वायुपुराणम्

चीरपत्राजिनानि स्युर्द्धान्यमूलफलौषधम्। उभे सन्ध्येऽवगाहश्च होमश्वारण्य वासिनाम्

झाडाची साल, पाने, मृगाची कातडी, धान्य, मूळ, फळे, औषधी, सकाळ-संध्याकाळ स्नान आणि होम—हे सर्व वनवास करणाऱ्यांसाठी आहेत.

आसन्नमुसले भैक्षमस्तेयं शौचमेव च। अप्रमादोऽव्यवायश्च दया भूतेषु च क्षमा

ओसरीजवळ मिळणारी भिक्षा, चोरी न करणे, स्वच्छता, जागरूकता, ब्रह्मचर्य, सर्व जीवांवर दया आणि क्षमा—हे नियम सांगितले आहेत.

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा सत्यञ्च दशमं स्मृतम्। दशलक्षणिको ह्येष धर्मः प्रोक्तः स्वयम्भुवा

राग न ठेवणे, गुरूची सेवा, सत्य बोलणे—हे दहावे लक्षण मानले आहे; अशी ही धर्माची दहा लक्षणे स्वयंभूने सांगितली आहेत.

भिक्षोर्व्रतानि पञ्चात्र पञ्चैवोपव्रतानि च। आचारशुद्धिर्नियमः शौचञ्च प्रतिकर्म च। सम्यग्दर्शनमित्येवं पञ्चैवोपव्रतान्यपि

भिक्षुकासाठी पाच व्रते आणि पाच उपव्रते आहेत: आचरणाची शुद्धता, नियम, स्वच्छता, कर्तव्य पालन आणि योग्य दृष्टी—ही पाच उपव्रतेही आहेत.

ध्यानं समाधिर्मनसेन्द्रियाणां ससागरैर्भैक्षमथोपगम्य। मौनं पवित्रोपचितैर्विमुक्तिः परिव्रजो धर्ममिमं वदन्ति

ध्यान, समाधी, मन व इंद्रियांचे नियंत्रण, लोकांतून मिळणारी भिक्षा, मौन, शुद्धता—हे सर्व परित्राणाचा मार्ग म्हणून परिव्राजकांसाठी सांगितले आहे.

सर्वे ते श्रेयसे प्रोक्तो आश्रमा ब्रहमणा स्वयम्। सत्यार्ज्जवन्तपः क्षान्तिर्योगेज्या दमपूर्विका

हे सर्व आश्रम ब्रह्मदेवानेच श्रेष्ठ कल्याणासाठी सांगितले आहेत: सत्य, प्रामाणिकपणा, तप, क्षमा, योग, यज्ञ आणि संयम हे त्यांचा पाया आहेत.

वेदाः साङ्गाश्च यज्ञाश्च व्रतानि नियमाश्च ये। न सिद्ध्यन्ति प्रदुष्टस्य भावदोष उपागते

वेद, त्यांची अंगे, यज्ञ, व्रते आणि नियम—यांचा काहीही उपयोग होत नाही, जर मन दोषांनी भरले असेल.

बहिः कर्माणि सर्वाणि प्रसिद्धयन्ति कदाचन। अन्तर्भावप्रदुष्टस्य कुर्वतोऽपि पराक्रमान्

बाह्य कृती कधी कधी प्रसिद्ध होतात, पण ज्याचे अंतरंग दूषित आहे, त्याचे मोठे प्रयत्नही निष्फळ ठरतात.

सर्वस्वमपि योदद्यात् कलुषेणान्तरात्मना। न तेन धर्मभाक् स स्याद्भाव एवात्र कारणम्

कोणी आपली सर्व संपत्ती दिली, तरी अंतःकरण अपवित्र असेल, तर त्याला धर्माचा लाभ होत नाही; कारण येथे भावनाच मुख्य कारण आहे.

एवं देवाः सपितर ऋषयो मनवस्तथा। तेषां स्थानममुष्मिस्तु संस्थितानां प्रचक्षते

अशा प्रकारे, देव, पितर, ऋषी आणि मनु—त्यांचे स्थान त्या लोकांसाठी सांगितले आहे, जे तेथे स्थिर झाले आहेत.

अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम्। स्मृतं तु तेषां तत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

अठ्ठ्याऐंशी हजार शुद्ध ब्रह्मचर्य पाळणारे ऋषी स्मरणात आहेत; त्यांचे स्थान तसेच गुरूच्या जवळ राहणाऱ्यांचेही आहे.

सप्तर्षीणान्तु यत्श्थानं स्मृतन्तद्वै दिवौकसाम्। प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणः क्षयः। योगिनाममृतं स्थानं नानाधीनां न विद्यते

सप्तर्षींचे स्थान हे दिव्यातील वास करणाऱ्यांचे मानले जाते; गृहस्थांचे स्थान प्रजापतींचे, संन्याशांचे ब्रह्माचे, योग्यांचे अमरत्वाचे आहे; विविध साधनांचे ठराविक स्थान नाही.

स्थानान्याश्रमिणां तानि ये स्वधर्मे व्यवस्थिताः। चत्वार एते पन्थानो देवयाना विनिर्मिताः

आपल्या धर्मात स्थिर असलेल्या आश्रमधारकांची ही स्थाने आहेत; हे चार मार्ग देवयात्रेसाठी निर्माण केले आहेत.

ब्रह्मणा लोकतन्त्रेण आद्ये मन्वन्तरे भुवि। पन्थानो देवयानाय तेषां द्वारं रविः स्मृतः

ब्रह्मदेवाने, लोकांच्या व्यवस्थेने, पहिल्या मन्वंतरात या चार मार्गांची स्थापना केली; त्यांचा द्वार सूर्य मानला आहे.

तथैव पितृयाणानां चन्द्रमाद्वारमुच्यते। एवं वर्णाश्रमाणां वै प्रविभागे कृते तदा। यदास्य न व्यवर्त्तन्त प्रजा वर्णाश्रमात्मिकाः

तसेच, पितरांच्या मार्गासाठी चंद्र हे द्वार मानले जाते. वर्ण आणि आश्रमांची विभागणी झाल्यावर, लोकांनी आपापल्या कर्तव्यातून कधीच विचलित होणे केले नाही.

ततोऽन्या मानसीः सोऽथ त्रेतामगध्येऽसृजत् प्रजाः। आत्मनः स्वशरीराच्च तुल्याश्वैवात्मना तु वै

मग त्या त्रेतायुगात मगध देशात त्याने स्वतःच्या मनातून आणि शरीरातून स्वतःसारख्या इतर प्रजांचा निर्माण केला.

तस्मिस्त्रेतायुगे त्वाद्ये मध्यं प्राप्ते क्रमेण तु। ततोऽन्या मानसीस्तत्र प्रजाः स्रष्टुं प्रचक्रमे

त्या पहिल्या त्रेतायुगात, जेव्हा काळानुसार मध्यभागी वेळ आली, तेव्हा त्याने पुन्हा तिथे इतर मनातून उत्पन्न झालेल्या प्रजांचा निर्माण करायला सुरुवात केली.

ततः सत्त्वरजोद्रिक्ताः प्रजाः सोऽथासृजत् प्रभुः। धर्मार्थकाममोक्षाणां वार्त्तायाश्चैव साधिकाः

मग त्या प्रभूंनी सत्त्व आणि रज या गुणांनी भरलेल्या प्रजांचा निर्माण केला, ज्या धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष आणि उपजीविकेच्या साधनांनी युक्त होत्या.

देवाश्च पितरश्चैव ऋषयो मनवस्तथा। युगानुरूपा धर्मेण यैरिमा विचिताः प्रजाः

देव, पितर, ऋषी आणि मनु हे सगळे, युगानुसार धर्माने या विविध प्रजांचा निर्माण करणारे होते.

उपस्थिते तदा तस्मिन् प्रजाधर्मे स्वयम्मुवः। अभिदध्यौ प्रजाः सर्वा नानारूपास्तु मानसीः

त्या वेळी प्रजांचा धर्म स्थिर झाल्यावर स्वयंभुवाने सर्व प्रकारच्या मनातून उत्पन्न झालेल्या प्रजांचा विचार केला.

पूर्वोक्ता या मया तुभ्यञ्जनलोकं समाश्रिताः। कल्पेऽतीते तु ते ह्यासन् देवाद्यास्तु प्रजा इह

मी पूर्वी तुला सांगितलेल्या ज्या प्रजा जनलोकात वास करतात, त्या इथे या कल्पात देव वगैरे म्हणून होत्या.

ध्यायतस्तस्य ताः सर्वाः सम्भूत्यर्थमुपस्थिताः। मन्वन्तरक्रमेणेह कनिष्ठे प्रथमे मताः

त्याने ध्यान करत असताना त्या सर्व प्रजा प्रकट होण्यासाठी उपस्थित झाल्या आणि या पहिल्या मन्वंतरात त्यांना सर्वात लहान मानले गेले.

ख्यात्यानुबन्धैस्तैस्तैस्तु सर्वार्थैरिह भाविताः। कुशलाकुशलप्रायैः कर्मभिस्तैः सदा प्रजाः। तत्कर्मफलशेषेण उपष्टब्धाः प्रजज्ञिरे

वेगवेगळ्या कीर्ती, संबंध आणि सर्व प्रकारच्या शुभ-अशुभ कर्मांनी त्या प्रजा घडल्या; त्या नेहमीच आपल्या पूर्वकर्मांच्या उरलेल्या फळांनी आधारले जाऊन जन्म घेतात.

देवासुरपितृत्वैश्च पशुपक्षिसरीसृपैः। वृक्षनारकिकीटत्वै स्तैस्तैर्भावैरुपस्थिताः। आधीनांर्थ प्रजानाञ्च आत्मनो वै विनिर्ममे

देव, असुर, पितर, पशु, पक्षी, सरीसृप, वृक्ष, नरकातील जीव आणि कीटक अशा विविध अवस्थांमध्ये त्या प्रजा जन्मास आल्या आणि प्रत्येकजण आपल्या स्वभावानुसार निर्माण झाला.

ततोऽभिध्यायतस्तस्य जज्ञिरे मानसीप्रजाः। तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह। क्षेत्रज्ञाः समवर्त्तन्त गात्रेभ्यस्तस्य धीमतः

मग त्याने ध्यान करत असताना त्याच्यापासून मनातून उत्पन्न झालेल्या प्रजा निर्माण झाल्या, आणि त्याच्या शरीरातून निर्माण झालेल्या कारण-परिणामांसह, त्या ज्ञानी पुरुषाच्या अंगांमधून क्षेत्रज्ञ प्रकट झाले.

ततो देवासुरपितॄन् मानवञ्च चतुष्टयम्। सिसृक्षुम्भांस्येतांश्च स्वात्मना समयूयुजत्

मग निर्माण करण्याची इच्छा ठेवून, त्याने स्वतःच्या इच्छेने देव, असुर, पितर आणि मानव या चार समूहांना एकत्र केले.

युक्तात्मनस्ततस्तस्य ततो मात्रा स्वयम्भुवः। तमभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नोऽभुत् प्रजापतेः

त्याचे मन एकाग्र झाल्यावर आणि स्वयंभूच्या प्रमाणांची स्थापना झाल्यावर, त्याने ध्यान करत असताना प्रजापतीसाठी सृष्टी करणे एक प्रयत्न ठरला.

ततोऽस्य जघनात् पूर्वमसुरा जज्ञिरे सुताः। असुः प्राणः स्मृतो विप्रा स्तज्जन्मानस्ततोऽसुराः

मग त्याच्या खालच्या भागातून प्रथम असुर पुत्र जन्मले; 'असु' म्हणजे प्राण, म्हणून त्या जन्मामुळे त्यांना असुर असे नाव पडले.

यया सृष्टाः सुरास्तन्वा तां तनुं स व्यपोहत। सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत

ज्या तनूपासून देवांची निर्मिती झाली, ती तanu त्याने टाकून दिली; ती टाकलेली तanu लगेच रात्र झाली.