वायुपुराणम्

दृष्ट्वा सुरांस्तु देवेशस्तनुमन्यामपद्यत। अव्यक्तां सत्त्वबहुलां ततस्तां सोऽभ्ययूयुजत्। ततस्तां युञ्जतस्तस्य प्रियमासीत् प्रभोः किल

देवांना पाहून देवांचा स्वामीने दुसरी, अप्रकट आणि सत्त्वगुणाने भरलेली तanu धारण केली; मग त्याने त्या तनूसोबत एकरूपता साधली आणि तसे करताना प्रभू आनंदित झाला.

ततो मुखे समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः। यतोऽस्य दीव्यतो जातास्तेन देवाः प्रकीर्त्तिताः

मग त्याच्या तोंडातून, तो तेजाने झळकत असताना, देवता उत्पन्न झाल्या; तो तेजस्वी असताना जन्मलेल्या असल्यामुळे त्यांना 'देव' असे म्हणतात.

धातुर्द्दिवीति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते। तस्यान्तन्वान्तु दिव्यायां जज्ञिरे तेन देवताः

जो 'धातुर् दिविति' म्हणून ओळखला जातो, तो खेळात तसा समजला जातो; त्याच्या त्या दिव्य तनूपासून देवता जन्माला आल्या.

देवान् सृष्ट्वाथ देवेशस्तनुमन्यामपद्यत। सत्त्वमात्रात्मिकां देवस्ततोऽन्यां सोऽभ्यपद्यत ॥१.९.

देवतांची निर्मिती केल्यानंतर, देवांचा स्वामीने दुसरे रूप धारण केले. त्या देवाने पूर्णपणे सत्त्वगुणी असे शरीर घेतले आणि त्यानंतर अजून एक नवीन रूप घेतले.

पितृवन्मन्यमानस्तान् पुत्रान् प्राध्यायत प्रभुः। पितरो ह्युपपक्षाभ्यां रात्र्यह्नोरन्तरासृजत्। तस्मात्ते पितरो देवाः पुत्रत्वन्तेन तेषु तत्

त्यांना आपले पुत्र मानून, प्रभूंनी त्यांच्यावर प्रेम केले; त्यांनी पितरांना रात्र आणि दिवस यांच्या मध्ये, दोन पंखांनी निर्माण केले. म्हणून हे पितर देवतुल्य आहेत आणि त्यांचे पुत्रत्व असेच ठरले आहे.

यया सृष्टास्तु पितरस्तान्तनुं स व्यपोहत। सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः सन्ध्या प्रजायत

ज्या रूपातून पितरांची निर्मिती झाली, ते रूप त्याने टाकून दिले; ते टाकलेले रूप लगेच संध्या झाली.

तस्मादहस्तु देवानां रात्रिर्या साऽसुरी स्मृता। तयोर्मध्ये तु वै पैत्री या तनुः सा गरीयसी

म्हणूनच, दिवस हा देवांचा आहे आणि रात्र असुरी मानली जाते; या दोघांच्या मध्ये पितरांचे रूप सर्वात श्रेष्ठ आहे.

तस्माद्देवासुराः सर्वे ऋषयो मनवस्तथा। ते युक्तास्तामुपासन्ते ब्रह्मणो मध्यमान्तनुम्

म्हणून सर्व देव, असुर, ऋषी आणि मनू, एकत्र येऊन, ब्रह्माचा मधला हा रूप भक्तीने पूजतात.

ततोऽन्यां स पुनर्ब्रह्मा तनुं वै प्रत्यपद्यत। रजोमात्रात्मिकायान्तु मनसा सोऽसृजत् प्रभुः

यानंतर ब्रह्मदेवाने पुन्हा एक नवीन रूप घेतले; केवळ रजोगुणी असलेल्या त्या रूपातून, प्रभूंनी आपल्या मनाने सृष्टी केली.

रजःप्रायात् ततः सोऽथ मानसानसृजत् सुतान्। मनसस्तु ततस्तस्य मानसा जज्ञिरे प्रजाः

रजोगुण प्रधान झाल्यावर, त्यांनी मनातून उत्पन्न झालेले पुत्र निर्माण केले; त्यांच्या मनातूनच या मानस संततीचा जन्म झाला.

दृष्ट्वा पुनः प्रजाश्चापि स्वान्तनुन्ता मपौहत। सापविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत

आपली संतती पाहून, त्यांनी पुन्हा आपले रूप टाकून दिले; ते टाकलेले रूप लगेच ज्योत्स्ना झाले.

तस्माद्भवन्ति संदृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः। इत्येतास्तनवस्तेन व्यपविद्धा महात्मना

म्हणूनच, ज्योत्स्नेच्या जन्मातून प्राणी उत्पन्न होताना दिसतात; ही सर्व रूपे त्या महात्म्याने टाकून दिली होती.

सद्यो रात्र्यहनी चैव सन्ध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे। जयोत्स्ना सन्ध्या तथाहश्च सत्त्वमात्रात्मकं स्वयम्। तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मात्र्त्रियामि का

लगेचच, रात्र आणि दिवस, संध्या आणि ज्योत्स्ना यांचा जन्म झाला; ज्योत्स्ना, संध्या आणि दिवस हे सत्त्वगुणी आहेत; रात्र ही फक्त तमोगुणी आहे, म्हणून तिला तिसरी म्हणतात.

तस्माद्देवा दिव्यतत्त्वात् दृष्‌टा सृष्टा मुखात्तु वै। यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन ते दिवा ॥१.९.

म्हणूनच, देव हे दिव्य तत्त्वातून निर्माण झाले आणि ते मुखातून उत्पन्न झाले; त्यांचा जन्म दिवसाचा असल्याने, ते दिवसा बलवान असतात.

तन्वा यदसुरान् रात्रौ जघनादसृ जत् प्रभुः

त्या रूपातून, प्रभूंनी रात्री आपल्या शरीराच्या खालच्या भागातून असुरांची निर्मिती केली.

एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह। पितॄणां मानवानाञ्च अतीतानागतेषु वै। मन्वन्तरेषु सर्वेषां निमित्तानि भवन्ति हि

हीच रूपे भविष्यातील देव, असुर, पितर आणि मनू, तसेच भूतकाळातील आणि येणाऱ्या सर्व मन्वंतरांमध्ये, कारणीभूत ठरतात.

ज्योत्स्ना रात्र्यहनी सन्ध्या चत्वार्याभासितानि वै। भान्ति यस्मात्ततो भासि भाशब्दोऽयं मनीषिभिः। व्याप्तिदीप्त्यां निगदितः पुनश्चाह प्रजापतिः

ज्योत्स्ना, रात्र, दिवस आणि संध्या — ही चार रूपे तेजाने चमकतात; म्हणूनच, 'भा' हा शब्द ज्ञानी लोक वापरतात, कारण तो व्याप आणि तेज दाखवतो; असेच प्रजापतीने पुन्हा सांगितले.

सोऽम्भांस्येतानि दृष्ट्वा तु देवदानवमानवान्। पितॄंश्च वासृजत्सोऽन्यानात्मनो विबुधान् पुनः

ही जलराशी, देव, दानव, मानव आणि पितर पाहून, त्याने पुन्हा स्वतःमधून इतर ज्ञानी जीवांची निर्मिती केली.

तामुत्कृत्य तनुं कृत्स्नान्ततोऽन्यामसृजत् प्रभुः। मूर्तिं रजस्तमःप्रायां पुनरेवाभ्ययूयुजत्

ती संपूर्ण देह त्याने टाकून दिली आणि मग प्रभूंनी इतर रूपे निर्माण केली; त्यांनी पुन्हा रजोगुण आणि तमोगुण प्रधान असे रूप धारण केले.

अन्धकारे क्षुधाविष्ट स्ततोऽन्यां सृजते पुनः। तेन सृष्टाः क्षुधात्मानस्तेऽम्भांस्यादातुमुद्यताः

अंधारात, उपासाने त्रस्त होऊन, त्याने पुन्हा एक नवीन रूप निर्माण केले; त्या उपासेने निर्माण झालेल्या जीवांनी जल पिण्याचा निर्धार केला.

अम्भांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तश्च तेषु च। राक्षसास्ते स्मृता लोके क्रोधात्मानो निशाचराः

या जीवांनी, 'आपण ही जलराशी राखू' असे सांगितले; त्यांच्यातील हेच लोक जगात राक्षस म्हणून ओळखले जातात, ते क्रोधी आणि रात्री फिरणारे आहेत.

येऽब्रुवन् क्षिणुमोऽम्भांसि तेषां दृष्टाः परस्परम्। तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः

जे म्हणाले, "आपण पाणी कमी करू या," ते आपसात भांडताना दिसले; त्या कृतीमुळे ते यक्ष आणि गुह्यक झाले, जे क्रूर कर्म करणारे आहेत.

रक्षणे पालने चापि धातुरेष विभाव्यते। य एष क्षितिधातुर्वै क्षयणे सन्निरुच्यते

रक्षण आणि पालन यात हा घटक ओळखला जातो; ही पृथ्वीची तत्त्व आहे, जी कमी होण्याच्या गुणामुळे असे नाव मिळाले आहे.

तान्दृष्ट्वा ह्यप्रियेणास्य केशा अशीर्यंत धीमतः। शीतोष्णाच्चोच्छ्रिता ह्यूर्द्ध्वं तदारोहन्त तं प्रभुम् ॥१.९.

त्यांना पाहून त्या ज्ञानी पुरुषाचे केस अप्रियतेने गळून पडले; थंडी आणि उष्णतेमुळे ते वर उचलले गेले आणि मग त्या प्रभूकडे गेले.

हीना मच्छिरसो व्याला यस्माच्चैवापसर्पिताः। व्यालात्मानः स्मृता व्यालाद्धीनत्वादहयः स्मृताः

माझ्या डोक्यापासून जे कमी आणि मागे हटले, त्यांना सर्पस्वभावी म्हणून ओळखले जाते; त्यांच्या हीनतेमुळे त्यांना साप असे म्हणतात.

पन्नत्वात्पन्नगाश्चैव सर्पाश्चैवापसर्पिणः। तेषां पृथिव्यां निलयाः सूर्याचन्द्रमसोरधः

रांगण्यामुळे त्यांना पन्नग, आणि दूर सरकणारे म्हणून सर्प म्हणतात; त्यांच्या वासस्थान पृथ्वीवर सूर्य आणि चंद्राखाली आहेत.

तस्य क्रोधोद्भवो योऽसावग्निगर्भस्सुदारुणः। स तु सर्पसहोत्पन्नानाविवेश विषात्मिकान्

त्याच्या क्रोधातून एक अत्यंत भयंकर, अग्नीजन्य जीव उत्पन्न झाला; तो विषस्वभाव असलेल्या सर्पांमध्ये प्रवेशला.

सर्पान् दृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्ममे। वर्णेन कपिशेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः

सर्पांना पाहून, रागाने त्याने क्रोधस्वरूप जीव निर्माण केले; ते तांबूस रंगाचे, भयंकर आणि मांसाहारी होते.

भूतत्वात्ते स्मृता भूताः पिशाचाः पिशिताशनात्। वयतो गास्ततस्तस्य गन्धर्वो जज्ञिरे तदा

त्यांच्या स्वभावामुळे त्यांना भूत म्हणतात; मांसाहारींना पिशाच्च म्हणतात, आणि त्याच्या श्वासापासून गंधर्व जन्मले.