वायुपुराणम्

ये वै परिगृहीतारस्तासामासन्विधात्मकाः। इतरेषां कृतत्राणाः स्थापयामास क्षत्रियान्

ज्यांनी त्या वनस्पती ताब्यात घेतल्या, ते त्यांचे व्यवस्थापक झाले; उरलेल्यांसाठी रक्षण करणारे नेमले गेले आणि क्षत्रियांची स्थापना करण्यात आली.

उपतिष्ठन्ति ये तान्वै यावन्तो निर्भयास्तथा। सत्यं ब्रह्म यथा भूतं यथा भूतं ब्रुवन्तो ब्राह्मणाश्च ते

जे त्यांची सेवा करतात, जेवढे निर्भय आहेत, आणि जे ब्राह्मण सत्य आणि वस्तुस्थिती सांगतात, तेही त्यात समाविष्ट आहेत.

ये चान्येप्यबलास्तेषां वैश्यसंकर्मसंस्थिताः। कीनाशा नाशयन्ति स्म पृथिव्यां प्रागतन्द्रिताः। वैश्यानेव तु तानाहुः की नाशान् वृत्तिसाधकान्

जे इतर दुर्बल होते, ते वैश्यांच्या कामात गुंतले; काम करणाऱ्यांनी पूर्वी मेहनतीने केलेल्या गोष्टी पृथ्वीवर नष्ट केल्या. हे काम करणारे वैश्यच म्हणवले जातात, कारण ते अशा कामातून उपजीविका मिळवतात.

शोचन्तश्च द्रवन्तश्च परिचर्यासु ये रताः। निस्तेजसोऽल्पवीर्याश्च शूद्रास्तानब्रवीत्तु सः

जे दुःखी होतात, पळून जातात, सेवा करण्यात रमतात, ज्यांच्यात तेज किंवा ताकद कमी आहे, त्यांना त्याने शूद्र असे म्हटले.

तेषां कर्माणि धर्माश्च ब्रह्मा तु व्यदधात् प्रभुः। संस्थितौ प्राकृतायां तु चातुर्वर्णस्य सर्वशः

त्यांच्यासाठी प्रभू ब्रह्मदेवाने कर्मे आणि धर्म ठरवले, चार वर्णांची मूळ स्थापना करताना सर्वांसाठी नियम दिले.

पुनः प्रजास्तु ता मोहात् तान् धर्मांस्तानपालयन्। वर्ण धर्मैरजीवन्त्यो व्यरुध्यन्त परस्परम्

पुन्हा, त्या लोकांनी मोहामुळे ते धर्म पाळले नाहीत; आपापल्या वर्णधर्माने जगताना त्यांनी एकमेकांना अडथळा आणायला सुरुवात केली.

ब्रह्मा तमर्थं बुद्ध्वा तु याथातथ्येन वै प्रभुः। क्षत्रियाणां बलं दण्डं युद्धमाजीवमादिशत्

ब्रह्मदेवाने ती स्थिती खरी ओळखून, क्षत्रियांना बळ, शिक्षा आणि युद्ध हेच उपजीविकेचे साधन म्हणून सांगितले.

याजनाध्यापनं चैव तृतीयं च परिग्रहम्। ब्राह्मणानां विभुस्तेषां कर्माण्येतान्यथादिशत्

ब्राह्मणांना यज्ञ करणे, शिकवणे आणि तिसरे म्हणजे दान स्वीकारणे ही कर्मे त्यांना ठरवून दिली.

पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृषिं चैव विशां ददौ। शिल्पाजीवं भृतिञ्चैव शूद्राणां व्यदधात् प्रभुः

वैश्यांना पशुपालन, व्यापार आणि शेती दिली; शूद्रांना प्रभूंनी हस्तकला आणि सेवा हे उपजीविकेचे साधन दिले.

सामान्यानि तु कर्माणि ब्रह्मक्षत्रविशां पुनः। यजनाध्ययनं दानं सामान्यानि तु तेषु च

ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य यांच्यासाठी पुन्हा काही सामान्य कर्मे सांगितली आहेत: यज्ञ, अध्ययन आणि दान ही सर्वांना समान आहेत.

कर्माजीवं ततो दत्त्वा तेभ्यश्चैव परस्परम्। लोकान्तरेषु स्थानानि तेषां सिद्ध्याऽददत् प्रभुः

काम आणि उपजीविका प्रत्येकाला दिल्यावर, प्रभूंनी त्यांच्या यशानुसार इतर लोकांतरे त्यांना स्थान दिली.

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्। स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामष्वेपलायिनाम्

कर्म करणाऱ्या ब्राह्मणांचे स्थान प्रजापतीचे मानले जाते; युद्धात यशस्वी झालेल्या क्षत्रियांचे स्थान इंद्राचे आहे.

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममुपजीविनाम्। गान्धर्वं शूद्रजातीनां प्रतिचारेण तिष्ठताम्

स्वधर्माने उपजीविका करणाऱ्या वैश्यांचे स्थान मरुतांचे आहे; सेवा करणाऱ्या शूद्रांचे स्थान गंधर्वांचे आहे.

स्थानान्येतानि वर्णानां व्यत्याचारवतां स्वयम्। ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास चाश्रमान्

वर्णांच्या आचरणानुसार ही त्यांची स्थाने आहेत; नंतर वर्णांची स्थापना झाल्यावर, त्याने आश्रमांचीही स्थापना केली.

गृहस्थो ब्रह्मचारित्वं वानप्रस्थं सभिक्षुकम्। आश्रमांश्चतुरो ह्येतान् पूर्वमास्थापयत् प्रभुः

गृहस्थ, ब्रह्मचारी, वनवास आणि भिक्षुक—हे चार आश्रम प्रभूंनी प्रथम स्थापन केले.

वर्णकर्माणि ये केचित्तेषामिह न कुर्वते । कुतः कर्मा क्षितिं प्राहुराश्रमस्थानवासिनः

जे येथे आपापल्या वर्णाचे कर्म करत नाहीत, त्यांना आश्रमातील स्थानांमध्ये कर्म कसे मिळेल?

ब्रह्मा तान् स्थापयामास आश्रमान्नामनामतः। निर्द्देशार्थं ततस्तेषां ब्रह्मा धर्मान् प्रभाषत। प्रस्थानानि च तेषां वै यमांश्च नियमांश्च ह

ब्रह्मदेवाने त्यांना आश्रमांची नावे देऊन स्थापन केले; त्यासाठी नियम, मार्ग आणि आचार सांगितले.

चातुर्वर्णात्मकः पूर्वं गृहस्थश्चाश्रमः स्मृतः। त्रयाणामाश्रमाणाञ्च प्रतिष्ठायोनिरेव च। यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि यमैश्च नियमैश्च ते

पूर्वी गृहस्थाश्रम हा चार वर्णांचा समावेश असलेला मानला गेला आहे; आणि तोच इतर तीन आश्रमांचा पाया व मूळ आहे. मी तुला हे सर्व क्रमाने, त्यांच्या नियम व आचारांसह सांगतो.

दाराऽग्नयोऽथातिथेय इज्याश्राद्धक्रियाः प्रजाः। इत्येष वै गृहस्थस्य समासाद्धर्मसंग्रहः

पत्नी, अग्नी, पाहुण्यांची सेवा, यज्ञ, श्राद्धकर्मे आणि संतती—हे गृहस्थाचे मुख्य कर्तव्य आहेत.

दण्डी च मेखली चैव ह्यधः शायी तथा जटी। गुरुशुश्रूषणं भैक्षं विद्याद्वै ब्रह्मचारिणः

दंड घेणे, मेखला घालणे, जमिनीवर झोपणे, जटा ठेवणे, गुरूची सेवा करणे आणि भिक्षा मागणे—हे सर्व ब्रह्मचारीचे लक्षण समजावे.

चीरपत्राजिनानि स्युर्द्धान्यमूलफलौषधम्। उभे सन्ध्येऽवगाहश्च होमश्वारण्य वासिनाम्

झाडाची साल, पाने, मृगाची कातडी, धान्य, मूळ, फळे, औषधी, सकाळ-संध्याकाळ स्नान आणि होम—हे सर्व वनवास करणाऱ्यांसाठी आहेत.

आसन्नमुसले भैक्षमस्तेयं शौचमेव च। अप्रमादोऽव्यवायश्च दया भूतेषु च क्षमा

ओसरीजवळ मिळणारी भिक्षा, चोरी न करणे, स्वच्छता, जागरूकता, ब्रह्मचर्य, सर्व जीवांवर दया आणि क्षमा—हे नियम सांगितले आहेत.

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा सत्यञ्च दशमं स्मृतम्। दशलक्षणिको ह्येष धर्मः प्रोक्तः स्वयम्भुवा

राग न ठेवणे, गुरूची सेवा, सत्य बोलणे—हे दहावे लक्षण मानले आहे; अशी ही धर्माची दहा लक्षणे स्वयंभूने सांगितली आहेत.

भिक्षोर्व्रतानि पञ्चात्र पञ्चैवोपव्रतानि च। आचारशुद्धिर्नियमः शौचञ्च प्रतिकर्म च। सम्यग्दर्शनमित्येवं पञ्चैवोपव्रतान्यपि

भिक्षुकासाठी पाच व्रते आणि पाच उपव्रते आहेत: आचरणाची शुद्धता, नियम, स्वच्छता, कर्तव्य पालन आणि योग्य दृष्टी—ही पाच उपव्रतेही आहेत.

ध्यानं समाधिर्मनसेन्द्रियाणां ससागरैर्भैक्षमथोपगम्य। मौनं पवित्रोपचितैर्विमुक्तिः परिव्रजो धर्ममिमं वदन्ति

ध्यान, समाधी, मन व इंद्रियांचे नियंत्रण, लोकांतून मिळणारी भिक्षा, मौन, शुद्धता—हे सर्व परित्राणाचा मार्ग म्हणून परिव्राजकांसाठी सांगितले आहे.

सर्वे ते श्रेयसे प्रोक्तो आश्रमा ब्रहमणा स्वयम्। सत्यार्ज्जवन्तपः क्षान्तिर्योगेज्या दमपूर्विका

हे सर्व आश्रम ब्रह्मदेवानेच श्रेष्ठ कल्याणासाठी सांगितले आहेत: सत्य, प्रामाणिकपणा, तप, क्षमा, योग, यज्ञ आणि संयम हे त्यांचा पाया आहेत.

वेदाः साङ्गाश्च यज्ञाश्च व्रतानि नियमाश्च ये। न सिद्ध्यन्ति प्रदुष्टस्य भावदोष उपागते

वेद, त्यांची अंगे, यज्ञ, व्रते आणि नियम—यांचा काहीही उपयोग होत नाही, जर मन दोषांनी भरले असेल.

बहिः कर्माणि सर्वाणि प्रसिद्धयन्ति कदाचन। अन्तर्भावप्रदुष्टस्य कुर्वतोऽपि पराक्रमान्

बाह्य कृती कधी कधी प्रसिद्ध होतात, पण ज्याचे अंतरंग दूषित आहे, त्याचे मोठे प्रयत्नही निष्फळ ठरतात.

सर्वस्वमपि योदद्यात् कलुषेणान्तरात्मना। न तेन धर्मभाक् स स्याद्भाव एवात्र कारणम्

कोणी आपली सर्व संपत्ती दिली, तरी अंतःकरण अपवित्र असेल, तर त्याला धर्माचा लाभ होत नाही; कारण येथे भावनाच मुख्य कारण आहे.