वायुपुराणम्

पूर्वोक्ता या मया तुभ्यञ्जनलोकं समाश्रिताः। कल्पेऽतीते तु ते ह्यासन् देवाद्यास्तु प्रजा इह

मी पूर्वी तुला सांगितलेल्या ज्या प्रजा जनलोकात वास करतात, त्या इथे या कल्पात देव वगैरे म्हणून होत्या.

ध्यायतस्तस्य ताः सर्वाः सम्भूत्यर्थमुपस्थिताः। मन्वन्तरक्रमेणेह कनिष्ठे प्रथमे मताः

त्याने ध्यान करत असताना त्या सर्व प्रजा प्रकट होण्यासाठी उपस्थित झाल्या आणि या पहिल्या मन्वंतरात त्यांना सर्वात लहान मानले गेले.

ख्यात्यानुबन्धैस्तैस्तैस्तु सर्वार्थैरिह भाविताः। कुशलाकुशलप्रायैः कर्मभिस्तैः सदा प्रजाः। तत्कर्मफलशेषेण उपष्टब्धाः प्रजज्ञिरे

वेगवेगळ्या कीर्ती, संबंध आणि सर्व प्रकारच्या शुभ-अशुभ कर्मांनी त्या प्रजा घडल्या; त्या नेहमीच आपल्या पूर्वकर्मांच्या उरलेल्या फळांनी आधारले जाऊन जन्म घेतात.

देवासुरपितृत्वैश्च पशुपक्षिसरीसृपैः। वृक्षनारकिकीटत्वै स्तैस्तैर्भावैरुपस्थिताः। आधीनांर्थ प्रजानाञ्च आत्मनो वै विनिर्ममे

देव, असुर, पितर, पशु, पक्षी, सरीसृप, वृक्ष, नरकातील जीव आणि कीटक अशा विविध अवस्थांमध्ये त्या प्रजा जन्मास आल्या आणि प्रत्येकजण आपल्या स्वभावानुसार निर्माण झाला.

ततोऽभिध्यायतस्तस्य जज्ञिरे मानसीप्रजाः। तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह। क्षेत्रज्ञाः समवर्त्तन्त गात्रेभ्यस्तस्य धीमतः

मग त्याने ध्यान करत असताना त्याच्यापासून मनातून उत्पन्न झालेल्या प्रजा निर्माण झाल्या, आणि त्याच्या शरीरातून निर्माण झालेल्या कारण-परिणामांसह, त्या ज्ञानी पुरुषाच्या अंगांमधून क्षेत्रज्ञ प्रकट झाले.

ततो देवासुरपितॄन् मानवञ्च चतुष्टयम्। सिसृक्षुम्भांस्येतांश्च स्वात्मना समयूयुजत्

मग निर्माण करण्याची इच्छा ठेवून, त्याने स्वतःच्या इच्छेने देव, असुर, पितर आणि मानव या चार समूहांना एकत्र केले.

युक्तात्मनस्ततस्तस्य ततो मात्रा स्वयम्भुवः। तमभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नोऽभुत् प्रजापतेः

त्याचे मन एकाग्र झाल्यावर आणि स्वयंभूच्या प्रमाणांची स्थापना झाल्यावर, त्याने ध्यान करत असताना प्रजापतीसाठी सृष्टी करणे एक प्रयत्न ठरला.

ततोऽस्य जघनात् पूर्वमसुरा जज्ञिरे सुताः। असुः प्राणः स्मृतो विप्रा स्तज्जन्मानस्ततोऽसुराः

मग त्याच्या खालच्या भागातून प्रथम असुर पुत्र जन्मले; 'असु' म्हणजे प्राण, म्हणून त्या जन्मामुळे त्यांना असुर असे नाव पडले.

यया सृष्टाः सुरास्तन्वा तां तनुं स व्यपोहत। सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत

ज्या तनूपासून देवांची निर्मिती झाली, ती तanu त्याने टाकून दिली; ती टाकलेली तanu लगेच रात्र झाली.

सा तमोबहुला यस्मात्ततो रात्रिस्त्रियामिका। आवृतास्तमसा रात्रौ प्रजास्तस्मात् स्वयम्भुवः

ती रात्र अंधाराने भरलेली असल्यामुळे तिला त्रिरात्र असे म्हणतात; त्या रात्री स्वयंभूच्या प्रजा अंधाराने वेढल्या गेल्या.

दृष्ट्वा सुरांस्तु देवेशस्तनुमन्यामपद्यत। अव्यक्तां सत्त्वबहुलां ततस्तां सोऽभ्ययूयुजत्। ततस्तां युञ्जतस्तस्य प्रियमासीत् प्रभोः किल

देवांना पाहून देवांचा स्वामीने दुसरी, अप्रकट आणि सत्त्वगुणाने भरलेली तanu धारण केली; मग त्याने त्या तनूसोबत एकरूपता साधली आणि तसे करताना प्रभू आनंदित झाला.

ततो मुखे समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः। यतोऽस्य दीव्यतो जातास्तेन देवाः प्रकीर्त्तिताः

मग त्याच्या तोंडातून, तो तेजाने झळकत असताना, देवता उत्पन्न झाल्या; तो तेजस्वी असताना जन्मलेल्या असल्यामुळे त्यांना 'देव' असे म्हणतात.

धातुर्द्दिवीति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते। तस्यान्तन्वान्तु दिव्यायां जज्ञिरे तेन देवताः

जो 'धातुर् दिविति' म्हणून ओळखला जातो, तो खेळात तसा समजला जातो; त्याच्या त्या दिव्य तनूपासून देवता जन्माला आल्या.

देवान् सृष्ट्वाथ देवेशस्तनुमन्यामपद्यत। सत्त्वमात्रात्मिकां देवस्ततोऽन्यां सोऽभ्यपद्यत ॥१.९.

देवतांची निर्मिती केल्यानंतर, देवांचा स्वामीने दुसरे रूप धारण केले. त्या देवाने पूर्णपणे सत्त्वगुणी असे शरीर घेतले आणि त्यानंतर अजून एक नवीन रूप घेतले.

पितृवन्मन्यमानस्तान् पुत्रान् प्राध्यायत प्रभुः। पितरो ह्युपपक्षाभ्यां रात्र्यह्नोरन्तरासृजत्। तस्मात्ते पितरो देवाः पुत्रत्वन्तेन तेषु तत्

त्यांना आपले पुत्र मानून, प्रभूंनी त्यांच्यावर प्रेम केले; त्यांनी पितरांना रात्र आणि दिवस यांच्या मध्ये, दोन पंखांनी निर्माण केले. म्हणून हे पितर देवतुल्य आहेत आणि त्यांचे पुत्रत्व असेच ठरले आहे.

यया सृष्टास्तु पितरस्तान्तनुं स व्यपोहत। सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः सन्ध्या प्रजायत

ज्या रूपातून पितरांची निर्मिती झाली, ते रूप त्याने टाकून दिले; ते टाकलेले रूप लगेच संध्या झाली.

तस्मादहस्तु देवानां रात्रिर्या साऽसुरी स्मृता। तयोर्मध्ये तु वै पैत्री या तनुः सा गरीयसी

म्हणूनच, दिवस हा देवांचा आहे आणि रात्र असुरी मानली जाते; या दोघांच्या मध्ये पितरांचे रूप सर्वात श्रेष्ठ आहे.

तस्माद्देवासुराः सर्वे ऋषयो मनवस्तथा। ते युक्तास्तामुपासन्ते ब्रह्मणो मध्यमान्तनुम्

म्हणून सर्व देव, असुर, ऋषी आणि मनू, एकत्र येऊन, ब्रह्माचा मधला हा रूप भक्तीने पूजतात.

ततोऽन्यां स पुनर्ब्रह्मा तनुं वै प्रत्यपद्यत। रजोमात्रात्मिकायान्तु मनसा सोऽसृजत् प्रभुः

यानंतर ब्रह्मदेवाने पुन्हा एक नवीन रूप घेतले; केवळ रजोगुणी असलेल्या त्या रूपातून, प्रभूंनी आपल्या मनाने सृष्टी केली.

रजःप्रायात् ततः सोऽथ मानसानसृजत् सुतान्। मनसस्तु ततस्तस्य मानसा जज्ञिरे प्रजाः

रजोगुण प्रधान झाल्यावर, त्यांनी मनातून उत्पन्न झालेले पुत्र निर्माण केले; त्यांच्या मनातूनच या मानस संततीचा जन्म झाला.

दृष्ट्वा पुनः प्रजाश्चापि स्वान्तनुन्ता मपौहत। सापविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत

आपली संतती पाहून, त्यांनी पुन्हा आपले रूप टाकून दिले; ते टाकलेले रूप लगेच ज्योत्स्ना झाले.

तस्माद्भवन्ति संदृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः। इत्येतास्तनवस्तेन व्यपविद्धा महात्मना

म्हणूनच, ज्योत्स्नेच्या जन्मातून प्राणी उत्पन्न होताना दिसतात; ही सर्व रूपे त्या महात्म्याने टाकून दिली होती.

सद्यो रात्र्यहनी चैव सन्ध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे। जयोत्स्ना सन्ध्या तथाहश्च सत्त्वमात्रात्मकं स्वयम्। तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मात्र्त्रियामि का

लगेचच, रात्र आणि दिवस, संध्या आणि ज्योत्स्ना यांचा जन्म झाला; ज्योत्स्ना, संध्या आणि दिवस हे सत्त्वगुणी आहेत; रात्र ही फक्त तमोगुणी आहे, म्हणून तिला तिसरी म्हणतात.

तस्माद्देवा दिव्यतत्त्वात् दृष्‌टा सृष्टा मुखात्तु वै। यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन ते दिवा ॥१.९.

म्हणूनच, देव हे दिव्य तत्त्वातून निर्माण झाले आणि ते मुखातून उत्पन्न झाले; त्यांचा जन्म दिवसाचा असल्याने, ते दिवसा बलवान असतात.

तन्वा यदसुरान् रात्रौ जघनादसृ जत् प्रभुः

त्या रूपातून, प्रभूंनी रात्री आपल्या शरीराच्या खालच्या भागातून असुरांची निर्मिती केली.

एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह। पितॄणां मानवानाञ्च अतीतानागतेषु वै। मन्वन्तरेषु सर्वेषां निमित्तानि भवन्ति हि

हीच रूपे भविष्यातील देव, असुर, पितर आणि मनू, तसेच भूतकाळातील आणि येणाऱ्या सर्व मन्वंतरांमध्ये, कारणीभूत ठरतात.

ज्योत्स्ना रात्र्यहनी सन्ध्या चत्वार्याभासितानि वै। भान्ति यस्मात्ततो भासि भाशब्दोऽयं मनीषिभिः। व्याप्तिदीप्त्यां निगदितः पुनश्चाह प्रजापतिः

ज्योत्स्ना, रात्र, दिवस आणि संध्या — ही चार रूपे तेजाने चमकतात; म्हणूनच, 'भा' हा शब्द ज्ञानी लोक वापरतात, कारण तो व्याप आणि तेज दाखवतो; असेच प्रजापतीने पुन्हा सांगितले.

सोऽम्भांस्येतानि दृष्ट्वा तु देवदानवमानवान्। पितॄंश्च वासृजत्सोऽन्यानात्मनो विबुधान् पुनः

ही जलराशी, देव, दानव, मानव आणि पितर पाहून, त्याने पुन्हा स्वतःमधून इतर ज्ञानी जीवांची निर्मिती केली.

तामुत्कृत्य तनुं कृत्स्नान्ततोऽन्यामसृजत् प्रभुः। मूर्तिं रजस्तमःप्रायां पुनरेवाभ्ययूयुजत्

ती संपूर्ण देह त्याने टाकून दिली आणि मग प्रभूंनी इतर रूपे निर्माण केली; त्यांनी पुन्हा रजोगुण आणि तमोगुण प्रधान असे रूप धारण केले.