वायुपुराणम्

एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च। अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्

त्याच्या तोंडातून उत्तर दिशेकडून एकवीस अथर्वण स्तोत्रे, आप्तोर्याम यज्ञ, अनुष्टुभ् छंद आणि वैराज हे निर्माण झाले.

विद्युतोऽशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च। वयांसि च ससर्ज्जादौ कल्पस्य भगवान् प्रभुः

कल्पाच्या प्रारंभी भगवंताने वीजा, गारपीट, ढग, तांबडे इंद्रधनुष्य आणि वारे निर्माण केले.

उच्चावचानि भूतानि गात्रेब्यस्तस्य जज्ञिरे। ब्रह्मणस्तु प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः

त्याच्या अंगांपासून वेगवेगळ्या स्वरूपाची आणि स्वभावाची जीवसृष्टी निर्माण झाली, जेव्हा ब्रह्मदेव प्रजांची निर्मिती करत होता.

सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवासुरपितॄन् प्रजाः। ततः सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥१.९.

सर्वप्रथम त्याने देव, दैत्य, पितर आणि मनुष्य या चार समूहांची निर्मिती केली; त्यानंतर स्थावर आणि जंगम अशी सर्व भुते निर्माण केली.

यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वान् तथैवाप्सरसाङ्गणान्। नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान्

त्याने यक्ष, पिशाच, गंधर्व, तसेच अप्सरांचा समूह, माणसे, किन्नर, राक्षस, पक्षी, पशु, गायी आणि सर्प यांची निर्मिती केली.

अव्ययञ्च व्ययं चैव यदिदं स्थाणु जङ्गमम्। तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे। तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

नाशवंत आणि नाश न होणारे, स्थिर आणि चल असलेली सर्व भुते, त्यांच्या पूर्वसृष्टीतील कर्मे पुन्हा पुन्हा जन्म घेताना स्वीकारतात.

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते। तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते

हिंसक किंवा अहिंसक, कोमल किंवा कठोर, धर्मशील किंवा अधर्मी, सत्य किंवा असत्य — प्रत्येक जीव आपल्या स्वभावानुसार रूप धारण करतो आणि तेच त्याला आवडते.

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्त्तिषु। विनियोगञ्च भूतानां धातैव व्यदधात् स्वयम्

महाभूतांमध्ये, इंद्रियांच्या विषयांमध्ये, विविध रूपांमध्ये आणि जीवांच्या कार्यविभागात असणारी विविधता सृष्टीकर्त्याने स्वतः निश्चित केली.

केचित् पुरुषकारन्तु प्राहुः कर्म च मानवाः। दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं दैवचिन्तकाः

काही लोक मानवी प्रयत्न आणि कर्माचे महत्त्व सांगतात, काही लोक दैव मानतात, तर काही ऋषी स्वभावालाच दैव समजतात.

पौरुषं कर्म दैवञ्च फलवृत्तिस्वभावतः। न चैकं न पृथग्भावमधिकं न तयोर्विदुः। एतदेवञ्च नैकञ्च न चोभे न च वाप्युभे

मानवी कर्म, दैव आणि त्यांच्या फळांचा स्वभाव — हे एकच आहे, वेगळे आहे, किंवा कोणते मोठे आहे, हे कोणीही ठामपणे जाणत नाही; ना फक्त एक, ना दोन्ही, ना दोन्ही एकत्र, ना दोन्ही नाहीत असे कोणीही म्हणू शकत नाही.

कर्मस्थान् विषयान् ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः। नामरूपञ्च भूतानां कृतानाञ्च प्रपञ्चनम्। वेदशब्धेभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः

सत्त्वगुणी आणि समदर्शी लोक कर्माची स्थाने आणि विषय सांगतात; सर्व जीवांची नावे, रूपे आणि त्यांची प्रकट रूपे, हे सर्व महेश्वराने वेदातील शब्दांपासून प्रारंभी निर्माण केले.

ऋषीणां नामधेयानि याश्च देवेषु दृष्टयः। शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवास्य दधाति सः

तो ऋषींना त्यांची नावे आणि देवांना त्यांच्या दृष्टी देतो, जशी ती रात्र संपताना त्यांच्या जन्मावेळी होती.

यथर्त्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु

ऋतूंची चिन्हे आणि त्यांची विविध रूपे जशी एकामागून एक दिसतात, तशीच युगांच्या प्रारंभी जीवांची स्थिती प्रकट होते.

एवंविधासु सृष्टासु ब्रह्मणाऽव्यक्तजन्मना। शर्वर्यन्ते प्रदृश्यन्ते सिद्धिमाश्रित्य मानसीम् ॥१.९.

ब्रह्मदेवाने, जो अव्यक्तातून जन्मला, अशा सृष्टीमध्ये, रात्र संपताना, सिद्धी प्राप्त आणि मानसिक उत्पत्ती असलेली जीवसृष्टी प्रकट होते.

एवंभूतानि सृष्टानि चराणि स्थावराणि च। यदास्य ताः प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त धीमतः

ही चल आणि अचल अशी सर्व भुते निर्माण झाल्यावर, त्या प्रजा सृष्टीकर्त्याच्या बुद्धी असूनही वाढल्या नाहीत.

अथान्यान्मानसान् पुत्रान् सदृशानात्मनोऽसृजत्। भृगुं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुमाङ्गिरसन्तथा

मग त्याने स्वतःसारखे इतर मानसपुत्र निर्माण केले: भृगु, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु आणि अंगिरस.

मरीचिं दक्षमत्रिं च वसिष्ठं चैव मानसम्। नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः । तेषां ब्रह्मात्मकानां वै सर्वेषां ब्रह्मवादिनाम्

त्याने मरीचि, दक्ष, अत्रि आणि मानस वसिष्ठ यांचीही निर्मिती केली; हे नऊजण पुराणांनुसार ब्रह्मा समजले जातात; हे सर्व ब्रह्मस्वरूप आणि ब्रह्मज्ञान असलेले आहेत.

ततोऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रं रोषात्मसंभवम्। संकल्पं चैव धर्मं च पूर्वेषामपि पूर्वजः

मग ब्रह्मदेवाने, जो अगदी प्राचीन पूर्वजांचा देखील पूर्वज आहे, रागाने पुन्हा आपल्या क्रोधातून उत्पन्न झालेला रुद्र निर्माण केला, तसेच संकल्प आणि धर्म हेदेखील निर्माण केले.

अग्रे ससर्ज्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्। सनन्दनं ससनकं विद्वांसं च सनातनम्

सुरुवातीला ब्रह्मदेवाने आपल्या मनातून मन:पुत्र निर्माण केले – सनंदन, सनक आणि ज्ञानी सनातन.

सनत्कुमारं च विभुं सनकं च सनन्दनम्। न ते लोकेषु सर्ज्जन्ते निरपेक्षाः सनातनाः

तसेच सनत्कुमार, सामर्थ्यवान सनक आणि सनंदन; हे सर्व सनातन, निर्लिप्त असून, जगात जन्म घेत नाहीत.

सर्वे ते ह्यागतज्ञाना वीतरागा विमत्सराः। तेष्वेवं निरपेक्ष्येषु लोकवृत्तानुकारणात्

हे सर्वजण ज्ञान प्राप्त करून, आसक्ती आणि मत्सरापासून मुक्त आहेत; ते इतके निर्लिप्त असल्यामुळे, जगातील व्यवहारांचे अनुकरण करत नाहीत.

हिरण्यगर्भो भगवान् परमेष्ठी ह्यचिन्तयत्। तस्य रोषात्समुत्पन्नः पुरुषोऽर्क्कसमद्युतिः। अर्द्धनारीनरवपुस्तेजसा ज्वलनोपमः

भगवान हिरण्यगर्भ, परमेच्छा असलेले, विचारात पडले; त्यांच्या रोषातून सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, अर्धा पुरुष आणि अर्धा स्त्री अशा रूपातील, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असा एक पुरुष उत्पन्न झाला.

सर्वं तेजोमयं जातमादित्यसमतेजसम्। विभजात्मानमित्युक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत

सर्वत्र तेज पसरले, सूर्यासारखे तेजस्वी झाले; 'आपले रूप विभाग' असे सांगून, तेथेच अदृश्य झाले.

एवमुक्त्वा द्विधाभूतः पृथक् स्त्री पुरुषः पृथक्। स चैकादशधा जज्ञे अर्द्धमात्मानमीश्वरः ॥१.९.

असे सांगून, तो पुरुष दोन भागांत विभागला – वेगळा स्त्री आणि वेगळा पुरुष; आणि त्या ईश्वराने आपल्या अर्ध्या भागापासून अकरा रूपे निर्माण केली.

तेनोक्तास्ते महात्मानः सर्व एव महात्मना। जगतो बहुलीभावमधिकृत्य हितैषिणः

त्यांनी त्या सर्व महान आत्म्यांना, आपल्या सामर्थ्याने, जगाचा विस्तार व्हावा आणि त्याचे कल्याण व्हावे, या इच्छेने संबोधले.

लोकवृत्तान्तहेतोर्हि प्रयतध्वमतन्द्रिताः। विश्वं विश्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च

जगातील व्यवहारासाठी, तुम्ही सगळ्यांनी थकवा न आणता, परिश्रमपूर्वक प्रयत्न करा, संपूर्ण विश्व आणि सर्व लोकांचे स्थैर्य व कल्याण साधा.

एवमुक्तास्तु रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः। रोदनाद्द्रावणाच्चैव रुद्रा नाम्नेतिविश्रुताः

असे सांगितल्यावर, ते सर्वजण रडू लागले आणि सर्व दिशांना पळू लागले; त्यांच्या रडण्यामुळे आणि धावण्यामुळे, त्यांना 'रुद्र' हे नाव मिळाले.

यैर्हि व्याप्तमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्। तेषामनुचरा लोके सर्वलोकपरायणाः

त्यांच्यामुळे हे संपूर्ण त्रैलोक्य, जड आणि जंगम सर्व काही व्यापले गेले आहे; त्यांच्या अनुयायांनी सर्व लोकांमध्ये भक्तिभावाने सेवा केली.

नैकनागा युतबला विक्रान्ताशचव गणेश्वराः। तत्र या सा महाभागा शंकरस्यार्द्धकायिनी

अनेक नागांच्या सैन्याने युक्त, बलवान, सामर्थ्यशाली आणि गणांचे अधिपती असे हे सर्व; त्यांच्यात, जी अत्यंत पुण्यवती आहे, ती शंकराच्या अर्ध्या शरीराची भागीदार आहे.