वायुपुराणम्

अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम्। स्मृतं तु तेषां तत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

अठ्ठ्याऐंशी हजार शुद्ध ब्रह्मचर्य पाळणारे ऋषी स्मरणात आहेत; त्यांचे स्थान तसेच गुरूच्या जवळ राहणाऱ्यांचेही आहे.

सप्तर्षीणान्तु यत्श्थानं स्मृतन्तद्वै दिवौकसाम्। प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणः क्षयः। योगिनाममृतं स्थानं नानाधीनां न विद्यते

सप्तर्षींचे स्थान हे दिव्यातील वास करणाऱ्यांचे मानले जाते; गृहस्थांचे स्थान प्रजापतींचे, संन्याशांचे ब्रह्माचे, योग्यांचे अमरत्वाचे आहे; विविध साधनांचे ठराविक स्थान नाही.

स्थानान्याश्रमिणां तानि ये स्वधर्मे व्यवस्थिताः। चत्वार एते पन्थानो देवयाना विनिर्मिताः

आपल्या धर्मात स्थिर असलेल्या आश्रमधारकांची ही स्थाने आहेत; हे चार मार्ग देवयात्रेसाठी निर्माण केले आहेत.

ब्रह्मणा लोकतन्त्रेण आद्ये मन्वन्तरे भुवि। पन्थानो देवयानाय तेषां द्वारं रविः स्मृतः

ब्रह्मदेवाने, लोकांच्या व्यवस्थेने, पहिल्या मन्वंतरात या चार मार्गांची स्थापना केली; त्यांचा द्वार सूर्य मानला आहे.

तथैव पितृयाणानां चन्द्रमाद्वारमुच्यते। एवं वर्णाश्रमाणां वै प्रविभागे कृते तदा। यदास्य न व्यवर्त्तन्त प्रजा वर्णाश्रमात्मिकाः

तसेच, पितरांच्या मार्गासाठी चंद्र हे द्वार मानले जाते. वर्ण आणि आश्रमांची विभागणी झाल्यावर, लोकांनी आपापल्या कर्तव्यातून कधीच विचलित होणे केले नाही.

ततोऽन्या मानसीः सोऽथ त्रेतामगध्येऽसृजत् प्रजाः। आत्मनः स्वशरीराच्च तुल्याश्वैवात्मना तु वै

मग त्या त्रेतायुगात मगध देशात त्याने स्वतःच्या मनातून आणि शरीरातून स्वतःसारख्या इतर प्रजांचा निर्माण केला.

तस्मिस्त्रेतायुगे त्वाद्ये मध्यं प्राप्ते क्रमेण तु। ततोऽन्या मानसीस्तत्र प्रजाः स्रष्टुं प्रचक्रमे

त्या पहिल्या त्रेतायुगात, जेव्हा काळानुसार मध्यभागी वेळ आली, तेव्हा त्याने पुन्हा तिथे इतर मनातून उत्पन्न झालेल्या प्रजांचा निर्माण करायला सुरुवात केली.

ततः सत्त्वरजोद्रिक्ताः प्रजाः सोऽथासृजत् प्रभुः। धर्मार्थकाममोक्षाणां वार्त्तायाश्चैव साधिकाः

मग त्या प्रभूंनी सत्त्व आणि रज या गुणांनी भरलेल्या प्रजांचा निर्माण केला, ज्या धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष आणि उपजीविकेच्या साधनांनी युक्त होत्या.

देवाश्च पितरश्चैव ऋषयो मनवस्तथा। युगानुरूपा धर्मेण यैरिमा विचिताः प्रजाः

देव, पितर, ऋषी आणि मनु हे सगळे, युगानुसार धर्माने या विविध प्रजांचा निर्माण करणारे होते.

उपस्थिते तदा तस्मिन् प्रजाधर्मे स्वयम्मुवः। अभिदध्यौ प्रजाः सर्वा नानारूपास्तु मानसीः

त्या वेळी प्रजांचा धर्म स्थिर झाल्यावर स्वयंभुवाने सर्व प्रकारच्या मनातून उत्पन्न झालेल्या प्रजांचा विचार केला.

पूर्वोक्ता या मया तुभ्यञ्जनलोकं समाश्रिताः। कल्पेऽतीते तु ते ह्यासन् देवाद्यास्तु प्रजा इह

मी पूर्वी तुला सांगितलेल्या ज्या प्रजा जनलोकात वास करतात, त्या इथे या कल्पात देव वगैरे म्हणून होत्या.

ध्यायतस्तस्य ताः सर्वाः सम्भूत्यर्थमुपस्थिताः। मन्वन्तरक्रमेणेह कनिष्ठे प्रथमे मताः

त्याने ध्यान करत असताना त्या सर्व प्रजा प्रकट होण्यासाठी उपस्थित झाल्या आणि या पहिल्या मन्वंतरात त्यांना सर्वात लहान मानले गेले.

ख्यात्यानुबन्धैस्तैस्तैस्तु सर्वार्थैरिह भाविताः। कुशलाकुशलप्रायैः कर्मभिस्तैः सदा प्रजाः। तत्कर्मफलशेषेण उपष्टब्धाः प्रजज्ञिरे

वेगवेगळ्या कीर्ती, संबंध आणि सर्व प्रकारच्या शुभ-अशुभ कर्मांनी त्या प्रजा घडल्या; त्या नेहमीच आपल्या पूर्वकर्मांच्या उरलेल्या फळांनी आधारले जाऊन जन्म घेतात.

देवासुरपितृत्वैश्च पशुपक्षिसरीसृपैः। वृक्षनारकिकीटत्वै स्तैस्तैर्भावैरुपस्थिताः। आधीनांर्थ प्रजानाञ्च आत्मनो वै विनिर्ममे

देव, असुर, पितर, पशु, पक्षी, सरीसृप, वृक्ष, नरकातील जीव आणि कीटक अशा विविध अवस्थांमध्ये त्या प्रजा जन्मास आल्या आणि प्रत्येकजण आपल्या स्वभावानुसार निर्माण झाला.

ततोऽभिध्यायतस्तस्य जज्ञिरे मानसीप्रजाः। तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह। क्षेत्रज्ञाः समवर्त्तन्त गात्रेभ्यस्तस्य धीमतः

मग त्याने ध्यान करत असताना त्याच्यापासून मनातून उत्पन्न झालेल्या प्रजा निर्माण झाल्या, आणि त्याच्या शरीरातून निर्माण झालेल्या कारण-परिणामांसह, त्या ज्ञानी पुरुषाच्या अंगांमधून क्षेत्रज्ञ प्रकट झाले.

ततो देवासुरपितॄन् मानवञ्च चतुष्टयम्। सिसृक्षुम्भांस्येतांश्च स्वात्मना समयूयुजत्

मग निर्माण करण्याची इच्छा ठेवून, त्याने स्वतःच्या इच्छेने देव, असुर, पितर आणि मानव या चार समूहांना एकत्र केले.

युक्तात्मनस्ततस्तस्य ततो मात्रा स्वयम्भुवः। तमभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नोऽभुत् प्रजापतेः

त्याचे मन एकाग्र झाल्यावर आणि स्वयंभूच्या प्रमाणांची स्थापना झाल्यावर, त्याने ध्यान करत असताना प्रजापतीसाठी सृष्टी करणे एक प्रयत्न ठरला.

ततोऽस्य जघनात् पूर्वमसुरा जज्ञिरे सुताः। असुः प्राणः स्मृतो विप्रा स्तज्जन्मानस्ततोऽसुराः

मग त्याच्या खालच्या भागातून प्रथम असुर पुत्र जन्मले; 'असु' म्हणजे प्राण, म्हणून त्या जन्मामुळे त्यांना असुर असे नाव पडले.

यया सृष्टाः सुरास्तन्वा तां तनुं स व्यपोहत। सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत

ज्या तनूपासून देवांची निर्मिती झाली, ती तanu त्याने टाकून दिली; ती टाकलेली तanu लगेच रात्र झाली.

सा तमोबहुला यस्मात्ततो रात्रिस्त्रियामिका। आवृतास्तमसा रात्रौ प्रजास्तस्मात् स्वयम्भुवः

ती रात्र अंधाराने भरलेली असल्यामुळे तिला त्रिरात्र असे म्हणतात; त्या रात्री स्वयंभूच्या प्रजा अंधाराने वेढल्या गेल्या.

दृष्ट्वा सुरांस्तु देवेशस्तनुमन्यामपद्यत। अव्यक्तां सत्त्वबहुलां ततस्तां सोऽभ्ययूयुजत्। ततस्तां युञ्जतस्तस्य प्रियमासीत् प्रभोः किल

देवांना पाहून देवांचा स्वामीने दुसरी, अप्रकट आणि सत्त्वगुणाने भरलेली तanu धारण केली; मग त्याने त्या तनूसोबत एकरूपता साधली आणि तसे करताना प्रभू आनंदित झाला.

ततो मुखे समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः। यतोऽस्य दीव्यतो जातास्तेन देवाः प्रकीर्त्तिताः

मग त्याच्या तोंडातून, तो तेजाने झळकत असताना, देवता उत्पन्न झाल्या; तो तेजस्वी असताना जन्मलेल्या असल्यामुळे त्यांना 'देव' असे म्हणतात.

धातुर्द्दिवीति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते। तस्यान्तन्वान्तु दिव्यायां जज्ञिरे तेन देवताः

जो 'धातुर् दिविति' म्हणून ओळखला जातो, तो खेळात तसा समजला जातो; त्याच्या त्या दिव्य तनूपासून देवता जन्माला आल्या.

देवान् सृष्ट्वाथ देवेशस्तनुमन्यामपद्यत। सत्त्वमात्रात्मिकां देवस्ततोऽन्यां सोऽभ्यपद्यत ॥१.९.

देवतांची निर्मिती केल्यानंतर, देवांचा स्वामीने दुसरे रूप धारण केले. त्या देवाने पूर्णपणे सत्त्वगुणी असे शरीर घेतले आणि त्यानंतर अजून एक नवीन रूप घेतले.

पितृवन्मन्यमानस्तान् पुत्रान् प्राध्यायत प्रभुः। पितरो ह्युपपक्षाभ्यां रात्र्यह्नोरन्तरासृजत्। तस्मात्ते पितरो देवाः पुत्रत्वन्तेन तेषु तत्

त्यांना आपले पुत्र मानून, प्रभूंनी त्यांच्यावर प्रेम केले; त्यांनी पितरांना रात्र आणि दिवस यांच्या मध्ये, दोन पंखांनी निर्माण केले. म्हणून हे पितर देवतुल्य आहेत आणि त्यांचे पुत्रत्व असेच ठरले आहे.

यया सृष्टास्तु पितरस्तान्तनुं स व्यपोहत। सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः सन्ध्या प्रजायत

ज्या रूपातून पितरांची निर्मिती झाली, ते रूप त्याने टाकून दिले; ते टाकलेले रूप लगेच संध्या झाली.

तस्मादहस्तु देवानां रात्रिर्या साऽसुरी स्मृता। तयोर्मध्ये तु वै पैत्री या तनुः सा गरीयसी

म्हणूनच, दिवस हा देवांचा आहे आणि रात्र असुरी मानली जाते; या दोघांच्या मध्ये पितरांचे रूप सर्वात श्रेष्ठ आहे.

तस्माद्देवासुराः सर्वे ऋषयो मनवस्तथा। ते युक्तास्तामुपासन्ते ब्रह्मणो मध्यमान्तनुम्

म्हणून सर्व देव, असुर, ऋषी आणि मनू, एकत्र येऊन, ब्रह्माचा मधला हा रूप भक्तीने पूजतात.

ततोऽन्यां स पुनर्ब्रह्मा तनुं वै प्रत्यपद्यत। रजोमात्रात्मिकायान्तु मनसा सोऽसृजत् प्रभुः

यानंतर ब्रह्मदेवाने पुन्हा एक नवीन रूप घेतले; केवळ रजोगुणी असलेल्या त्या रूपातून, प्रभूंनी आपल्या मनाने सृष्टी केली.