वायुपुराणम्

अम्भांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तश्च तेषु च। राक्षसास्ते स्मृता लोके क्रोधात्मानो निशाचराः

या जीवांनी, 'आपण ही जलराशी राखू' असे सांगितले; त्यांच्यातील हेच लोक जगात राक्षस म्हणून ओळखले जातात, ते क्रोधी आणि रात्री फिरणारे आहेत.

येऽब्रुवन् क्षिणुमोऽम्भांसि तेषां दृष्टाः परस्परम्। तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः

जे म्हणाले, "आपण पाणी कमी करू या," ते आपसात भांडताना दिसले; त्या कृतीमुळे ते यक्ष आणि गुह्यक झाले, जे क्रूर कर्म करणारे आहेत.

रक्षणे पालने चापि धातुरेष विभाव्यते। य एष क्षितिधातुर्वै क्षयणे सन्निरुच्यते

रक्षण आणि पालन यात हा घटक ओळखला जातो; ही पृथ्वीची तत्त्व आहे, जी कमी होण्याच्या गुणामुळे असे नाव मिळाले आहे.

तान्दृष्ट्वा ह्यप्रियेणास्य केशा अशीर्यंत धीमतः। शीतोष्णाच्चोच्छ्रिता ह्यूर्द्ध्वं तदारोहन्त तं प्रभुम् ॥१.९.

त्यांना पाहून त्या ज्ञानी पुरुषाचे केस अप्रियतेने गळून पडले; थंडी आणि उष्णतेमुळे ते वर उचलले गेले आणि मग त्या प्रभूकडे गेले.

हीना मच्छिरसो व्याला यस्माच्चैवापसर्पिताः। व्यालात्मानः स्मृता व्यालाद्धीनत्वादहयः स्मृताः

माझ्या डोक्यापासून जे कमी आणि मागे हटले, त्यांना सर्पस्वभावी म्हणून ओळखले जाते; त्यांच्या हीनतेमुळे त्यांना साप असे म्हणतात.

पन्नत्वात्पन्नगाश्चैव सर्पाश्चैवापसर्पिणः। तेषां पृथिव्यां निलयाः सूर्याचन्द्रमसोरधः

रांगण्यामुळे त्यांना पन्नग, आणि दूर सरकणारे म्हणून सर्प म्हणतात; त्यांच्या वासस्थान पृथ्वीवर सूर्य आणि चंद्राखाली आहेत.

तस्य क्रोधोद्भवो योऽसावग्निगर्भस्सुदारुणः। स तु सर्पसहोत्पन्नानाविवेश विषात्मिकान्

त्याच्या क्रोधातून एक अत्यंत भयंकर, अग्नीजन्य जीव उत्पन्न झाला; तो विषस्वभाव असलेल्या सर्पांमध्ये प्रवेशला.

सर्पान् दृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्ममे। वर्णेन कपिशेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः

सर्पांना पाहून, रागाने त्याने क्रोधस्वरूप जीव निर्माण केले; ते तांबूस रंगाचे, भयंकर आणि मांसाहारी होते.

भूतत्वात्ते स्मृता भूताः पिशाचाः पिशिताशनात्। वयतो गास्ततस्तस्य गन्धर्वो जज्ञिरे तदा

त्यांच्या स्वभावामुळे त्यांना भूत म्हणतात; मांसाहारींना पिशाच्च म्हणतात, आणि त्याच्या श्वासापासून गंधर्व जन्मले.

ध्यायतीत्येष धातुर्वै यात्रार्थे परिपठ्यते। पिबतो जज्ञिरे गास्तु गंधर्वास्तेन ते स्मृताः ।.

प्रवासासाठी हा घटक सांगितला जातो; पिण्यापासून गाई उत्पन्न झाल्या आणि त्यामुळे गंधर्व म्हणून ओळखले जातात.

अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः। ततः स्वच्छन्दतोऽन्यानि वयांसि वय सोऽसृजत्

त्या प्रभूने आठ देवयोनी निर्माण केल्या, त्यानंतर त्याच्या इच्छेने इतर पक्षी आणि उडणारे जीव निर्माण केले.

छाद्यतस्तानि छन्दांसि वयसोऽपि वयांस्यपि। शून्यान् दृष्ट्वा तु देवो वैऽसृजत्पक्षिगणानपि

ती सर्व झाकली गेली, तसेच छंद, पक्षी आणि उडणारे जीवही; रिकामी जागा पाहून देवाने पक्ष्यांचे थवे निर्माण केले.

मुखतोऽजान् ससर्ज्जाथ वक्षसश्चवयोऽसृजत्। गाश्चैवाथोदराद्ब्रह्मा पार्श्वाभ्याञ्च विनिर्ममे

त्याने आपल्या तोंडातून निर्माण केले, छातीपासून पक्षी निर्माण केले; पोटातून गाई, आणि ब्रह्मा यांनी बाजूंनी निर्माण केले.

पद्भ्याञ्चाश्चान् समातङ्गान् शरभान् गवयान् मृगान्। उष्ट्रानश्चतरांश्चैव ताश्वान्याश्चैव जातयः ॥१.९.

पायांपासून हत्ती, शरभ, गवय, हरिण, उंट आणि चार पायांचे प्राणी, तसेच इतर घोड्यांच्या जाती निर्माण केल्या.

ओषध्यः फलमूलानि रोमतस्तस्य जज्ञिरे। एवं पश्वोषधीः सृष्ट्वा न्ययुञ्जत्सोऽध्वरे प्रभुः

त्याच्या केसांपासून औषधी आणि फळे उत्पन्न झाली; अशा प्रकारे पशू आणि वनस्पती निर्माण करून प्रभूने त्यांना यज्ञासाठी नेमले.

तस्मादादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखे तदा। गौरजः पुरुषो मेषो ह्यश्वोऽश्वतरगर्द्दभौ। एतान् ग्राम्यान् पशूनाहुरारण्यांश्च निबोधत

म्हणूनच कल्पाच्या सुरुवातीला, त्रेतायुगाच्या प्रारंभी, बैल, मनुष्य, मेंढा, घोडा, खच्चर आणि गाढव—हे ग्राम्य पशू समजले जातात; आता वन्य प्राण्यांविषयी ऐका.

श्वापदा द्विखुरो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमाः। उन्दकाः पशवः सृष्टाः सप्तमास्तु सरीसृपाः

मांसाहारी, दोन खुरांचे प्राणी, हत्ती, माकड, पक्षी हे पाचवे, जलचर पशू, आणि सातवे म्हणजे सरपटणारे प्राणी निर्माण झाले.

गायत्रं वरुणञ्चैव त्रिवृत्सौम्यं रथन्तरम्। अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्

गायत्र, वरुण, त्रिवृत, सौम्य, रथंतर; यज्ञांमध्ये अग्निष्टोम—हे सर्व त्याने प्रथम आपल्या तोंडातून निर्माण केले.

छन्दांसि त्रैष्टुभङ्कर्म स्तोमं पञ्चदशन्तथा। बृहत्साममथोक्थञ्च दक्षिणात्सोऽसृजन्मुखात्

छंद, त्रैष्टुभ, कर्म, पंधरापटी स्तोम, बृहद्साम आणि उक्त, हे सर्व त्याने तोंडाच्या उजव्या बाजूने निर्माण केले.

सामानि जगती च्छन्दस्तोमं पञ्चदशन्तथा। वैरूप्यमतिरात्रञ्च पश्चिमादसृजन्मुखात्

त्याच्या तोंडातून पश्चिम दिशेकडून सामगान, जगती छंद, पंधरा प्रकारचे स्तोत्र, विविधता आणि अतिरात्र यज्ञ उत्पन्न झाले.

एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च। अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्

त्याच्या तोंडातून उत्तर दिशेकडून एकवीस अथर्वण स्तोत्रे, आप्तोर्याम यज्ञ, अनुष्टुभ् छंद आणि वैराज हे निर्माण झाले.

विद्युतोऽशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च। वयांसि च ससर्ज्जादौ कल्पस्य भगवान् प्रभुः

कल्पाच्या प्रारंभी भगवंताने वीजा, गारपीट, ढग, तांबडे इंद्रधनुष्य आणि वारे निर्माण केले.

उच्चावचानि भूतानि गात्रेब्यस्तस्य जज्ञिरे। ब्रह्मणस्तु प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः

त्याच्या अंगांपासून वेगवेगळ्या स्वरूपाची आणि स्वभावाची जीवसृष्टी निर्माण झाली, जेव्हा ब्रह्मदेव प्रजांची निर्मिती करत होता.

सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवासुरपितॄन् प्रजाः। ततः सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥१.९.

सर्वप्रथम त्याने देव, दैत्य, पितर आणि मनुष्य या चार समूहांची निर्मिती केली; त्यानंतर स्थावर आणि जंगम अशी सर्व भुते निर्माण केली.

यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वान् तथैवाप्सरसाङ्गणान्। नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान्

त्याने यक्ष, पिशाच, गंधर्व, तसेच अप्सरांचा समूह, माणसे, किन्नर, राक्षस, पक्षी, पशु, गायी आणि सर्प यांची निर्मिती केली.

अव्ययञ्च व्ययं चैव यदिदं स्थाणु जङ्गमम्। तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे। तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

नाशवंत आणि नाश न होणारे, स्थिर आणि चल असलेली सर्व भुते, त्यांच्या पूर्वसृष्टीतील कर्मे पुन्हा पुन्हा जन्म घेताना स्वीकारतात.

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते। तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते

हिंसक किंवा अहिंसक, कोमल किंवा कठोर, धर्मशील किंवा अधर्मी, सत्य किंवा असत्य — प्रत्येक जीव आपल्या स्वभावानुसार रूप धारण करतो आणि तेच त्याला आवडते.

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्त्तिषु। विनियोगञ्च भूतानां धातैव व्यदधात् स्वयम्

महाभूतांमध्ये, इंद्रियांच्या विषयांमध्ये, विविध रूपांमध्ये आणि जीवांच्या कार्यविभागात असणारी विविधता सृष्टीकर्त्याने स्वतः निश्चित केली.

केचित् पुरुषकारन्तु प्राहुः कर्म च मानवाः। दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं दैवचिन्तकाः

काही लोक मानवी प्रयत्न आणि कर्माचे महत्त्व सांगतात, काही लोक दैव मानतात, तर काही ऋषी स्वभावालाच दैव समजतात.