वायुपुराणम्

दृष्ट्वा पुनः प्रजाश्चापि स्वान्तनुन्ता मपौहत। सापविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत

आपली संतती पाहून, त्यांनी पुन्हा आपले रूप टाकून दिले; ते टाकलेले रूप लगेच ज्योत्स्ना झाले.

तस्माद्भवन्ति संदृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः। इत्येतास्तनवस्तेन व्यपविद्धा महात्मना

म्हणूनच, ज्योत्स्नेच्या जन्मातून प्राणी उत्पन्न होताना दिसतात; ही सर्व रूपे त्या महात्म्याने टाकून दिली होती.

सद्यो रात्र्यहनी चैव सन्ध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे। जयोत्स्ना सन्ध्या तथाहश्च सत्त्वमात्रात्मकं स्वयम्। तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मात्र्त्रियामि का

लगेचच, रात्र आणि दिवस, संध्या आणि ज्योत्स्ना यांचा जन्म झाला; ज्योत्स्ना, संध्या आणि दिवस हे सत्त्वगुणी आहेत; रात्र ही फक्त तमोगुणी आहे, म्हणून तिला तिसरी म्हणतात.

तस्माद्देवा दिव्यतत्त्वात् दृष्‌टा सृष्टा मुखात्तु वै। यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन ते दिवा ॥१.९.

म्हणूनच, देव हे दिव्य तत्त्वातून निर्माण झाले आणि ते मुखातून उत्पन्न झाले; त्यांचा जन्म दिवसाचा असल्याने, ते दिवसा बलवान असतात.

तन्वा यदसुरान् रात्रौ जघनादसृ जत् प्रभुः

त्या रूपातून, प्रभूंनी रात्री आपल्या शरीराच्या खालच्या भागातून असुरांची निर्मिती केली.

एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह। पितॄणां मानवानाञ्च अतीतानागतेषु वै। मन्वन्तरेषु सर्वेषां निमित्तानि भवन्ति हि

हीच रूपे भविष्यातील देव, असुर, पितर आणि मनू, तसेच भूतकाळातील आणि येणाऱ्या सर्व मन्वंतरांमध्ये, कारणीभूत ठरतात.

ज्योत्स्ना रात्र्यहनी सन्ध्या चत्वार्याभासितानि वै। भान्ति यस्मात्ततो भासि भाशब्दोऽयं मनीषिभिः। व्याप्तिदीप्त्यां निगदितः पुनश्चाह प्रजापतिः

ज्योत्स्ना, रात्र, दिवस आणि संध्या — ही चार रूपे तेजाने चमकतात; म्हणूनच, 'भा' हा शब्द ज्ञानी लोक वापरतात, कारण तो व्याप आणि तेज दाखवतो; असेच प्रजापतीने पुन्हा सांगितले.

सोऽम्भांस्येतानि दृष्ट्वा तु देवदानवमानवान्। पितॄंश्च वासृजत्सोऽन्यानात्मनो विबुधान् पुनः

ही जलराशी, देव, दानव, मानव आणि पितर पाहून, त्याने पुन्हा स्वतःमधून इतर ज्ञानी जीवांची निर्मिती केली.

तामुत्कृत्य तनुं कृत्स्नान्ततोऽन्यामसृजत् प्रभुः। मूर्तिं रजस्तमःप्रायां पुनरेवाभ्ययूयुजत्

ती संपूर्ण देह त्याने टाकून दिली आणि मग प्रभूंनी इतर रूपे निर्माण केली; त्यांनी पुन्हा रजोगुण आणि तमोगुण प्रधान असे रूप धारण केले.

अन्धकारे क्षुधाविष्ट स्ततोऽन्यां सृजते पुनः। तेन सृष्टाः क्षुधात्मानस्तेऽम्भांस्यादातुमुद्यताः

अंधारात, उपासाने त्रस्त होऊन, त्याने पुन्हा एक नवीन रूप निर्माण केले; त्या उपासेने निर्माण झालेल्या जीवांनी जल पिण्याचा निर्धार केला.

अम्भांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तश्च तेषु च। राक्षसास्ते स्मृता लोके क्रोधात्मानो निशाचराः

या जीवांनी, 'आपण ही जलराशी राखू' असे सांगितले; त्यांच्यातील हेच लोक जगात राक्षस म्हणून ओळखले जातात, ते क्रोधी आणि रात्री फिरणारे आहेत.

येऽब्रुवन् क्षिणुमोऽम्भांसि तेषां दृष्टाः परस्परम्। तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः

जे म्हणाले, "आपण पाणी कमी करू या," ते आपसात भांडताना दिसले; त्या कृतीमुळे ते यक्ष आणि गुह्यक झाले, जे क्रूर कर्म करणारे आहेत.

रक्षणे पालने चापि धातुरेष विभाव्यते। य एष क्षितिधातुर्वै क्षयणे सन्निरुच्यते

रक्षण आणि पालन यात हा घटक ओळखला जातो; ही पृथ्वीची तत्त्व आहे, जी कमी होण्याच्या गुणामुळे असे नाव मिळाले आहे.

तान्दृष्ट्वा ह्यप्रियेणास्य केशा अशीर्यंत धीमतः। शीतोष्णाच्चोच्छ्रिता ह्यूर्द्ध्वं तदारोहन्त तं प्रभुम् ॥१.९.

त्यांना पाहून त्या ज्ञानी पुरुषाचे केस अप्रियतेने गळून पडले; थंडी आणि उष्णतेमुळे ते वर उचलले गेले आणि मग त्या प्रभूकडे गेले.

हीना मच्छिरसो व्याला यस्माच्चैवापसर्पिताः। व्यालात्मानः स्मृता व्यालाद्धीनत्वादहयः स्मृताः

माझ्या डोक्यापासून जे कमी आणि मागे हटले, त्यांना सर्पस्वभावी म्हणून ओळखले जाते; त्यांच्या हीनतेमुळे त्यांना साप असे म्हणतात.

पन्नत्वात्पन्नगाश्चैव सर्पाश्चैवापसर्पिणः। तेषां पृथिव्यां निलयाः सूर्याचन्द्रमसोरधः

रांगण्यामुळे त्यांना पन्नग, आणि दूर सरकणारे म्हणून सर्प म्हणतात; त्यांच्या वासस्थान पृथ्वीवर सूर्य आणि चंद्राखाली आहेत.

तस्य क्रोधोद्भवो योऽसावग्निगर्भस्सुदारुणः। स तु सर्पसहोत्पन्नानाविवेश विषात्मिकान्

त्याच्या क्रोधातून एक अत्यंत भयंकर, अग्नीजन्य जीव उत्पन्न झाला; तो विषस्वभाव असलेल्या सर्पांमध्ये प्रवेशला.

सर्पान् दृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्ममे। वर्णेन कपिशेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः

सर्पांना पाहून, रागाने त्याने क्रोधस्वरूप जीव निर्माण केले; ते तांबूस रंगाचे, भयंकर आणि मांसाहारी होते.

भूतत्वात्ते स्मृता भूताः पिशाचाः पिशिताशनात्। वयतो गास्ततस्तस्य गन्धर्वो जज्ञिरे तदा

त्यांच्या स्वभावामुळे त्यांना भूत म्हणतात; मांसाहारींना पिशाच्च म्हणतात, आणि त्याच्या श्वासापासून गंधर्व जन्मले.

ध्यायतीत्येष धातुर्वै यात्रार्थे परिपठ्यते। पिबतो जज्ञिरे गास्तु गंधर्वास्तेन ते स्मृताः ।.

प्रवासासाठी हा घटक सांगितला जातो; पिण्यापासून गाई उत्पन्न झाल्या आणि त्यामुळे गंधर्व म्हणून ओळखले जातात.

अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः। ततः स्वच्छन्दतोऽन्यानि वयांसि वय सोऽसृजत्

त्या प्रभूने आठ देवयोनी निर्माण केल्या, त्यानंतर त्याच्या इच्छेने इतर पक्षी आणि उडणारे जीव निर्माण केले.

छाद्यतस्तानि छन्दांसि वयसोऽपि वयांस्यपि। शून्यान् दृष्ट्वा तु देवो वैऽसृजत्पक्षिगणानपि

ती सर्व झाकली गेली, तसेच छंद, पक्षी आणि उडणारे जीवही; रिकामी जागा पाहून देवाने पक्ष्यांचे थवे निर्माण केले.

मुखतोऽजान् ससर्ज्जाथ वक्षसश्चवयोऽसृजत्। गाश्चैवाथोदराद्ब्रह्मा पार्श्वाभ्याञ्च विनिर्ममे

त्याने आपल्या तोंडातून निर्माण केले, छातीपासून पक्षी निर्माण केले; पोटातून गाई, आणि ब्रह्मा यांनी बाजूंनी निर्माण केले.

पद्भ्याञ्चाश्चान् समातङ्गान् शरभान् गवयान् मृगान्। उष्ट्रानश्चतरांश्चैव ताश्वान्याश्चैव जातयः ॥१.९.

पायांपासून हत्ती, शरभ, गवय, हरिण, उंट आणि चार पायांचे प्राणी, तसेच इतर घोड्यांच्या जाती निर्माण केल्या.

ओषध्यः फलमूलानि रोमतस्तस्य जज्ञिरे। एवं पश्वोषधीः सृष्ट्वा न्ययुञ्जत्सोऽध्वरे प्रभुः

त्याच्या केसांपासून औषधी आणि फळे उत्पन्न झाली; अशा प्रकारे पशू आणि वनस्पती निर्माण करून प्रभूने त्यांना यज्ञासाठी नेमले.

तस्मादादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखे तदा। गौरजः पुरुषो मेषो ह्यश्वोऽश्वतरगर्द्दभौ। एतान् ग्राम्यान् पशूनाहुरारण्यांश्च निबोधत

म्हणूनच कल्पाच्या सुरुवातीला, त्रेतायुगाच्या प्रारंभी, बैल, मनुष्य, मेंढा, घोडा, खच्चर आणि गाढव—हे ग्राम्य पशू समजले जातात; आता वन्य प्राण्यांविषयी ऐका.

श्वापदा द्विखुरो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमाः। उन्दकाः पशवः सृष्टाः सप्तमास्तु सरीसृपाः

मांसाहारी, दोन खुरांचे प्राणी, हत्ती, माकड, पक्षी हे पाचवे, जलचर पशू, आणि सातवे म्हणजे सरपटणारे प्राणी निर्माण झाले.

गायत्रं वरुणञ्चैव त्रिवृत्सौम्यं रथन्तरम्। अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्

गायत्र, वरुण, त्रिवृत, सौम्य, रथंतर; यज्ञांमध्ये अग्निष्टोम—हे सर्व त्याने प्रथम आपल्या तोंडातून निर्माण केले.

छन्दांसि त्रैष्टुभङ्कर्म स्तोमं पञ्चदशन्तथा। बृहत्साममथोक्थञ्च दक्षिणात्सोऽसृजन्मुखात्

छंद, त्रैष्टुभ, कर्म, पंधरापटी स्तोम, बृहद्साम आणि उक्त, हे सर्व त्याने तोंडाच्या उजव्या बाजूने निर्माण केले.