वायुपुराणम्

कर्माजीवं ततो दत्त्वा तेभ्यश्चैव परस्परम्। लोकान्तरेषु स्थानानि तेषां सिद्ध्याऽददत् प्रभुः

काम आणि उपजीविका प्रत्येकाला दिल्यावर, प्रभूंनी त्यांच्या यशानुसार इतर लोकांतरे त्यांना स्थान दिली.

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्। स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामष्वेपलायिनाम्

कर्म करणाऱ्या ब्राह्मणांचे स्थान प्रजापतीचे मानले जाते; युद्धात यशस्वी झालेल्या क्षत्रियांचे स्थान इंद्राचे आहे.

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममुपजीविनाम्। गान्धर्वं शूद्रजातीनां प्रतिचारेण तिष्ठताम्

स्वधर्माने उपजीविका करणाऱ्या वैश्यांचे स्थान मरुतांचे आहे; सेवा करणाऱ्या शूद्रांचे स्थान गंधर्वांचे आहे.

स्थानान्येतानि वर्णानां व्यत्याचारवतां स्वयम्। ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास चाश्रमान्

वर्णांच्या आचरणानुसार ही त्यांची स्थाने आहेत; नंतर वर्णांची स्थापना झाल्यावर, त्याने आश्रमांचीही स्थापना केली.

गृहस्थो ब्रह्मचारित्वं वानप्रस्थं सभिक्षुकम्। आश्रमांश्चतुरो ह्येतान् पूर्वमास्थापयत् प्रभुः

गृहस्थ, ब्रह्मचारी, वनवास आणि भिक्षुक—हे चार आश्रम प्रभूंनी प्रथम स्थापन केले.

वर्णकर्माणि ये केचित्तेषामिह न कुर्वते । कुतः कर्मा क्षितिं प्राहुराश्रमस्थानवासिनः

जे येथे आपापल्या वर्णाचे कर्म करत नाहीत, त्यांना आश्रमातील स्थानांमध्ये कर्म कसे मिळेल?

ब्रह्मा तान् स्थापयामास आश्रमान्नामनामतः। निर्द्देशार्थं ततस्तेषां ब्रह्मा धर्मान् प्रभाषत। प्रस्थानानि च तेषां वै यमांश्च नियमांश्च ह

ब्रह्मदेवाने त्यांना आश्रमांची नावे देऊन स्थापन केले; त्यासाठी नियम, मार्ग आणि आचार सांगितले.

चातुर्वर्णात्मकः पूर्वं गृहस्थश्चाश्रमः स्मृतः। त्रयाणामाश्रमाणाञ्च प्रतिष्ठायोनिरेव च। यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि यमैश्च नियमैश्च ते

पूर्वी गृहस्थाश्रम हा चार वर्णांचा समावेश असलेला मानला गेला आहे; आणि तोच इतर तीन आश्रमांचा पाया व मूळ आहे. मी तुला हे सर्व क्रमाने, त्यांच्या नियम व आचारांसह सांगतो.

दाराऽग्नयोऽथातिथेय इज्याश्राद्धक्रियाः प्रजाः। इत्येष वै गृहस्थस्य समासाद्धर्मसंग्रहः

पत्नी, अग्नी, पाहुण्यांची सेवा, यज्ञ, श्राद्धकर्मे आणि संतती—हे गृहस्थाचे मुख्य कर्तव्य आहेत.

दण्डी च मेखली चैव ह्यधः शायी तथा जटी। गुरुशुश्रूषणं भैक्षं विद्याद्वै ब्रह्मचारिणः

दंड घेणे, मेखला घालणे, जमिनीवर झोपणे, जटा ठेवणे, गुरूची सेवा करणे आणि भिक्षा मागणे—हे सर्व ब्रह्मचारीचे लक्षण समजावे.

चीरपत्राजिनानि स्युर्द्धान्यमूलफलौषधम्। उभे सन्ध्येऽवगाहश्च होमश्वारण्य वासिनाम्

झाडाची साल, पाने, मृगाची कातडी, धान्य, मूळ, फळे, औषधी, सकाळ-संध्याकाळ स्नान आणि होम—हे सर्व वनवास करणाऱ्यांसाठी आहेत.

आसन्नमुसले भैक्षमस्तेयं शौचमेव च। अप्रमादोऽव्यवायश्च दया भूतेषु च क्षमा

ओसरीजवळ मिळणारी भिक्षा, चोरी न करणे, स्वच्छता, जागरूकता, ब्रह्मचर्य, सर्व जीवांवर दया आणि क्षमा—हे नियम सांगितले आहेत.

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा सत्यञ्च दशमं स्मृतम्। दशलक्षणिको ह्येष धर्मः प्रोक्तः स्वयम्भुवा

राग न ठेवणे, गुरूची सेवा, सत्य बोलणे—हे दहावे लक्षण मानले आहे; अशी ही धर्माची दहा लक्षणे स्वयंभूने सांगितली आहेत.

भिक्षोर्व्रतानि पञ्चात्र पञ्चैवोपव्रतानि च। आचारशुद्धिर्नियमः शौचञ्च प्रतिकर्म च। सम्यग्दर्शनमित्येवं पञ्चैवोपव्रतान्यपि

भिक्षुकासाठी पाच व्रते आणि पाच उपव्रते आहेत: आचरणाची शुद्धता, नियम, स्वच्छता, कर्तव्य पालन आणि योग्य दृष्टी—ही पाच उपव्रतेही आहेत.

ध्यानं समाधिर्मनसेन्द्रियाणां ससागरैर्भैक्षमथोपगम्य। मौनं पवित्रोपचितैर्विमुक्तिः परिव्रजो धर्ममिमं वदन्ति

ध्यान, समाधी, मन व इंद्रियांचे नियंत्रण, लोकांतून मिळणारी भिक्षा, मौन, शुद्धता—हे सर्व परित्राणाचा मार्ग म्हणून परिव्राजकांसाठी सांगितले आहे.

सर्वे ते श्रेयसे प्रोक्तो आश्रमा ब्रहमणा स्वयम्। सत्यार्ज्जवन्तपः क्षान्तिर्योगेज्या दमपूर्विका

हे सर्व आश्रम ब्रह्मदेवानेच श्रेष्ठ कल्याणासाठी सांगितले आहेत: सत्य, प्रामाणिकपणा, तप, क्षमा, योग, यज्ञ आणि संयम हे त्यांचा पाया आहेत.

वेदाः साङ्गाश्च यज्ञाश्च व्रतानि नियमाश्च ये। न सिद्ध्यन्ति प्रदुष्टस्य भावदोष उपागते

वेद, त्यांची अंगे, यज्ञ, व्रते आणि नियम—यांचा काहीही उपयोग होत नाही, जर मन दोषांनी भरले असेल.

बहिः कर्माणि सर्वाणि प्रसिद्धयन्ति कदाचन। अन्तर्भावप्रदुष्टस्य कुर्वतोऽपि पराक्रमान्

बाह्य कृती कधी कधी प्रसिद्ध होतात, पण ज्याचे अंतरंग दूषित आहे, त्याचे मोठे प्रयत्नही निष्फळ ठरतात.

सर्वस्वमपि योदद्यात् कलुषेणान्तरात्मना। न तेन धर्मभाक् स स्याद्भाव एवात्र कारणम्

कोणी आपली सर्व संपत्ती दिली, तरी अंतःकरण अपवित्र असेल, तर त्याला धर्माचा लाभ होत नाही; कारण येथे भावनाच मुख्य कारण आहे.

एवं देवाः सपितर ऋषयो मनवस्तथा। तेषां स्थानममुष्मिस्तु संस्थितानां प्रचक्षते

अशा प्रकारे, देव, पितर, ऋषी आणि मनु—त्यांचे स्थान त्या लोकांसाठी सांगितले आहे, जे तेथे स्थिर झाले आहेत.

अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम्। स्मृतं तु तेषां तत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

अठ्ठ्याऐंशी हजार शुद्ध ब्रह्मचर्य पाळणारे ऋषी स्मरणात आहेत; त्यांचे स्थान तसेच गुरूच्या जवळ राहणाऱ्यांचेही आहे.

सप्तर्षीणान्तु यत्श्थानं स्मृतन्तद्वै दिवौकसाम्। प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणः क्षयः। योगिनाममृतं स्थानं नानाधीनां न विद्यते

सप्तर्षींचे स्थान हे दिव्यातील वास करणाऱ्यांचे मानले जाते; गृहस्थांचे स्थान प्रजापतींचे, संन्याशांचे ब्रह्माचे, योग्यांचे अमरत्वाचे आहे; विविध साधनांचे ठराविक स्थान नाही.

स्थानान्याश्रमिणां तानि ये स्वधर्मे व्यवस्थिताः। चत्वार एते पन्थानो देवयाना विनिर्मिताः

आपल्या धर्मात स्थिर असलेल्या आश्रमधारकांची ही स्थाने आहेत; हे चार मार्ग देवयात्रेसाठी निर्माण केले आहेत.

ब्रह्मणा लोकतन्त्रेण आद्ये मन्वन्तरे भुवि। पन्थानो देवयानाय तेषां द्वारं रविः स्मृतः

ब्रह्मदेवाने, लोकांच्या व्यवस्थेने, पहिल्या मन्वंतरात या चार मार्गांची स्थापना केली; त्यांचा द्वार सूर्य मानला आहे.

तथैव पितृयाणानां चन्द्रमाद्वारमुच्यते। एवं वर्णाश्रमाणां वै प्रविभागे कृते तदा। यदास्य न व्यवर्त्तन्त प्रजा वर्णाश्रमात्मिकाः

तसेच, पितरांच्या मार्गासाठी चंद्र हे द्वार मानले जाते. वर्ण आणि आश्रमांची विभागणी झाल्यावर, लोकांनी आपापल्या कर्तव्यातून कधीच विचलित होणे केले नाही.

ततोऽन्या मानसीः सोऽथ त्रेतामगध्येऽसृजत् प्रजाः। आत्मनः स्वशरीराच्च तुल्याश्वैवात्मना तु वै

मग त्या त्रेतायुगात मगध देशात त्याने स्वतःच्या मनातून आणि शरीरातून स्वतःसारख्या इतर प्रजांचा निर्माण केला.

तस्मिस्त्रेतायुगे त्वाद्ये मध्यं प्राप्ते क्रमेण तु। ततोऽन्या मानसीस्तत्र प्रजाः स्रष्टुं प्रचक्रमे

त्या पहिल्या त्रेतायुगात, जेव्हा काळानुसार मध्यभागी वेळ आली, तेव्हा त्याने पुन्हा तिथे इतर मनातून उत्पन्न झालेल्या प्रजांचा निर्माण करायला सुरुवात केली.

ततः सत्त्वरजोद्रिक्ताः प्रजाः सोऽथासृजत् प्रभुः। धर्मार्थकाममोक्षाणां वार्त्तायाश्चैव साधिकाः

मग त्या प्रभूंनी सत्त्व आणि रज या गुणांनी भरलेल्या प्रजांचा निर्माण केला, ज्या धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष आणि उपजीविकेच्या साधनांनी युक्त होत्या.

देवाश्च पितरश्चैव ऋषयो मनवस्तथा। युगानुरूपा धर्मेण यैरिमा विचिताः प्रजाः

देव, पितर, ऋषी आणि मनु हे सगळे, युगानुसार धर्माने या विविध प्रजांचा निर्माण करणारे होते.