वायुपुराणम्

अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः। ततः स्वच्छन्दतोऽन्यानि वयांसि वय सोऽसृजत्

त्या प्रभूने आठ देवयोनी निर्माण केल्या, त्यानंतर त्याच्या इच्छेने इतर पक्षी आणि उडणारे जीव निर्माण केले.

छाद्यतस्तानि छन्दांसि वयसोऽपि वयांस्यपि। शून्यान् दृष्ट्वा तु देवो वैऽसृजत्पक्षिगणानपि

ती सर्व झाकली गेली, तसेच छंद, पक्षी आणि उडणारे जीवही; रिकामी जागा पाहून देवाने पक्ष्यांचे थवे निर्माण केले.

मुखतोऽजान् ससर्ज्जाथ वक्षसश्चवयोऽसृजत्। गाश्चैवाथोदराद्ब्रह्मा पार्श्वाभ्याञ्च विनिर्ममे

त्याने आपल्या तोंडातून निर्माण केले, छातीपासून पक्षी निर्माण केले; पोटातून गाई, आणि ब्रह्मा यांनी बाजूंनी निर्माण केले.

पद्भ्याञ्चाश्चान् समातङ्गान् शरभान् गवयान् मृगान्। उष्ट्रानश्चतरांश्चैव ताश्वान्याश्चैव जातयः ॥१.९.

पायांपासून हत्ती, शरभ, गवय, हरिण, उंट आणि चार पायांचे प्राणी, तसेच इतर घोड्यांच्या जाती निर्माण केल्या.

ओषध्यः फलमूलानि रोमतस्तस्य जज्ञिरे। एवं पश्वोषधीः सृष्ट्वा न्ययुञ्जत्सोऽध्वरे प्रभुः

त्याच्या केसांपासून औषधी आणि फळे उत्पन्न झाली; अशा प्रकारे पशू आणि वनस्पती निर्माण करून प्रभूने त्यांना यज्ञासाठी नेमले.

तस्मादादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखे तदा। गौरजः पुरुषो मेषो ह्यश्वोऽश्वतरगर्द्दभौ। एतान् ग्राम्यान् पशूनाहुरारण्यांश्च निबोधत

म्हणूनच कल्पाच्या सुरुवातीला, त्रेतायुगाच्या प्रारंभी, बैल, मनुष्य, मेंढा, घोडा, खच्चर आणि गाढव—हे ग्राम्य पशू समजले जातात; आता वन्य प्राण्यांविषयी ऐका.

श्वापदा द्विखुरो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमाः। उन्दकाः पशवः सृष्टाः सप्तमास्तु सरीसृपाः

मांसाहारी, दोन खुरांचे प्राणी, हत्ती, माकड, पक्षी हे पाचवे, जलचर पशू, आणि सातवे म्हणजे सरपटणारे प्राणी निर्माण झाले.

गायत्रं वरुणञ्चैव त्रिवृत्सौम्यं रथन्तरम्। अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्

गायत्र, वरुण, त्रिवृत, सौम्य, रथंतर; यज्ञांमध्ये अग्निष्टोम—हे सर्व त्याने प्रथम आपल्या तोंडातून निर्माण केले.

छन्दांसि त्रैष्टुभङ्कर्म स्तोमं पञ्चदशन्तथा। बृहत्साममथोक्थञ्च दक्षिणात्सोऽसृजन्मुखात्

छंद, त्रैष्टुभ, कर्म, पंधरापटी स्तोम, बृहद्साम आणि उक्त, हे सर्व त्याने तोंडाच्या उजव्या बाजूने निर्माण केले.

सामानि जगती च्छन्दस्तोमं पञ्चदशन्तथा। वैरूप्यमतिरात्रञ्च पश्चिमादसृजन्मुखात्

त्याच्या तोंडातून पश्चिम दिशेकडून सामगान, जगती छंद, पंधरा प्रकारचे स्तोत्र, विविधता आणि अतिरात्र यज्ञ उत्पन्न झाले.

एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च। अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्

त्याच्या तोंडातून उत्तर दिशेकडून एकवीस अथर्वण स्तोत्रे, आप्तोर्याम यज्ञ, अनुष्टुभ् छंद आणि वैराज हे निर्माण झाले.

विद्युतोऽशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च। वयांसि च ससर्ज्जादौ कल्पस्य भगवान् प्रभुः

कल्पाच्या प्रारंभी भगवंताने वीजा, गारपीट, ढग, तांबडे इंद्रधनुष्य आणि वारे निर्माण केले.

उच्चावचानि भूतानि गात्रेब्यस्तस्य जज्ञिरे। ब्रह्मणस्तु प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः

त्याच्या अंगांपासून वेगवेगळ्या स्वरूपाची आणि स्वभावाची जीवसृष्टी निर्माण झाली, जेव्हा ब्रह्मदेव प्रजांची निर्मिती करत होता.

सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवासुरपितॄन् प्रजाः। ततः सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥१.९.

सर्वप्रथम त्याने देव, दैत्य, पितर आणि मनुष्य या चार समूहांची निर्मिती केली; त्यानंतर स्थावर आणि जंगम अशी सर्व भुते निर्माण केली.

यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वान् तथैवाप्सरसाङ्गणान्। नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान्

त्याने यक्ष, पिशाच, गंधर्व, तसेच अप्सरांचा समूह, माणसे, किन्नर, राक्षस, पक्षी, पशु, गायी आणि सर्प यांची निर्मिती केली.

अव्ययञ्च व्ययं चैव यदिदं स्थाणु जङ्गमम्। तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे। तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

नाशवंत आणि नाश न होणारे, स्थिर आणि चल असलेली सर्व भुते, त्यांच्या पूर्वसृष्टीतील कर्मे पुन्हा पुन्हा जन्म घेताना स्वीकारतात.

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते। तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते

हिंसक किंवा अहिंसक, कोमल किंवा कठोर, धर्मशील किंवा अधर्मी, सत्य किंवा असत्य — प्रत्येक जीव आपल्या स्वभावानुसार रूप धारण करतो आणि तेच त्याला आवडते.

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्त्तिषु। विनियोगञ्च भूतानां धातैव व्यदधात् स्वयम्

महाभूतांमध्ये, इंद्रियांच्या विषयांमध्ये, विविध रूपांमध्ये आणि जीवांच्या कार्यविभागात असणारी विविधता सृष्टीकर्त्याने स्वतः निश्चित केली.

केचित् पुरुषकारन्तु प्राहुः कर्म च मानवाः। दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं दैवचिन्तकाः

काही लोक मानवी प्रयत्न आणि कर्माचे महत्त्व सांगतात, काही लोक दैव मानतात, तर काही ऋषी स्वभावालाच दैव समजतात.

पौरुषं कर्म दैवञ्च फलवृत्तिस्वभावतः। न चैकं न पृथग्भावमधिकं न तयोर्विदुः। एतदेवञ्च नैकञ्च न चोभे न च वाप्युभे

मानवी कर्म, दैव आणि त्यांच्या फळांचा स्वभाव — हे एकच आहे, वेगळे आहे, किंवा कोणते मोठे आहे, हे कोणीही ठामपणे जाणत नाही; ना फक्त एक, ना दोन्ही, ना दोन्ही एकत्र, ना दोन्ही नाहीत असे कोणीही म्हणू शकत नाही.

कर्मस्थान् विषयान् ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः। नामरूपञ्च भूतानां कृतानाञ्च प्रपञ्चनम्। वेदशब्धेभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः

सत्त्वगुणी आणि समदर्शी लोक कर्माची स्थाने आणि विषय सांगतात; सर्व जीवांची नावे, रूपे आणि त्यांची प्रकट रूपे, हे सर्व महेश्वराने वेदातील शब्दांपासून प्रारंभी निर्माण केले.

ऋषीणां नामधेयानि याश्च देवेषु दृष्टयः। शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवास्य दधाति सः

तो ऋषींना त्यांची नावे आणि देवांना त्यांच्या दृष्टी देतो, जशी ती रात्र संपताना त्यांच्या जन्मावेळी होती.

यथर्त्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु

ऋतूंची चिन्हे आणि त्यांची विविध रूपे जशी एकामागून एक दिसतात, तशीच युगांच्या प्रारंभी जीवांची स्थिती प्रकट होते.

एवंविधासु सृष्टासु ब्रह्मणाऽव्यक्तजन्मना। शर्वर्यन्ते प्रदृश्यन्ते सिद्धिमाश्रित्य मानसीम् ॥१.९.

ब्रह्मदेवाने, जो अव्यक्तातून जन्मला, अशा सृष्टीमध्ये, रात्र संपताना, सिद्धी प्राप्त आणि मानसिक उत्पत्ती असलेली जीवसृष्टी प्रकट होते.

एवंभूतानि सृष्टानि चराणि स्थावराणि च। यदास्य ताः प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त धीमतः

ही चल आणि अचल अशी सर्व भुते निर्माण झाल्यावर, त्या प्रजा सृष्टीकर्त्याच्या बुद्धी असूनही वाढल्या नाहीत.

अथान्यान्मानसान् पुत्रान् सदृशानात्मनोऽसृजत्। भृगुं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुमाङ्गिरसन्तथा

मग त्याने स्वतःसारखे इतर मानसपुत्र निर्माण केले: भृगु, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु आणि अंगिरस.

मरीचिं दक्षमत्रिं च वसिष्ठं चैव मानसम्। नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः । तेषां ब्रह्मात्मकानां वै सर्वेषां ब्रह्मवादिनाम्

त्याने मरीचि, दक्ष, अत्रि आणि मानस वसिष्ठ यांचीही निर्मिती केली; हे नऊजण पुराणांनुसार ब्रह्मा समजले जातात; हे सर्व ब्रह्मस्वरूप आणि ब्रह्मज्ञान असलेले आहेत.

ततोऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रं रोषात्मसंभवम्। संकल्पं चैव धर्मं च पूर्वेषामपि पूर्वजः

मग ब्रह्मदेवाने, जो अगदी प्राचीन पूर्वजांचा देखील पूर्वज आहे, रागाने पुन्हा आपल्या क्रोधातून उत्पन्न झालेला रुद्र निर्माण केला, तसेच संकल्प आणि धर्म हेदेखील निर्माण केले.

अग्रे ससर्ज्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्। सनन्दनं ससनकं विद्वांसं च सनातनम्

सुरुवातीला ब्रह्मदेवाने आपल्या मनातून मन:पुत्र निर्माण केले – सनंदन, सनक आणि ज्ञानी सनातन.