वायुपुराणम्

सर्वे ते ह्यागतज्ञाना वीतरागा विमत्सराः। तेष्वेवं निरपेक्ष्येषु लोकवृत्तानुकारणात्

हे सर्वजण ज्ञान प्राप्त करून, आसक्ती आणि मत्सरापासून मुक्त आहेत; ते इतके निर्लिप्त असल्यामुळे, जगातील व्यवहारांचे अनुकरण करत नाहीत.

हिरण्यगर्भो भगवान् परमेष्ठी ह्यचिन्तयत्। तस्य रोषात्समुत्पन्नः पुरुषोऽर्क्कसमद्युतिः। अर्द्धनारीनरवपुस्तेजसा ज्वलनोपमः

भगवान हिरण्यगर्भ, परमेच्छा असलेले, विचारात पडले; त्यांच्या रोषातून सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, अर्धा पुरुष आणि अर्धा स्त्री अशा रूपातील, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असा एक पुरुष उत्पन्न झाला.

सर्वं तेजोमयं जातमादित्यसमतेजसम्। विभजात्मानमित्युक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत

सर्वत्र तेज पसरले, सूर्यासारखे तेजस्वी झाले; 'आपले रूप विभाग' असे सांगून, तेथेच अदृश्य झाले.

एवमुक्त्वा द्विधाभूतः पृथक् स्त्री पुरुषः पृथक्। स चैकादशधा जज्ञे अर्द्धमात्मानमीश्वरः ॥१.९.

असे सांगून, तो पुरुष दोन भागांत विभागला – वेगळा स्त्री आणि वेगळा पुरुष; आणि त्या ईश्वराने आपल्या अर्ध्या भागापासून अकरा रूपे निर्माण केली.

तेनोक्तास्ते महात्मानः सर्व एव महात्मना। जगतो बहुलीभावमधिकृत्य हितैषिणः

त्यांनी त्या सर्व महान आत्म्यांना, आपल्या सामर्थ्याने, जगाचा विस्तार व्हावा आणि त्याचे कल्याण व्हावे, या इच्छेने संबोधले.

लोकवृत्तान्तहेतोर्हि प्रयतध्वमतन्द्रिताः। विश्वं विश्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च

जगातील व्यवहारासाठी, तुम्ही सगळ्यांनी थकवा न आणता, परिश्रमपूर्वक प्रयत्न करा, संपूर्ण विश्व आणि सर्व लोकांचे स्थैर्य व कल्याण साधा.

एवमुक्तास्तु रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः। रोदनाद्द्रावणाच्चैव रुद्रा नाम्नेतिविश्रुताः

असे सांगितल्यावर, ते सर्वजण रडू लागले आणि सर्व दिशांना पळू लागले; त्यांच्या रडण्यामुळे आणि धावण्यामुळे, त्यांना 'रुद्र' हे नाव मिळाले.

यैर्हि व्याप्तमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्। तेषामनुचरा लोके सर्वलोकपरायणाः

त्यांच्यामुळे हे संपूर्ण त्रैलोक्य, जड आणि जंगम सर्व काही व्यापले गेले आहे; त्यांच्या अनुयायांनी सर्व लोकांमध्ये भक्तिभावाने सेवा केली.

नैकनागा युतबला विक्रान्ताशचव गणेश्वराः। तत्र या सा महाभागा शंकरस्यार्द्धकायिनी

अनेक नागांच्या सैन्याने युक्त, बलवान, सामर्थ्यशाली आणि गणांचे अधिपती असे हे सर्व; त्यांच्यात, जी अत्यंत पुण्यवती आहे, ती शंकराच्या अर्ध्या शरीराची भागीदार आहे.

प्रागुक्ता तु मया तुभ्यं स्त्री स्वयंभोर्मुखोद्गता। कायार्द्धं दक्षिणन्तस्याः शुक्लं वामं तथाऽसितम्

मी पूर्वी सांगितलेली, तीच ही स्त्री, स्वयंभूच्या तोंडातून उत्पन्न झाली आहे; तिचे उजवे अर्धे पांढरे आणि डावे अर्धे काळे आहे.

आत्मानं विभजस्वेति सोक्ता देवी स्वयंभुवा। सा तु प्रोक्ता द्विधाभूता शूक्ला कृष्णा च वै द्विजाः। तस्या नामानि वक्ष्यामि श्रृणुध्वं सुसमाहिताः

स्वयंभूने 'आपले रूप विभाग' असे सांगितल्यावर, त्या देवीने तसे केले; त्यामुळे ती दोन झाली – एक पांढरी आणि एक काळी, हे द्विजांनो. आता मी तिची नावे सांगतो, लक्षपूर्वक ऐका.

स्वाहा स्वधा महाविद्या मेधा लक्ष्मीः सरस्वती। अपर्णा चैकपर्णा च तथा स्यादेव पाटला

स्वाहा, स्वधा, महाविद्या, मेधा, लक्ष्मी, सरस्वती, अपर्णा, एकपर्णा आणि पाटला.

उमा हैमवती षष्ठी कल्याणी चैव नामतः। ख्यातिः प्रज्ञा महाभागा लोके गौरीति विश्रुता

उमा, हेमवती, षष्ठी आणि कल्याणी अशी नावे; ख्याती, प्रज्ञा, अत्यंत पुण्यवती, आणि जगात गौरी म्हणून प्रसिद्ध.

विश्वरूपमथार्यायाः पृथग्देहविभावनात्। श्रृणु संक्षेपतस्तस्या यथावदनुपूर्वशः ॥१.९.

विश्वस्वरूप असलेल्या त्या आर्येच्या विविध देहविभागामुळे, आता तिच्या विषयी थोडक्यात आणि योग्य क्रमाने ऐका.

प्रकृतिर्नियता रौद्री दुर्गा भद्रा प्रमाथिनी। कालरात्रिर्महामाया रेवती भुतनायिका

ती प्रकृती, नियता, रौद्री, दुर्गा, भद्रा, प्रमाथिनी, काळरात्रि, महामाया, रेवती आणि भूतांची अधिपती आहे.

द्वापरान्तविकारेषु देव्या नामानि मे श्रृणु। गौतमी कौशिकी आर्या चण्डी कात्यायनी सती

द्वापरयुगाच्या शेवटी जेव्हा रूपांतरे घडली, तेव्हा माझी नावे ऐक, हे देवी — गौतमी, कौशिकी, आर्या, चंडी, कात्यायनी आणि सती.

कुमारी यादवी देवी वरदा कृष्णपिङ्गला। बर्हिर्ध्वजा शूलधरा परमब्रह्मचारिणी

कुमारी, यादविनी, देवी, वरदा, कृष्णपिंगला, बर्हिर्ध्वजा, शूलधरा आणि परमब्रह्मचारिणी.

माहेन्द्री चेन्द्रभगिनी वृषकन्यैकवाससी। अपराजिता बहुभुजा प्रगल्भा सिंहवाहिनी

माहेन्द्रि, इंद्राची बहीण, वृषकन्या, एकवस्सी, अपराजिता, बहुभुजा, प्रगल्भा आणि सिंहवाहिनी.

एकानसा दैत्यहनी माया महिषमर्द्दिनी। अमोघा विन्ध्यनिलया विक्रान्ता गणनायिका

एकानसा, दैत्यहनी, माया, महिषमर्दिनी, अमोघा, विंध्यनिलया, विक्रांता आणि गणनायिका.

देवीनामविकाराणि इत्येतानि यथाक्रमम्। भद्रकाल्यास्तवोक्तानि देव्या नामानि तत्त्वतः

ही देवीची नावे, जशी भद्रकाळीच्या स्तोत्रात सांगितली आहेत, अशीच खरी आणि कायमची नावे आहेत.

ये पठन्ति नरास्तेषां विद्यते न पराभवः। अरण्ये प्रान्तरे वापि पुरे वापि गृहेऽपि वा

जे पुरुष ही नावे म्हणतात, त्यांचा कधीही पराभव होत नाही — मग ते जंगलात असोत, गावाच्या सीमेवर, शहरात किंवा घरी असोत.

रक्षामेतां प्रयुञ्जीत जले वापि स्थलेऽपि वा। व्याध्रकुम्भीरचौरेभ्यो भूतस्थाने विशेषतः। आधिष्वपि च सर्वासु देव्या नामानि कीर्त्तयेत्

ही रक्षा जलात किंवा स्थलावर कुठेही करावी; वाघ, मगर, चोर आणि भुताखेतांच्या ठिकाणी विशेषतः, तसेच सर्व संकटांत देवीची नावे म्हणावीत.

अर्भकग्रहभूतैश्च पूतनामातृभिः सदा। अभ्यर्दितानां बालानां रक्षामेतां प्रयोजयेत्

लहान मुलांना जेव्हा ग्रह, भुते किंवा पूतना आणि इतर मातृका त्रास देतात, तेव्हा त्यांच्यासाठी ही रक्षा नेहमी करावी.

महादेवी कुले द्वे तु प्रज्ञा श्रीश्च प्रकीर्त्त्यते। आभ्यां देवीसहस्राणि यैर्व्याप्तमखिलं जगत् ॥१.९.

महादेवीच्या वंशात दोन प्रसिद्ध आहेत — प्रज्ञा आणि श्री; या दोघींमुळे हजारो देवता साऱ्या जगात व्यापलेल्या आहेत.

साऽसृजद् व्यवसायन्तु धर्मं भूतसुखावहम्। सङ्कल्पञ्चैव कल्पादौ जज्ञिरेऽव्यक्तयोनितः

तिने निश्चय आणि धर्म निर्माण केला, जो सर्व प्राण्यांना सुख देतो; कल्पाच्या प्रारंभी संकल्प अव्यक्त स्रोतापासून उत्पन्न झाला.

मानसश्च रुचिर्न्नाम विज्ञेयो ब्रह्मणः सुतः। प्राणात् स्वादसृजद्दक्षञ्चक्षुर्भ्याञ्च मरीचिकम्

मनाने जन्मलेला रुचि नावाचा पुत्र ब्रह्माचा मुलगा म्हणून ओळखावा; प्राणापासून तिने दक्ष निर्माण केला आणि डोळ्यांपासून मरीचि.

भृगुस्तु हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलजन्मनः। शिरसोऽङ्गिरसञ्चैव श्रोत्रादत्रिन्तथैव च

पाण्यातून जन्मलेला ऋषी भृगु हृदयातून उत्पन्न झाला; डोक्यातून अंगिरस आणि कानांतून अत्रि निर्माण झाले.

पुलस्त्यञ्च तथोदानाद्य्वानाच्च पुलहं पुनः। समानजं वसिष्ठन्तु अपानान्निर्ममे क्रतुम्

पुलस्त्याचा जन्म उदान वायूपासून झाला, आणि पुनः पुलहाचा जन्म प्राणवायूपासून; सम वायूपासून वसिष्ठ आणि अपान वायूपासून क्रतु निर्माण झाला.

अभिमानात्मकं भद्रं निर्ममे नीललोहितम्। इत्येते ब्रह्मणः पुत्राः प्राणजा द्वादश स्मृताः

अहंकारस्वरूप भद्र आणि नीललोहित यांची निर्मिती केली; असे हे बारा प्राणज पुत्र ब्रह्माचे म्हणून ओळखले जातात.