वायुपुराणम्

यथायोगं यथाकामं समेषु विषमेषु च। आरब्धास्ते निकेता वै कर्त्तं शीतोष्ण वारणम्

जशी सोय आणि इच्छा, तशी समभूमी किंवा चढ-उतार असलेल्या जागी, त्यांनी थंडी आणि उन्हापासून बचावासाठी घरं बांधायला सुरुवात केली.

ततः संस्थापयामास खेटानि च पुराणि च। ग्रामांश्चैव यथाभागं तथैवान्तः पुराणि च

मग त्यांनी खेडी, नगरे आणि गरजेनुसार गावे, तसेच राजवाड्यांचे आतील भाग उभारले.

तासामायामविष्कम्भान् संनिवेशान्तराणि च। चक्रुस्तदा यथाप्रज्ञं प्रदेशः संज्ञितस्तु तैः

मग त्यांनी आपल्या समजुतीनुसार वस्तींची लांबी, रुंदी आणि अंतर ठरवली; त्या प्रदेशाला त्यांनी नाव दिलं.

अंगुष्ठस्य प्रदेशिन्या व्यासः प्रादेश उच्यते। तालः स्मृतो मध्यमया गोकर्णश्चाप्यनामया

अंगठा आणि तर्जनी यांच्या मापाने जी रुंदी मोजली जाते, तिला 'प्रदेश' म्हणतात; मध्यमेने 'ताल', आणि अनामिकेने 'गोकर्ण' मोजतात.

कनिष्ठया वितस्तिस्तु द्वादशाङुल उच्यते। रत्निरङ्गुलपर्व्वाणि संख्यया त्वेकविंशतिः

कनिष्ठिकेने 'वितस्ति' मोजतात, ती बारा बोटांची लांबी असते; 'रत्नि' म्हणजे एकवीस बोटांची माप.

चतुर्विंशतिभिश्चैव हस्तः स्यादङ्गुलानि तु। किष्कुः स्मृतो द्विरत्निस्तु द्विचत्वारिंशदङ्गुलम्

हाताची लांबी चोवीस बोटांची असते. किष्कु ही दोन रत्नांची, म्हणजेच चव्वेचाळीस बोटांची मोजली जाते.

चतुर्हस्तं धनुर्दण्डो नालिकायुगमेव च। धनुः सहस्रे द्वे तत्र गव्यूतिस्तैर्विभाव्यते

धनुष्याचा दांडा आणि दोन बाणांची नळी, हे प्रत्येकी चार हात लांबीचे असतात. अशा दोन हजार धनुष्यांच्या मोजणीने गव्यती ठरते.

अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनं तौर्निरुच्यते। एतेन योजनेनैव सन्निवेशस्ततः कृतः

आठ हजार धनुष्यांची लांबी म्हणजे एक योजन असे सांगितले आहे. या योजनाच्या मोजणीने पुढील मांडणी ठरवली जाते.

चतुर्णामेव दुर्गाणां स्वसमुत्थानि त्रीणि तु। चतुर्थं कृत्रिमं दुर्गं तस्य वक्ष्याम्यहं विधिम्

चार प्रकारच्या किल्ल्यांपैकी तीन नैसर्गिकरित्या निर्माण होतात. चौथा किल्ला मानवनिर्मित असतो; त्याची पद्धत मी सांगतो.

सौधोच्चवप्रप्राकारं सर्वतश्चातकावृतम्। तदेकं स्वस्तिकद्वारं कुमारीपुरमेव च

उंच इमारती, खंदक आणि तटबंदी, सर्वत्र कावळ्यांनी झाकलेले, एकच शुभ दरवाजा असलेले आणि कुमारिपुर नावाचे असे ते किल्ले असते.

श्रोतसीसह तद्द्वारं निखातं पुनरेव च। हस्ताष्टौ च दश श्रेष्ठा नवाष्टौ वाऽपरे मताः

त्याचा दरवाजा आणि पाण्याचा नाला खाली खोदलेला असतो. आठ किंवा दहा हात लांबीचे हे उत्तम मानले जाते, तर काहीजण नऊ किंवा आठ असेही मानतात.

खेटानां नगराणाञ्च ग्रामाणाञ्चैव सर्व्वशः। त्रिविधानाञ्च दुर्गाणां पर्व्व तोदकबन्धनम्

किल्ले, नगरे आणि गावे, तसेच तीन प्रकारच्या किल्ल्यांसाठी, पाण्याने किंवा पर्वतांनी सीमा आखली जाते.

त्रिविधानाञ्च दुर्गाणां विष्कम्भायाममेव च। योजनानाञ्च विष्कम्भमष्टभागार्द्धमायतम्

तीन प्रकारच्या किल्ल्यांसाठी रुंदी आणि लांबी अशी असते: योजनाच्या आठव्या भागाच्या अर्ध्याएवढी रुंदी असावी.

परमार्द्धार्द्धमायामं प्रगुदक्‌प्रवरं पुरम्। छिन्नकर्णं विकर्णन्तु व्यञ्जनं कृशसंस्थितम्

शहराची लांबी सर्वात मोठ्या अर्ध्याच्या अर्धी असावी, पूर्वेकडे उत्तम पाणी असावे. कोपरे तुटलेले, वाकडे किंवा असमान, किंवा खूपच बारीक असे आकार नसावा.

वृत्तं हीनञ्च दीर्घञ्च नगरं न प्रशस्यते। चतुरस्रार्जवं दिक्स्थं प्रशस्तंवै पुरं परम्

गोल, अपूर्ण किंवा फारच लांबट असे शहर प्रशंसनीय नाही. चौकोनी, सरळ आणि दिशेनुसार बांधलेले शहर उत्तम मानले जाते.

चतुर्विंशतिराद्यन्तु हस्तानष्टशतं परम्। अत्र मध्यं प्रशंसन्ति ह्रस्वोत्कृष्टविवर्ज्जितम्

सर्वात कमी माप चोवीस हातांचे आणि सर्वात जास्त आठशे हातांचे आहे. यामध्ये मध्यम मापच योग्य मानले जाते; फारच लहान किंवा फार मोठे टाळावे.

अथ किष्कुशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यनिवेशनम्। नगरादर्धविष्कम्भं खेटं ग्रामं ततो बहिः

आठशे किष्कु हे मुख्य वस्तीचे माप सांगितले आहे. शहराच्या अर्ध्या रुंदीएवढे उपनगर असते आणि त्याच्या बाहेर गाव असते.

नगराद्योजनं खेटं शेटाद्ग्रामोऽर्द्धयोजनम्। द्विक्रोशं परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्द्धनुः

शहरापासून एक योजनावर उपनगर असते; उपनगरापासून अर्धे योजनावर गाव असते. सर्वात जास्त सीमा दोन क्रोशांची असते, आणि शेताची सीमा चार धनुष्यांची असते.

विंशद्धनूंषि विस्तीर्णो दिशां मार्गस्तु तैः कृतः। विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु

प्रत्येक दिशेने रस्ता वीस धनुष्य रुंद असावा. गावाचा रस्ता वीस धनुष्यांचा, आणि सीमारेषेचा रस्ता दहा धनुष्यांचा असावा.

धनूंषि दश विस्तीर्णः श्रीमान् राजपथः स्मृतः। नृवाजिरथनागानामसम्बाधः सुसञ्चरः

राजमार्ग दहा धनुष्य रुंद असावा, तो मोकळा आणि माणसे, घोडे, रथ, हत्ती यांना सहज जाण्यासारखा असावा.

धनूंषि चैव चत्वारि शाखारथ्यास्तु तैः कृताः। गृहरथ्योपरथ्याश्च द्विकाश्चाप्युपरथ्यकाः

फाटे असलेले रस्ते चार धनुष्य रुंद असावेत. घरांचे रस्ते आणि उपरस्ते दोन धनुष्यांचे, आणि लहान उपरस्तेही दोन धनुष्यांचे असावेत.

घण्टापथश्चतुष्पादस्त्रिपदञ्च गृहान्तरम्। वृत्तिमार्गास्त्वर्द्धपदं प्राग्वंशः पदिकः स्मृतः

घंटारस्ता चार पावलांचा असावा, घरामधील रस्ता तीन पावलांचा असावा. वर्तुळाकार रस्ते अर्ध्या पावलाचे, आणि पूर्वेकडील ओळीचा रस्ता एक पाऊल एवढा असावा.

अवस्करं परीवाहं पदमात्रंसमन्ततः। कृतेषु तेषु स्थानेषु पुनस्वक्रुर्गृहाणि वै

संपूर्ण परिसराभोवती एक पाऊल रुंद नाला असावा. ही सर्व ठिकाणे ठरवल्यावर, गृहस्थाने आपले घरे बांधावीत.

यथा ते पूर्वमासन्वै वृक्षास्तु गृहसंस्थिताः। तथा कर्तुं समारब्धाश्चिन्तयित्वा पुनः पुनः

जसे पूर्वी झाडे घरात लावलेली होती, तसेच त्यांनी पुन्हा पुन्हा विचार करून ती पुन्हा लावायला सुरुवात केली.

वृक्षाश्चैवगताः शाखा न ताश्चैव परागताः। अत ऊर्द्ध्वंगता श्चान्या एवं तिर्य्यग्गताः पुरा

झाडांच्या फांद्या पसरलेल्या होत्या, पण त्या दुसरीकडे गेल्या नाहीत; काही फांद्या वर गेल्या, तर काही पूर्वीप्रमाणे आडव्या पसरल्या.

बुद्ध्वाऽन्विष्यस्तथा न्यायो वृक्षशाखा यथा गताः। तथा कृतास्तु तैः शाखास्तस्माच्छालास्तु ताः स्मृताः

झाडांच्या फांद्या कशा पसरतात हे समजून आणि तपासून, त्यांनी तशाच फांद्या तयार केल्या आणि म्हणूनच त्या जागांना 'शाळा' असे नाव पडले.

एवं प्रसिद्धाः शाखाभ्यः शालाश्चैव गृहाणि च। तस्मात्ता वैस्मृताः शालाः शालात्वं चैव तासु तत्

अशा प्रकारे फांद्यांपासून शाळा आणि घरे प्रसिद्ध झाली; म्हणून त्या जागांना 'शाळा' म्हणतात आणि त्यांना शाळेचे स्वरूप प्राप्त झाले.

प्रसीदति मनस्तासु मनः प्रसादयन्ति ताः। तस्माद्गृहाणि शालाश्च प्रासादाश्चैव संज्ञिताः

त्या जागांमध्ये मन प्रसन्न होते आणि त्या मनाला आनंद देतात; म्हणून घरे, शाळा आणि प्रासाद असे त्यांना नाव मिळाले.

कृत्वा द्वन्द्वोपघातांस्तान् वार्त्तोपायमचिन्तयन्। नष्टेषु मधुना सार्द्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा। विषादव्याकुलास्तावै प्रजास्तृष्णाक्षुधात्मिकाः

त्यांनी एकमेकांमध्ये संघर्ष निर्माण केला आणि उपजीविकेचा मार्ग शोधू लागले; जेव्हा कल्पवृक्ष आणि मध नाहीसे झाले, तेव्हा लोक दुःख, तहान आणि भुकेने व्याकुळ झाले.