वायुपुराणम्

तासां वृष्ट्युदकानीह यानि निम्नैर्गतानि तु। वृष्ट्या तदभावत्स्रोतः खातानि निम्नगाः स्मृताः

पावसाचे पाणी जे खाचांमध्ये गेले होते, ते पावसामुळे प्रवाह झाले आणि त्या खणलेल्या वाटांना 'नद्या' म्हणतात.

एवं नद्यः प्रवृत्तास्तु द्वितीये वृष्टिसर्ज्जने। ये परस्तादपां स्तोका आपन्नाः पॄथिवीतले

अशा प्रकारे दुसऱ्या पावसात नद्या वाहू लागल्या; जे थोडेसे पाणी आधी पृथ्वीवर आले होते.

अपाम्भूमेश्च संयोगादोषध्यस्तासु चाभवन्। पुष्पमूलफलिन्यस्तु ओषध्यस्ताः प्रजज्ञिरे

पाणी आणि पृथ्वी यांच्या संयोगाने तिथे वनस्पती निर्माण झाल्या; त्यात फुले, मुळे आणि फळे येणाऱ्या औषधीही उत्पन्न झाल्या.

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्याऽरण्याश्चतुर्दश। ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे

न नांगरलेली आणि न पेरलेली, घरगुती आणि जंगली अशा चौदा प्रकारच्या, ऋतूनुसार फुले-फळे येणारी झाडे आणि झुडपे निर्माण झाली.

प्रादुर्भावश्च त्रेतायां वार्त्तायामौषधस्य तु। तैनौषधेन वर्त्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगे तदा

त्रेतायुगात उपजीविकेसाठी औषधी निर्माण झाल्या; त्या औषधींवर लोकांनी त्या काळात आपला उदरनिर्वाह केला.

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश्च सर्वशः। अवश्यम्भाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन तु

मग पुन्हा त्यांच्या मनात आसक्ती आणि लोभ निर्माण झाला, हे सर्व त्रेतायुगाच्या प्रभावामुळे घडले.

ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान्। वृक्षान् गुलर्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

मग त्यांनी नद्या, शेतजमिनी, डोंगर, झाडे, झुडपे आणि औषधी आपापल्या ताकदीने जबरदस्तीने ताब्यात घेतल्या.

सिद्धात्मानस्तु ये पूर्वं व्याख्याताः प्राकृते मया। ब्रह्मणा मानवास्ते वै उत्पन्ना योजनादिह

पूर्वी मी सांगितलेले जे नैसर्गिक सिद्धात्मा होते, ते ब्रह्मदेवाच्या नियोजनाने येथे जन्मले.

शान्ताश्च सुष्मिणश्चैव कर्मिणो दुःखिनस्तदा। ततः प्रवर्त्तमानास्ते त्रेतायां जर्ज्ञिरे पुनः

ते शांत, सौम्य, कर्मशील आणि तरीही दुःखी होते; ते त्रेतायुगात पुन्हा प्रकट झाले.

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा द्रोहिजनास्तथा। भाविताः पूर्वजातीषु कर्मभिश्च शुभाशुभैः

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आणि द्रोही लोक हे पूर्वजन्मातील कर्मानुसार आणि शुभ-अशुभ कर्मांमुळे निर्माण झाले.

इतस्तेभ्यो बला ये तु सत्यशीला ह्यहिंसकाः। वीतलोभा जितात्मानो निवसन्ति स्म तेषु वै

त्यांच्यात जे बलवान, सत्यप्रिय, अहिंसक, लोभमुक्त आणि संयमी होते, ते त्यांच्यात राहू लागले.

प्रतिगृह्णन्ति कुर्वन्ति तेभ्यश्चान्येऽल्पतेजसः। एवं विप्रतिपन्नेषु प्रपन्नेषु परस्परम्

ते एकमेकांकडून अर्पण घेतात आणि अर्पण करतात; आणि ज्यांच्यात शक्ती कमी आहे, ते देखील एकमेकांत वाद आणि मतभेद असताना तसेच करतात.

तेन दोषेण तेषां ता ओषध्यो मिषतां तदा। प्रणष्टा ह्रियमाणा वै मुष्टिब्यां सिकता यथा

त्या दोषामुळे त्यांच्या डोळ्यांसमोरच त्यांच्या औषधी नष्ट झाल्या, जणू काही मुठीत वाळू धरली आणि ती निसटली तशी.

अग्रसद्भूर्युगबलाद्ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश। फलं गृह्णन्ति पुष्पैश्च पुष्वं पत्रैश्च याः पुनः

अनेक युगांच्या सामर्थ्यामुळे, चौदा प्रकारच्या गावातील आणि जंगलातील फळ, फुलं आणि पानं देणाऱ्या वनस्पती पकडून घेतल्या गेल्या.

ततस्तासु प्रणष्टासु विभ्रान्तास्ताः प्रजास्तदा। स्वयम्भुवं प्रभुं जग्मुः क्षुधाविष्टाः प्रजापतिम्

त्या वनस्पती नष्ट झाल्यावर, त्या प्रजांना संभ्रम वाटला; उपासाने त्रस्त होऊन, त्यांनी स्वयंभू प्रभू, प्रजापती यांच्याकडे धाव घेतली.

वृत्त्यर्थमभि लिप्सन्त आदौ त्रेतायुगस्य तु। ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् ज्ञात्वा तासां मनीषितम्

तृतायुगाच्या सुरुवातीला उपजीविकेची इच्छा असलेल्या त्या प्रजांचा हेतू जाणून, स्वयंभू भगवंत ब्रह्मा यांनी त्यांची इच्छा ओळखली.

युक्तं प्रत्यक्षदृष्टेन दर्शनेन विचार्य च। ग्रस्ताः पृथिव्या ओषध्यो ज्ञात्वा प्रत्यदुहत्पुनः

योग्य काय आहे हे प्रत्यक्ष पाहून आणि विचार करून, आणि औषधी पृथ्वीने गिळल्या आहेत हे जाणून, त्यांनी पुन्हा पृथ्वीचे दूध काढले.

कृत्वा वत्सं सुमेरुं तु दुदोह पृथिवीमिमाम्। दुग्धेयं गौस्तदा तेन बीजानि पृथिवीतले

सुमेरू पर्वत वासरू करून, त्यांनी या पृथ्वीचे दूध काढले; त्यामुळे ही पृथ्वी जणू गाय झाली आणि पृथ्वीवर बीजं उमटली.

जज्ञिरे तानि बीजानि ग्राम्यारण्यास्तु ताः पुनः। ओषध्यः फलपाकान्ताः सप्तसप्तदशास्तु ताः

ती बीजं निर्माण झाली, गावातील आणि जंगलातील; त्या वनस्पती फळ पिकल्यावर मिळणाऱ्या, सात आणि नंतर सतरा अशा संख्येने होत्या.

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः। प्रियङ्गवौ ह्युदाराश्च कारषाश्च सतीनकाः

तांदूळ, ज्वारी, गहू, बाजरी आणि तीळ; प्रियंगू आणि उदार, कारष आणि सतीनक हे देखील.

माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः। आढक्यश्वणकाश्चैव सप्तसप्तदशाः स्मृताः

माष, मूग, मसूर, निष्पाव आणि कुलिथ; आढक्य आणि अश्वणक — हे सात आणि सतरा म्हणून ओळखले जातात.

इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्याणां जातयः स्मृताः। ओषध्यो यज्ञियाश्चैव ग्राम्यारण्या श्चतुर्द्दश

या गावातील औषधींच्या जाती म्हणून ओळखल्या जातात; आणि यज्ञासाठी योग्य अशा गावातील व जंगलातील औषधी चौदा आहेत.

व्रीहयः सयवा माषा गोधूमा अणवस्तिलाः। प्रियङुसप्तमा ह्येते अष्टमी तु कुलत्थिका

तांदूळ, ज्वारीसह, माष, गहू, बाजरी, तीळ; प्रियंगू सातवा, आणि कुलिथ आठवा.

श्यामाका स्त्वथ नीवारा जर्त्तिलाः सगवेधुकाः। कुरुविन्दा वेणुयवास्तथा मर्कटकाश्च ये

श्यामाक, नीवार, जर्त्तिल आणि गवेदुक, कुरुविंद, वेणुयव आणि जे मार्कटक म्हणून ओळखले जातात ते.

ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्द्दश। उत्पन्नाः प्रथमा ह्येता आदौ त्रेतायुगस्य तु

या गावातील व जंगलातील चौदा औषधी म्हणून ओळखल्या जातात; या प्रथम तृतायुगाच्या सुरुवातीला उत्पन्न झाल्या.

अफालकृष्टा ओषध्यो ग्राम्यारण्यास्तु सर्वशः। वृक्षा गुल्मलतावल्लीवीरुधस्तृणजातयः

या सर्व गावातील आणि जंगलातील औषधी अजून फळ देणाऱ्या झाल्या नव्हत्या; झाडं, झुडुपं, वेल, लता, गवत आणि इतर वनस्पती.

मूलैः फलैश्च रोहिण्यो गृह्णन् पुष्पैश्च जायते। पृथ्वी दुग्धा तु बीजानि यानि पूर्वं स्वयम्भुवा

मुळं आणि फळांनी रोहिणी वनस्पती घेतली जातात, आणि फुलांनी त्या उत्पन्न होतात; पूर्वी स्वयंभूने पृथ्वीपासून जे बीजं घेतली होती तीच.

ऋतुपुष्पफलास्ता वै ओषध्यो जज्ञिरे त्विह। यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्ररेहन्ति ताः पुनः

ऋतूनुसार फुलं आणि फळं येणाऱ्या त्या औषधी येथे निर्माण झाल्या; जेव्हा त्या औषधी सोडल्या गेल्या, तेव्हा पुन्हा हलल्या नाहीत.

ततः स तासां वृत्त्यर्थं वार्त्तोपायं चकार ह। ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् दृष्ट्वा सिद्धिं तु कर्मजाम्

मग त्यांच्या उपजीविकेसाठी, स्वयंभू भगवंत ब्रह्मा यांनी कर्माने मिळणाऱ्या यश पाहून उपजीविकेचा उपाय केला.