वायुपुराणम्

इतस्तेभ्यो बला ये तु सत्यशीला ह्यहिंसकाः। वीतलोभा जितात्मानो निवसन्ति स्म तेषु वै

त्यांच्यात जे बलवान, सत्यप्रिय, अहिंसक, लोभमुक्त आणि संयमी होते, ते त्यांच्यात राहू लागले.

प्रतिगृह्णन्ति कुर्वन्ति तेभ्यश्चान्येऽल्पतेजसः। एवं विप्रतिपन्नेषु प्रपन्नेषु परस्परम्

ते एकमेकांकडून अर्पण घेतात आणि अर्पण करतात; आणि ज्यांच्यात शक्ती कमी आहे, ते देखील एकमेकांत वाद आणि मतभेद असताना तसेच करतात.

तेन दोषेण तेषां ता ओषध्यो मिषतां तदा। प्रणष्टा ह्रियमाणा वै मुष्टिब्यां सिकता यथा

त्या दोषामुळे त्यांच्या डोळ्यांसमोरच त्यांच्या औषधी नष्ट झाल्या, जणू काही मुठीत वाळू धरली आणि ती निसटली तशी.

अग्रसद्भूर्युगबलाद्ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश। फलं गृह्णन्ति पुष्पैश्च पुष्वं पत्रैश्च याः पुनः

अनेक युगांच्या सामर्थ्यामुळे, चौदा प्रकारच्या गावातील आणि जंगलातील फळ, फुलं आणि पानं देणाऱ्या वनस्पती पकडून घेतल्या गेल्या.

ततस्तासु प्रणष्टासु विभ्रान्तास्ताः प्रजास्तदा। स्वयम्भुवं प्रभुं जग्मुः क्षुधाविष्टाः प्रजापतिम्

त्या वनस्पती नष्ट झाल्यावर, त्या प्रजांना संभ्रम वाटला; उपासाने त्रस्त होऊन, त्यांनी स्वयंभू प्रभू, प्रजापती यांच्याकडे धाव घेतली.

वृत्त्यर्थमभि लिप्सन्त आदौ त्रेतायुगस्य तु। ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् ज्ञात्वा तासां मनीषितम्

तृतायुगाच्या सुरुवातीला उपजीविकेची इच्छा असलेल्या त्या प्रजांचा हेतू जाणून, स्वयंभू भगवंत ब्रह्मा यांनी त्यांची इच्छा ओळखली.

युक्तं प्रत्यक्षदृष्टेन दर्शनेन विचार्य च। ग्रस्ताः पृथिव्या ओषध्यो ज्ञात्वा प्रत्यदुहत्पुनः

योग्य काय आहे हे प्रत्यक्ष पाहून आणि विचार करून, आणि औषधी पृथ्वीने गिळल्या आहेत हे जाणून, त्यांनी पुन्हा पृथ्वीचे दूध काढले.

कृत्वा वत्सं सुमेरुं तु दुदोह पृथिवीमिमाम्। दुग्धेयं गौस्तदा तेन बीजानि पृथिवीतले

सुमेरू पर्वत वासरू करून, त्यांनी या पृथ्वीचे दूध काढले; त्यामुळे ही पृथ्वी जणू गाय झाली आणि पृथ्वीवर बीजं उमटली.

जज्ञिरे तानि बीजानि ग्राम्यारण्यास्तु ताः पुनः। ओषध्यः फलपाकान्ताः सप्तसप्तदशास्तु ताः

ती बीजं निर्माण झाली, गावातील आणि जंगलातील; त्या वनस्पती फळ पिकल्यावर मिळणाऱ्या, सात आणि नंतर सतरा अशा संख्येने होत्या.

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः। प्रियङ्गवौ ह्युदाराश्च कारषाश्च सतीनकाः

तांदूळ, ज्वारी, गहू, बाजरी आणि तीळ; प्रियंगू आणि उदार, कारष आणि सतीनक हे देखील.

माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः। आढक्यश्वणकाश्चैव सप्तसप्तदशाः स्मृताः

माष, मूग, मसूर, निष्पाव आणि कुलिथ; आढक्य आणि अश्वणक — हे सात आणि सतरा म्हणून ओळखले जातात.

इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्याणां जातयः स्मृताः। ओषध्यो यज्ञियाश्चैव ग्राम्यारण्या श्चतुर्द्दश

या गावातील औषधींच्या जाती म्हणून ओळखल्या जातात; आणि यज्ञासाठी योग्य अशा गावातील व जंगलातील औषधी चौदा आहेत.

व्रीहयः सयवा माषा गोधूमा अणवस्तिलाः। प्रियङुसप्तमा ह्येते अष्टमी तु कुलत्थिका

तांदूळ, ज्वारीसह, माष, गहू, बाजरी, तीळ; प्रियंगू सातवा, आणि कुलिथ आठवा.

श्यामाका स्त्वथ नीवारा जर्त्तिलाः सगवेधुकाः। कुरुविन्दा वेणुयवास्तथा मर्कटकाश्च ये

श्यामाक, नीवार, जर्त्तिल आणि गवेदुक, कुरुविंद, वेणुयव आणि जे मार्कटक म्हणून ओळखले जातात ते.

ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्द्दश। उत्पन्नाः प्रथमा ह्येता आदौ त्रेतायुगस्य तु

या गावातील व जंगलातील चौदा औषधी म्हणून ओळखल्या जातात; या प्रथम तृतायुगाच्या सुरुवातीला उत्पन्न झाल्या.

अफालकृष्टा ओषध्यो ग्राम्यारण्यास्तु सर्वशः। वृक्षा गुल्मलतावल्लीवीरुधस्तृणजातयः

या सर्व गावातील आणि जंगलातील औषधी अजून फळ देणाऱ्या झाल्या नव्हत्या; झाडं, झुडुपं, वेल, लता, गवत आणि इतर वनस्पती.

मूलैः फलैश्च रोहिण्यो गृह्णन् पुष्पैश्च जायते। पृथ्वी दुग्धा तु बीजानि यानि पूर्वं स्वयम्भुवा

मुळं आणि फळांनी रोहिणी वनस्पती घेतली जातात, आणि फुलांनी त्या उत्पन्न होतात; पूर्वी स्वयंभूने पृथ्वीपासून जे बीजं घेतली होती तीच.

ऋतुपुष्पफलास्ता वै ओषध्यो जज्ञिरे त्विह। यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्ररेहन्ति ताः पुनः

ऋतूनुसार फुलं आणि फळं येणाऱ्या त्या औषधी येथे निर्माण झाल्या; जेव्हा त्या औषधी सोडल्या गेल्या, तेव्हा पुन्हा हलल्या नाहीत.

ततः स तासां वृत्त्यर्थं वार्त्तोपायं चकार ह। ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् दृष्ट्वा सिद्धिं तु कर्मजाम्

मग त्यांच्या उपजीविकेसाठी, स्वयंभू भगवंत ब्रह्मा यांनी कर्माने मिळणाऱ्या यश पाहून उपजीविकेचा उपाय केला.

ततः प्रभृत्यथौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे। संसिद्धायान्तु वार्त्तायान्ततस्तासां स्वयंभुवः। मर्यादाः स्थापयामास यथारब्धाः परस्परम्

त्या वेळेपासून लागवड केलेल्या औषधी वनस्पती उगवू लागल्या. शेती व्यवस्थित सुरू झाल्यावर, स्वयंभूने त्या सर्व वनस्पतींच्या मर्यादा एकमेकांच्या संबंधाने ठरवल्या.

ये वै परिगृहीतारस्तासामासन्विधात्मकाः। इतरेषां कृतत्राणाः स्थापयामास क्षत्रियान्

ज्यांनी त्या वनस्पती ताब्यात घेतल्या, ते त्यांचे व्यवस्थापक झाले; उरलेल्यांसाठी रक्षण करणारे नेमले गेले आणि क्षत्रियांची स्थापना करण्यात आली.

उपतिष्ठन्ति ये तान्वै यावन्तो निर्भयास्तथा। सत्यं ब्रह्म यथा भूतं यथा भूतं ब्रुवन्तो ब्राह्मणाश्च ते

जे त्यांची सेवा करतात, जेवढे निर्भय आहेत, आणि जे ब्राह्मण सत्य आणि वस्तुस्थिती सांगतात, तेही त्यात समाविष्ट आहेत.

ये चान्येप्यबलास्तेषां वैश्यसंकर्मसंस्थिताः। कीनाशा नाशयन्ति स्म पृथिव्यां प्रागतन्द्रिताः। वैश्यानेव तु तानाहुः की नाशान् वृत्तिसाधकान्

जे इतर दुर्बल होते, ते वैश्यांच्या कामात गुंतले; काम करणाऱ्यांनी पूर्वी मेहनतीने केलेल्या गोष्टी पृथ्वीवर नष्ट केल्या. हे काम करणारे वैश्यच म्हणवले जातात, कारण ते अशा कामातून उपजीविका मिळवतात.

शोचन्तश्च द्रवन्तश्च परिचर्यासु ये रताः। निस्तेजसोऽल्पवीर्याश्च शूद्रास्तानब्रवीत्तु सः

जे दुःखी होतात, पळून जातात, सेवा करण्यात रमतात, ज्यांच्यात तेज किंवा ताकद कमी आहे, त्यांना त्याने शूद्र असे म्हटले.

तेषां कर्माणि धर्माश्च ब्रह्मा तु व्यदधात् प्रभुः। संस्थितौ प्राकृतायां तु चातुर्वर्णस्य सर्वशः

त्यांच्यासाठी प्रभू ब्रह्मदेवाने कर्मे आणि धर्म ठरवले, चार वर्णांची मूळ स्थापना करताना सर्वांसाठी नियम दिले.

पुनः प्रजास्तु ता मोहात् तान् धर्मांस्तानपालयन्। वर्ण धर्मैरजीवन्त्यो व्यरुध्यन्त परस्परम्

पुन्हा, त्या लोकांनी मोहामुळे ते धर्म पाळले नाहीत; आपापल्या वर्णधर्माने जगताना त्यांनी एकमेकांना अडथळा आणायला सुरुवात केली.

ब्रह्मा तमर्थं बुद्ध्वा तु याथातथ्येन वै प्रभुः। क्षत्रियाणां बलं दण्डं युद्धमाजीवमादिशत्

ब्रह्मदेवाने ती स्थिती खरी ओळखून, क्षत्रियांना बळ, शिक्षा आणि युद्ध हेच उपजीविकेचे साधन म्हणून सांगितले.

याजनाध्यापनं चैव तृतीयं च परिग्रहम्। ब्राह्मणानां विभुस्तेषां कर्माण्येतान्यथादिशत्

ब्राह्मणांना यज्ञ करणे, शिकवणे आणि तिसरे म्हणजे दान स्वीकारणे ही कर्मे त्यांना ठरवून दिली.

पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृषिं चैव विशां ददौ। शिल्पाजीवं भृतिञ्चैव शूद्राणां व्यदधात् प्रभुः

वैश्यांना पशुपालन, व्यापार आणि शेती दिली; शूद्रांना प्रभूंनी हस्तकला आणि सेवा हे उपजीविकेचे साधन दिले.