वायुपुराणम्

श्रोतसीसह तद्द्वारं निखातं पुनरेव च। हस्ताष्टौ च दश श्रेष्ठा नवाष्टौ वाऽपरे मताः

त्याचा दरवाजा आणि पाण्याचा नाला खाली खोदलेला असतो. आठ किंवा दहा हात लांबीचे हे उत्तम मानले जाते, तर काहीजण नऊ किंवा आठ असेही मानतात.

खेटानां नगराणाञ्च ग्रामाणाञ्चैव सर्व्वशः। त्रिविधानाञ्च दुर्गाणां पर्व्व तोदकबन्धनम्

किल्ले, नगरे आणि गावे, तसेच तीन प्रकारच्या किल्ल्यांसाठी, पाण्याने किंवा पर्वतांनी सीमा आखली जाते.

त्रिविधानाञ्च दुर्गाणां विष्कम्भायाममेव च। योजनानाञ्च विष्कम्भमष्टभागार्द्धमायतम्

तीन प्रकारच्या किल्ल्यांसाठी रुंदी आणि लांबी अशी असते: योजनाच्या आठव्या भागाच्या अर्ध्याएवढी रुंदी असावी.

परमार्द्धार्द्धमायामं प्रगुदक्‌प्रवरं पुरम्। छिन्नकर्णं विकर्णन्तु व्यञ्जनं कृशसंस्थितम्

शहराची लांबी सर्वात मोठ्या अर्ध्याच्या अर्धी असावी, पूर्वेकडे उत्तम पाणी असावे. कोपरे तुटलेले, वाकडे किंवा असमान, किंवा खूपच बारीक असे आकार नसावा.

वृत्तं हीनञ्च दीर्घञ्च नगरं न प्रशस्यते। चतुरस्रार्जवं दिक्स्थं प्रशस्तंवै पुरं परम्

गोल, अपूर्ण किंवा फारच लांबट असे शहर प्रशंसनीय नाही. चौकोनी, सरळ आणि दिशेनुसार बांधलेले शहर उत्तम मानले जाते.

चतुर्विंशतिराद्यन्तु हस्तानष्टशतं परम्। अत्र मध्यं प्रशंसन्ति ह्रस्वोत्कृष्टविवर्ज्जितम्

सर्वात कमी माप चोवीस हातांचे आणि सर्वात जास्त आठशे हातांचे आहे. यामध्ये मध्यम मापच योग्य मानले जाते; फारच लहान किंवा फार मोठे टाळावे.

अथ किष्कुशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यनिवेशनम्। नगरादर्धविष्कम्भं खेटं ग्रामं ततो बहिः

आठशे किष्कु हे मुख्य वस्तीचे माप सांगितले आहे. शहराच्या अर्ध्या रुंदीएवढे उपनगर असते आणि त्याच्या बाहेर गाव असते.

नगराद्योजनं खेटं शेटाद्ग्रामोऽर्द्धयोजनम्। द्विक्रोशं परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्द्धनुः

शहरापासून एक योजनावर उपनगर असते; उपनगरापासून अर्धे योजनावर गाव असते. सर्वात जास्त सीमा दोन क्रोशांची असते, आणि शेताची सीमा चार धनुष्यांची असते.

विंशद्धनूंषि विस्तीर्णो दिशां मार्गस्तु तैः कृतः। विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु

प्रत्येक दिशेने रस्ता वीस धनुष्य रुंद असावा. गावाचा रस्ता वीस धनुष्यांचा, आणि सीमारेषेचा रस्ता दहा धनुष्यांचा असावा.

धनूंषि दश विस्तीर्णः श्रीमान् राजपथः स्मृतः। नृवाजिरथनागानामसम्बाधः सुसञ्चरः

राजमार्ग दहा धनुष्य रुंद असावा, तो मोकळा आणि माणसे, घोडे, रथ, हत्ती यांना सहज जाण्यासारखा असावा.

धनूंषि चैव चत्वारि शाखारथ्यास्तु तैः कृताः। गृहरथ्योपरथ्याश्च द्विकाश्चाप्युपरथ्यकाः

फाटे असलेले रस्ते चार धनुष्य रुंद असावेत. घरांचे रस्ते आणि उपरस्ते दोन धनुष्यांचे, आणि लहान उपरस्तेही दोन धनुष्यांचे असावेत.

घण्टापथश्चतुष्पादस्त्रिपदञ्च गृहान्तरम्। वृत्तिमार्गास्त्वर्द्धपदं प्राग्वंशः पदिकः स्मृतः

घंटारस्ता चार पावलांचा असावा, घरामधील रस्ता तीन पावलांचा असावा. वर्तुळाकार रस्ते अर्ध्या पावलाचे, आणि पूर्वेकडील ओळीचा रस्ता एक पाऊल एवढा असावा.

अवस्करं परीवाहं पदमात्रंसमन्ततः। कृतेषु तेषु स्थानेषु पुनस्वक्रुर्गृहाणि वै

संपूर्ण परिसराभोवती एक पाऊल रुंद नाला असावा. ही सर्व ठिकाणे ठरवल्यावर, गृहस्थाने आपले घरे बांधावीत.

यथा ते पूर्वमासन्वै वृक्षास्तु गृहसंस्थिताः। तथा कर्तुं समारब्धाश्चिन्तयित्वा पुनः पुनः

जसे पूर्वी झाडे घरात लावलेली होती, तसेच त्यांनी पुन्हा पुन्हा विचार करून ती पुन्हा लावायला सुरुवात केली.

वृक्षाश्चैवगताः शाखा न ताश्चैव परागताः। अत ऊर्द्ध्वंगता श्चान्या एवं तिर्य्यग्गताः पुरा

झाडांच्या फांद्या पसरलेल्या होत्या, पण त्या दुसरीकडे गेल्या नाहीत; काही फांद्या वर गेल्या, तर काही पूर्वीप्रमाणे आडव्या पसरल्या.

बुद्ध्वाऽन्विष्यस्तथा न्यायो वृक्षशाखा यथा गताः। तथा कृतास्तु तैः शाखास्तस्माच्छालास्तु ताः स्मृताः

झाडांच्या फांद्या कशा पसरतात हे समजून आणि तपासून, त्यांनी तशाच फांद्या तयार केल्या आणि म्हणूनच त्या जागांना 'शाळा' असे नाव पडले.

एवं प्रसिद्धाः शाखाभ्यः शालाश्चैव गृहाणि च। तस्मात्ता वैस्मृताः शालाः शालात्वं चैव तासु तत्

अशा प्रकारे फांद्यांपासून शाळा आणि घरे प्रसिद्ध झाली; म्हणून त्या जागांना 'शाळा' म्हणतात आणि त्यांना शाळेचे स्वरूप प्राप्त झाले.

प्रसीदति मनस्तासु मनः प्रसादयन्ति ताः। तस्माद्गृहाणि शालाश्च प्रासादाश्चैव संज्ञिताः

त्या जागांमध्ये मन प्रसन्न होते आणि त्या मनाला आनंद देतात; म्हणून घरे, शाळा आणि प्रासाद असे त्यांना नाव मिळाले.

कृत्वा द्वन्द्वोपघातांस्तान् वार्त्तोपायमचिन्तयन्। नष्टेषु मधुना सार्द्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा। विषादव्याकुलास्तावै प्रजास्तृष्णाक्षुधात्मिकाः

त्यांनी एकमेकांमध्ये संघर्ष निर्माण केला आणि उपजीविकेचा मार्ग शोधू लागले; जेव्हा कल्पवृक्ष आणि मध नाहीसे झाले, तेव्हा लोक दुःख, तहान आणि भुकेने व्याकुळ झाले.

ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः। वार्तार्थसाधिकाप्यन्या वृत्तिस्तासां हि कामतः

मग त्रेतायुगात त्यांना पुन्हा यश मिळाले; त्यांच्या इच्छेनुसार दुसरा उपजीविकेचा मार्ग निर्माण झाला.

तासां वृष्ट्युदकानीह यानि निम्नैर्गतानि तु। वृष्ट्या तदभावत्स्रोतः खातानि निम्नगाः स्मृताः

पावसाचे पाणी जे खाचांमध्ये गेले होते, ते पावसामुळे प्रवाह झाले आणि त्या खणलेल्या वाटांना 'नद्या' म्हणतात.

एवं नद्यः प्रवृत्तास्तु द्वितीये वृष्टिसर्ज्जने। ये परस्तादपां स्तोका आपन्नाः पॄथिवीतले

अशा प्रकारे दुसऱ्या पावसात नद्या वाहू लागल्या; जे थोडेसे पाणी आधी पृथ्वीवर आले होते.

अपाम्भूमेश्च संयोगादोषध्यस्तासु चाभवन्। पुष्पमूलफलिन्यस्तु ओषध्यस्ताः प्रजज्ञिरे

पाणी आणि पृथ्वी यांच्या संयोगाने तिथे वनस्पती निर्माण झाल्या; त्यात फुले, मुळे आणि फळे येणाऱ्या औषधीही उत्पन्न झाल्या.

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्याऽरण्याश्चतुर्दश। ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे

न नांगरलेली आणि न पेरलेली, घरगुती आणि जंगली अशा चौदा प्रकारच्या, ऋतूनुसार फुले-फळे येणारी झाडे आणि झुडपे निर्माण झाली.

प्रादुर्भावश्च त्रेतायां वार्त्तायामौषधस्य तु। तैनौषधेन वर्त्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगे तदा

त्रेतायुगात उपजीविकेसाठी औषधी निर्माण झाल्या; त्या औषधींवर लोकांनी त्या काळात आपला उदरनिर्वाह केला.

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश्च सर्वशः। अवश्यम्भाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन तु

मग पुन्हा त्यांच्या मनात आसक्ती आणि लोभ निर्माण झाला, हे सर्व त्रेतायुगाच्या प्रभावामुळे घडले.

ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान्। वृक्षान् गुलर्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

मग त्यांनी नद्या, शेतजमिनी, डोंगर, झाडे, झुडपे आणि औषधी आपापल्या ताकदीने जबरदस्तीने ताब्यात घेतल्या.

सिद्धात्मानस्तु ये पूर्वं व्याख्याताः प्राकृते मया। ब्रह्मणा मानवास्ते वै उत्पन्ना योजनादिह

पूर्वी मी सांगितलेले जे नैसर्गिक सिद्धात्मा होते, ते ब्रह्मदेवाच्या नियोजनाने येथे जन्मले.

शान्ताश्च सुष्मिणश्चैव कर्मिणो दुःखिनस्तदा। ततः प्रवर्त्तमानास्ते त्रेतायां जर्ज्ञिरे पुनः

ते शांत, सौम्य, कर्मशील आणि तरीही दुःखी होते; ते त्रेतायुगात पुन्हा प्रकट झाले.