वायुपुराणम्

माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः। आढक्यश्वणकाश्चैव सप्तसप्तदशाः स्मृताः

माष, मूग, मसूर, निष्पाव आणि कुलिथ; आढक्य आणि अश्वणक — हे सात आणि सतरा म्हणून ओळखले जातात.

इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्याणां जातयः स्मृताः। ओषध्यो यज्ञियाश्चैव ग्राम्यारण्या श्चतुर्द्दश

या गावातील औषधींच्या जाती म्हणून ओळखल्या जातात; आणि यज्ञासाठी योग्य अशा गावातील व जंगलातील औषधी चौदा आहेत.

व्रीहयः सयवा माषा गोधूमा अणवस्तिलाः। प्रियङुसप्तमा ह्येते अष्टमी तु कुलत्थिका

तांदूळ, ज्वारीसह, माष, गहू, बाजरी, तीळ; प्रियंगू सातवा, आणि कुलिथ आठवा.

श्यामाका स्त्वथ नीवारा जर्त्तिलाः सगवेधुकाः। कुरुविन्दा वेणुयवास्तथा मर्कटकाश्च ये

श्यामाक, नीवार, जर्त्तिल आणि गवेदुक, कुरुविंद, वेणुयव आणि जे मार्कटक म्हणून ओळखले जातात ते.

ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्द्दश। उत्पन्नाः प्रथमा ह्येता आदौ त्रेतायुगस्य तु

या गावातील व जंगलातील चौदा औषधी म्हणून ओळखल्या जातात; या प्रथम तृतायुगाच्या सुरुवातीला उत्पन्न झाल्या.

अफालकृष्टा ओषध्यो ग्राम्यारण्यास्तु सर्वशः। वृक्षा गुल्मलतावल्लीवीरुधस्तृणजातयः

या सर्व गावातील आणि जंगलातील औषधी अजून फळ देणाऱ्या झाल्या नव्हत्या; झाडं, झुडुपं, वेल, लता, गवत आणि इतर वनस्पती.

मूलैः फलैश्च रोहिण्यो गृह्णन् पुष्पैश्च जायते। पृथ्वी दुग्धा तु बीजानि यानि पूर्वं स्वयम्भुवा

मुळं आणि फळांनी रोहिणी वनस्पती घेतली जातात, आणि फुलांनी त्या उत्पन्न होतात; पूर्वी स्वयंभूने पृथ्वीपासून जे बीजं घेतली होती तीच.

ऋतुपुष्पफलास्ता वै ओषध्यो जज्ञिरे त्विह। यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्ररेहन्ति ताः पुनः

ऋतूनुसार फुलं आणि फळं येणाऱ्या त्या औषधी येथे निर्माण झाल्या; जेव्हा त्या औषधी सोडल्या गेल्या, तेव्हा पुन्हा हलल्या नाहीत.

ततः स तासां वृत्त्यर्थं वार्त्तोपायं चकार ह। ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् दृष्ट्वा सिद्धिं तु कर्मजाम्

मग त्यांच्या उपजीविकेसाठी, स्वयंभू भगवंत ब्रह्मा यांनी कर्माने मिळणाऱ्या यश पाहून उपजीविकेचा उपाय केला.

ततः प्रभृत्यथौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे। संसिद्धायान्तु वार्त्तायान्ततस्तासां स्वयंभुवः। मर्यादाः स्थापयामास यथारब्धाः परस्परम्

त्या वेळेपासून लागवड केलेल्या औषधी वनस्पती उगवू लागल्या. शेती व्यवस्थित सुरू झाल्यावर, स्वयंभूने त्या सर्व वनस्पतींच्या मर्यादा एकमेकांच्या संबंधाने ठरवल्या.

ये वै परिगृहीतारस्तासामासन्विधात्मकाः। इतरेषां कृतत्राणाः स्थापयामास क्षत्रियान्

ज्यांनी त्या वनस्पती ताब्यात घेतल्या, ते त्यांचे व्यवस्थापक झाले; उरलेल्यांसाठी रक्षण करणारे नेमले गेले आणि क्षत्रियांची स्थापना करण्यात आली.

उपतिष्ठन्ति ये तान्वै यावन्तो निर्भयास्तथा। सत्यं ब्रह्म यथा भूतं यथा भूतं ब्रुवन्तो ब्राह्मणाश्च ते

जे त्यांची सेवा करतात, जेवढे निर्भय आहेत, आणि जे ब्राह्मण सत्य आणि वस्तुस्थिती सांगतात, तेही त्यात समाविष्ट आहेत.

ये चान्येप्यबलास्तेषां वैश्यसंकर्मसंस्थिताः। कीनाशा नाशयन्ति स्म पृथिव्यां प्रागतन्द्रिताः। वैश्यानेव तु तानाहुः की नाशान् वृत्तिसाधकान्

जे इतर दुर्बल होते, ते वैश्यांच्या कामात गुंतले; काम करणाऱ्यांनी पूर्वी मेहनतीने केलेल्या गोष्टी पृथ्वीवर नष्ट केल्या. हे काम करणारे वैश्यच म्हणवले जातात, कारण ते अशा कामातून उपजीविका मिळवतात.

शोचन्तश्च द्रवन्तश्च परिचर्यासु ये रताः। निस्तेजसोऽल्पवीर्याश्च शूद्रास्तानब्रवीत्तु सः

जे दुःखी होतात, पळून जातात, सेवा करण्यात रमतात, ज्यांच्यात तेज किंवा ताकद कमी आहे, त्यांना त्याने शूद्र असे म्हटले.

तेषां कर्माणि धर्माश्च ब्रह्मा तु व्यदधात् प्रभुः। संस्थितौ प्राकृतायां तु चातुर्वर्णस्य सर्वशः

त्यांच्यासाठी प्रभू ब्रह्मदेवाने कर्मे आणि धर्म ठरवले, चार वर्णांची मूळ स्थापना करताना सर्वांसाठी नियम दिले.

पुनः प्रजास्तु ता मोहात् तान् धर्मांस्तानपालयन्। वर्ण धर्मैरजीवन्त्यो व्यरुध्यन्त परस्परम्

पुन्हा, त्या लोकांनी मोहामुळे ते धर्म पाळले नाहीत; आपापल्या वर्णधर्माने जगताना त्यांनी एकमेकांना अडथळा आणायला सुरुवात केली.

ब्रह्मा तमर्थं बुद्ध्वा तु याथातथ्येन वै प्रभुः। क्षत्रियाणां बलं दण्डं युद्धमाजीवमादिशत्

ब्रह्मदेवाने ती स्थिती खरी ओळखून, क्षत्रियांना बळ, शिक्षा आणि युद्ध हेच उपजीविकेचे साधन म्हणून सांगितले.

याजनाध्यापनं चैव तृतीयं च परिग्रहम्। ब्राह्मणानां विभुस्तेषां कर्माण्येतान्यथादिशत्

ब्राह्मणांना यज्ञ करणे, शिकवणे आणि तिसरे म्हणजे दान स्वीकारणे ही कर्मे त्यांना ठरवून दिली.

पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृषिं चैव विशां ददौ। शिल्पाजीवं भृतिञ्चैव शूद्राणां व्यदधात् प्रभुः

वैश्यांना पशुपालन, व्यापार आणि शेती दिली; शूद्रांना प्रभूंनी हस्तकला आणि सेवा हे उपजीविकेचे साधन दिले.

सामान्यानि तु कर्माणि ब्रह्मक्षत्रविशां पुनः। यजनाध्ययनं दानं सामान्यानि तु तेषु च

ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य यांच्यासाठी पुन्हा काही सामान्य कर्मे सांगितली आहेत: यज्ञ, अध्ययन आणि दान ही सर्वांना समान आहेत.

कर्माजीवं ततो दत्त्वा तेभ्यश्चैव परस्परम्। लोकान्तरेषु स्थानानि तेषां सिद्ध्याऽददत् प्रभुः

काम आणि उपजीविका प्रत्येकाला दिल्यावर, प्रभूंनी त्यांच्या यशानुसार इतर लोकांतरे त्यांना स्थान दिली.

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्। स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामष्वेपलायिनाम्

कर्म करणाऱ्या ब्राह्मणांचे स्थान प्रजापतीचे मानले जाते; युद्धात यशस्वी झालेल्या क्षत्रियांचे स्थान इंद्राचे आहे.

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममुपजीविनाम्। गान्धर्वं शूद्रजातीनां प्रतिचारेण तिष्ठताम्

स्वधर्माने उपजीविका करणाऱ्या वैश्यांचे स्थान मरुतांचे आहे; सेवा करणाऱ्या शूद्रांचे स्थान गंधर्वांचे आहे.

स्थानान्येतानि वर्णानां व्यत्याचारवतां स्वयम्। ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास चाश्रमान्

वर्णांच्या आचरणानुसार ही त्यांची स्थाने आहेत; नंतर वर्णांची स्थापना झाल्यावर, त्याने आश्रमांचीही स्थापना केली.

गृहस्थो ब्रह्मचारित्वं वानप्रस्थं सभिक्षुकम्। आश्रमांश्चतुरो ह्येतान् पूर्वमास्थापयत् प्रभुः

गृहस्थ, ब्रह्मचारी, वनवास आणि भिक्षुक—हे चार आश्रम प्रभूंनी प्रथम स्थापन केले.

वर्णकर्माणि ये केचित्तेषामिह न कुर्वते । कुतः कर्मा क्षितिं प्राहुराश्रमस्थानवासिनः

जे येथे आपापल्या वर्णाचे कर्म करत नाहीत, त्यांना आश्रमातील स्थानांमध्ये कर्म कसे मिळेल?

ब्रह्मा तान् स्थापयामास आश्रमान्नामनामतः। निर्द्देशार्थं ततस्तेषां ब्रह्मा धर्मान् प्रभाषत। प्रस्थानानि च तेषां वै यमांश्च नियमांश्च ह

ब्रह्मदेवाने त्यांना आश्रमांची नावे देऊन स्थापन केले; त्यासाठी नियम, मार्ग आणि आचार सांगितले.

चातुर्वर्णात्मकः पूर्वं गृहस्थश्चाश्रमः स्मृतः। त्रयाणामाश्रमाणाञ्च प्रतिष्ठायोनिरेव च। यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि यमैश्च नियमैश्च ते

पूर्वी गृहस्थाश्रम हा चार वर्णांचा समावेश असलेला मानला गेला आहे; आणि तोच इतर तीन आश्रमांचा पाया व मूळ आहे. मी तुला हे सर्व क्रमाने, त्यांच्या नियम व आचारांसह सांगतो.

दाराऽग्नयोऽथातिथेय इज्याश्राद्धक्रियाः प्रजाः। इत्येष वै गृहस्थस्य समासाद्धर्मसंग्रहः

पत्नी, अग्नी, पाहुण्यांची सेवा, यज्ञ, श्राद्धकर्मे आणि संतती—हे गृहस्थाचे मुख्य कर्तव्य आहेत.