वायुपुराणम्

धनूंषि चैव चत्वारि शाखारथ्यास्तु तैः कृताः। गृहरथ्योपरथ्याश्च द्विकाश्चाप्युपरथ्यकाः

फाटे असलेले रस्ते चार धनुष्य रुंद असावेत. घरांचे रस्ते आणि उपरस्ते दोन धनुष्यांचे, आणि लहान उपरस्तेही दोन धनुष्यांचे असावेत.

घण्टापथश्चतुष्पादस्त्रिपदञ्च गृहान्तरम्। वृत्तिमार्गास्त्वर्द्धपदं प्राग्वंशः पदिकः स्मृतः

घंटारस्ता चार पावलांचा असावा, घरामधील रस्ता तीन पावलांचा असावा. वर्तुळाकार रस्ते अर्ध्या पावलाचे, आणि पूर्वेकडील ओळीचा रस्ता एक पाऊल एवढा असावा.

अवस्करं परीवाहं पदमात्रंसमन्ततः। कृतेषु तेषु स्थानेषु पुनस्वक्रुर्गृहाणि वै

संपूर्ण परिसराभोवती एक पाऊल रुंद नाला असावा. ही सर्व ठिकाणे ठरवल्यावर, गृहस्थाने आपले घरे बांधावीत.

यथा ते पूर्वमासन्वै वृक्षास्तु गृहसंस्थिताः। तथा कर्तुं समारब्धाश्चिन्तयित्वा पुनः पुनः

जसे पूर्वी झाडे घरात लावलेली होती, तसेच त्यांनी पुन्हा पुन्हा विचार करून ती पुन्हा लावायला सुरुवात केली.

वृक्षाश्चैवगताः शाखा न ताश्चैव परागताः। अत ऊर्द्ध्वंगता श्चान्या एवं तिर्य्यग्गताः पुरा

झाडांच्या फांद्या पसरलेल्या होत्या, पण त्या दुसरीकडे गेल्या नाहीत; काही फांद्या वर गेल्या, तर काही पूर्वीप्रमाणे आडव्या पसरल्या.

बुद्ध्वाऽन्विष्यस्तथा न्यायो वृक्षशाखा यथा गताः। तथा कृतास्तु तैः शाखास्तस्माच्छालास्तु ताः स्मृताः

झाडांच्या फांद्या कशा पसरतात हे समजून आणि तपासून, त्यांनी तशाच फांद्या तयार केल्या आणि म्हणूनच त्या जागांना 'शाळा' असे नाव पडले.

एवं प्रसिद्धाः शाखाभ्यः शालाश्चैव गृहाणि च। तस्मात्ता वैस्मृताः शालाः शालात्वं चैव तासु तत्

अशा प्रकारे फांद्यांपासून शाळा आणि घरे प्रसिद्ध झाली; म्हणून त्या जागांना 'शाळा' म्हणतात आणि त्यांना शाळेचे स्वरूप प्राप्त झाले.

प्रसीदति मनस्तासु मनः प्रसादयन्ति ताः। तस्माद्गृहाणि शालाश्च प्रासादाश्चैव संज्ञिताः

त्या जागांमध्ये मन प्रसन्न होते आणि त्या मनाला आनंद देतात; म्हणून घरे, शाळा आणि प्रासाद असे त्यांना नाव मिळाले.

कृत्वा द्वन्द्वोपघातांस्तान् वार्त्तोपायमचिन्तयन्। नष्टेषु मधुना सार्द्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा। विषादव्याकुलास्तावै प्रजास्तृष्णाक्षुधात्मिकाः

त्यांनी एकमेकांमध्ये संघर्ष निर्माण केला आणि उपजीविकेचा मार्ग शोधू लागले; जेव्हा कल्पवृक्ष आणि मध नाहीसे झाले, तेव्हा लोक दुःख, तहान आणि भुकेने व्याकुळ झाले.

ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः। वार्तार्थसाधिकाप्यन्या वृत्तिस्तासां हि कामतः

मग त्रेतायुगात त्यांना पुन्हा यश मिळाले; त्यांच्या इच्छेनुसार दुसरा उपजीविकेचा मार्ग निर्माण झाला.

तासां वृष्ट्युदकानीह यानि निम्नैर्गतानि तु। वृष्ट्या तदभावत्स्रोतः खातानि निम्नगाः स्मृताः

पावसाचे पाणी जे खाचांमध्ये गेले होते, ते पावसामुळे प्रवाह झाले आणि त्या खणलेल्या वाटांना 'नद्या' म्हणतात.

एवं नद्यः प्रवृत्तास्तु द्वितीये वृष्टिसर्ज्जने। ये परस्तादपां स्तोका आपन्नाः पॄथिवीतले

अशा प्रकारे दुसऱ्या पावसात नद्या वाहू लागल्या; जे थोडेसे पाणी आधी पृथ्वीवर आले होते.

अपाम्भूमेश्च संयोगादोषध्यस्तासु चाभवन्। पुष्पमूलफलिन्यस्तु ओषध्यस्ताः प्रजज्ञिरे

पाणी आणि पृथ्वी यांच्या संयोगाने तिथे वनस्पती निर्माण झाल्या; त्यात फुले, मुळे आणि फळे येणाऱ्या औषधीही उत्पन्न झाल्या.

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्याऽरण्याश्चतुर्दश। ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे

न नांगरलेली आणि न पेरलेली, घरगुती आणि जंगली अशा चौदा प्रकारच्या, ऋतूनुसार फुले-फळे येणारी झाडे आणि झुडपे निर्माण झाली.

प्रादुर्भावश्च त्रेतायां वार्त्तायामौषधस्य तु। तैनौषधेन वर्त्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगे तदा

त्रेतायुगात उपजीविकेसाठी औषधी निर्माण झाल्या; त्या औषधींवर लोकांनी त्या काळात आपला उदरनिर्वाह केला.

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश्च सर्वशः। अवश्यम्भाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन तु

मग पुन्हा त्यांच्या मनात आसक्ती आणि लोभ निर्माण झाला, हे सर्व त्रेतायुगाच्या प्रभावामुळे घडले.

ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान्। वृक्षान् गुलर्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

मग त्यांनी नद्या, शेतजमिनी, डोंगर, झाडे, झुडपे आणि औषधी आपापल्या ताकदीने जबरदस्तीने ताब्यात घेतल्या.

सिद्धात्मानस्तु ये पूर्वं व्याख्याताः प्राकृते मया। ब्रह्मणा मानवास्ते वै उत्पन्ना योजनादिह

पूर्वी मी सांगितलेले जे नैसर्गिक सिद्धात्मा होते, ते ब्रह्मदेवाच्या नियोजनाने येथे जन्मले.

शान्ताश्च सुष्मिणश्चैव कर्मिणो दुःखिनस्तदा। ततः प्रवर्त्तमानास्ते त्रेतायां जर्ज्ञिरे पुनः

ते शांत, सौम्य, कर्मशील आणि तरीही दुःखी होते; ते त्रेतायुगात पुन्हा प्रकट झाले.

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा द्रोहिजनास्तथा। भाविताः पूर्वजातीषु कर्मभिश्च शुभाशुभैः

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आणि द्रोही लोक हे पूर्वजन्मातील कर्मानुसार आणि शुभ-अशुभ कर्मांमुळे निर्माण झाले.

इतस्तेभ्यो बला ये तु सत्यशीला ह्यहिंसकाः। वीतलोभा जितात्मानो निवसन्ति स्म तेषु वै

त्यांच्यात जे बलवान, सत्यप्रिय, अहिंसक, लोभमुक्त आणि संयमी होते, ते त्यांच्यात राहू लागले.

प्रतिगृह्णन्ति कुर्वन्ति तेभ्यश्चान्येऽल्पतेजसः। एवं विप्रतिपन्नेषु प्रपन्नेषु परस्परम्

ते एकमेकांकडून अर्पण घेतात आणि अर्पण करतात; आणि ज्यांच्यात शक्ती कमी आहे, ते देखील एकमेकांत वाद आणि मतभेद असताना तसेच करतात.

तेन दोषेण तेषां ता ओषध्यो मिषतां तदा। प्रणष्टा ह्रियमाणा वै मुष्टिब्यां सिकता यथा

त्या दोषामुळे त्यांच्या डोळ्यांसमोरच त्यांच्या औषधी नष्ट झाल्या, जणू काही मुठीत वाळू धरली आणि ती निसटली तशी.

अग्रसद्भूर्युगबलाद्ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश। फलं गृह्णन्ति पुष्पैश्च पुष्वं पत्रैश्च याः पुनः

अनेक युगांच्या सामर्थ्यामुळे, चौदा प्रकारच्या गावातील आणि जंगलातील फळ, फुलं आणि पानं देणाऱ्या वनस्पती पकडून घेतल्या गेल्या.

ततस्तासु प्रणष्टासु विभ्रान्तास्ताः प्रजास्तदा। स्वयम्भुवं प्रभुं जग्मुः क्षुधाविष्टाः प्रजापतिम्

त्या वनस्पती नष्ट झाल्यावर, त्या प्रजांना संभ्रम वाटला; उपासाने त्रस्त होऊन, त्यांनी स्वयंभू प्रभू, प्रजापती यांच्याकडे धाव घेतली.

वृत्त्यर्थमभि लिप्सन्त आदौ त्रेतायुगस्य तु। ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् ज्ञात्वा तासां मनीषितम्

तृतायुगाच्या सुरुवातीला उपजीविकेची इच्छा असलेल्या त्या प्रजांचा हेतू जाणून, स्वयंभू भगवंत ब्रह्मा यांनी त्यांची इच्छा ओळखली.

युक्तं प्रत्यक्षदृष्टेन दर्शनेन विचार्य च। ग्रस्ताः पृथिव्या ओषध्यो ज्ञात्वा प्रत्यदुहत्पुनः

योग्य काय आहे हे प्रत्यक्ष पाहून आणि विचार करून, आणि औषधी पृथ्वीने गिळल्या आहेत हे जाणून, त्यांनी पुन्हा पृथ्वीचे दूध काढले.

कृत्वा वत्सं सुमेरुं तु दुदोह पृथिवीमिमाम्। दुग्धेयं गौस्तदा तेन बीजानि पृथिवीतले

सुमेरू पर्वत वासरू करून, त्यांनी या पृथ्वीचे दूध काढले; त्यामुळे ही पृथ्वी जणू गाय झाली आणि पृथ्वीवर बीजं उमटली.

जज्ञिरे तानि बीजानि ग्राम्यारण्यास्तु ताः पुनः। ओषध्यः फलपाकान्ताः सप्तसप्तदशास्तु ताः

ती बीजं निर्माण झाली, गावातील आणि जंगलातील; त्या वनस्पती फळ पिकल्यावर मिळणाऱ्या, सात आणि नंतर सतरा अशा संख्येने होत्या.