणारे जे निर्माण झाले, ते ब्रह्मविद्या सांगणारे नाहीत.

गृहमेधिनः पुराणास्ते धर्मस्तैः प्राक् प्रवार्त्तितः। द्वादशैते प्रवर्त्तन्ते सह रुद्रेण वैप्रजाः

हे प्राचीन गृहस्थ पूर्वी धर्माची स्थापना करणारे होते; हे बारा आणि रुद्र मिळून सर्व प्रजांचे आदिपुरुष आहेत.

ऋभुः सनत्कुमारस्तु द्वावेतावूर्द्ध्वरेतसौ। पूर्वोत्पन्नौ पुरा तेभ्यः सर्वेषामपि पूर्वजौ

ऋभु आणि सनत्कुमार — हे दोघे ऊर्ध्वरेता आहेत; ते सर्वांपेक्षा आधी जन्मलेले आणि सर्वात मोठे आहेत.

व्यतीते प्रथमे कल्पे पुराणे लोकसाधकौ। वैराजे तावुभौ लोके तेजः संक्षिप्य चास्थितौ

गेल्या पहिल्या प्राचीन कल्पात, जेव्हा जगाची साधना झाली, तेव्हा हे दोघे वैराज्य लोकात तेज कमी करून स्थिर राहिले.

तावुभौ योगधर्माणावारोप्यात्मानमात्मनि। प्रजाधर्मञ्च कामञ्च वर्त्तयेतां महौजसा ॥१.९.

योग आणि धर्म या दोन्ही मार्गांवर स्वतःला स्थिर करून, त्यांनी मोठ्या तेजाने संतती आणि इच्छा यांचे पालन केले.

यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमार इति चोच्यते। तस्मात्सनत्कुमारोयमिति नामास्य कीर्तितम्

जसा तो जन्मला तसाच येथे त्याला कुमार म्हणतात; म्हणून त्याचे नाव सनत्कुमार असे प्रसिद्ध झाले.

तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगुणान्विताः। क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलंकृताः

त्यांच्यात बारा वंश दिव्य असून, देवगुणांनी युक्त, कर्मशील, संततीने समृद्ध आणि महर्षींच्या उपस्थितीने शोभलेले आहेत.

इत्येष करणोद्भूतो लोकान् स्रष्टुं स्वयंभुवः। महदादिविशेषान्तो विकारः प्रकृतेः स्वयम्

अशा प्रकारे, कारणातून निर्माण झालेला हा बदल, महत्तत्त्वापासून विशेषांपर्यंत पोहोचणारा, सृष्टीसाठी प्रकृतीचा स्वतःचा रूपांतर आहे.

चन्द्रसूर्यप्रभालोको ग्रहनक्षत्रमण्डितः। नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च समावृतः

चंद्र आणि सूर्य यांच्या प्रकाशाने उजळलेला, ग्रह-नक्षत्रांनी सजलेला, नद्या, समुद्र आणि पर्वतांनी वेढलेला हा प्रदेश आहे.

पुरैश्च विविधाकारैः प्रीतैर्ज्जनपदैस्तथा। तस्मिन् ब्रह्मवनेऽव्यक्ते ब्रह्मा चरति शर्वरीम्

विविध प्रकारच्या नगरांनी आणि आनंदी लोकांनी वेढलेला, त्या अव्यक्त ब्रह्मवनात ब्रह्मा रात्रभर विहार करतो.