वायुपुराणम्

ततस्तेषु प्रणष्टेषु विभ्रान्ता व्याकुलेन्द्रियाः। अभि ध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा

तेव्हा ती झाडं नष्ट झाल्यावर, लोक गोंधळले आणि त्यांची इंद्रिये अस्वस्थ झाली; जे खरोखर त्या सिद्धीची इच्छा करत होते, त्यांनी ती मिळवण्याची तीव्र इच्छा धरली.

प्रादुर्बभूवुस्तासां च वृक्षास्ते गृहसंस्थिताः। वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च

मग त्यांच्यासाठी पुन्हा घरातली ती झाडं प्रकट झाली; आणि त्यावरून वस्त्रं, फळं, दागिने निर्माण झाले.

तेष्वेव जायते तासां गंधवर्णरसान्वितम्। अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु

त्याच झाडांवरून त्यांना सुगंध, रंग आणि स्वाद असलेलं, फार शक्तिशाली मध प्रत्येक घोसात निर्माण झालं.

तेन ता वर्तयन्ति स्म मुखे त्रेतायुगस्य च। हृष्टतुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजा वै विगतज्वराः

त्या सिद्धीमुळे ते लोक त्रेतायुगात सुखी आणि समाधानी राहू लागले; त्या मधामुळे सगळे दुःखमुक्त झाले होते.

पुनः कालांतरेणैव पुनर्ल्लोभावृतास्तु ताः। वृक्षांस्तान् पर्यगृह्णन्त मधु वा माक्षिकं बलात्

पुन्हा काही काळानंतर, लोभाने ग्रासलेले लोक त्या झाडांना आणि मधाला किंवा माक्षिक मधाला जबरदस्तीने घेऊ लागले.

तासां तेनापचारेण पुनर्ल्लोककृतेन वै। प्रणष्टा मधुना सार्द्धं कल्पवृक्षाः व्कचित् व्कचित्

त्यांच्या त्या चुकीमुळे, पुन्हा लोकांनी केलेल्या वागण्यामुळे, कल्पवृक्ष आणि मध काही ठिकाणी नष्ट झाले.

तस्यामेवाल्पशिष्टायां संध्याकालवशात्तदा। प्रावर्तंत तदा तासां द्वंद्वान्यभ्युत्थितानि तु

त्या वेळी, फार थोडी झाडं शिल्लक असताना, संध्याकाळच्या प्रभावामुळे, त्यांच्या जीवनात द्वंद्व उगम पावली.

शीतवातातपैस्तीव्रैस्ततस्ता दुःखिता भृशम्

मग कडाक्याच्या थंडी, वारा आणि उन्हामुळे ते लोक फार दुःखी झाले.

कृत्वा द्वंद्व प्रतीकारं निकेतानि हि भोजिरे। पूर्वं निकमिपारास्ते अनिकेताश्रया भृशम्

त्या द्वंद्वांचा सामना करण्यासाठी त्यांनी घरं बांधली; पूर्वी ते बहुतांश वेळा घराशिवायच राहत असत.

यथायोग्यं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन् पुनः। मरुधन्वसु निम्नेषु पर्वतेषु नदीषु च। संश्रयन्ति च दुर्गाणि धन्वानं शाश्वतोदकम्

जशी सोय आणि आवड, तसं त्यांनी पुन्हा घरात राहायला सुरुवात केली — माळरान, वाळवंट, खोरं, डोंगर, नद्या अशा ठिकाणी; किल्ले आणि कायम पाणी असलेल्या वाळवंटातही त्यांनी आसरा घेतला.

यथायोगं यथाकामं समेषु विषमेषु च। आरब्धास्ते निकेता वै कर्त्तं शीतोष्ण वारणम्

जशी सोय आणि इच्छा, तशी समभूमी किंवा चढ-उतार असलेल्या जागी, त्यांनी थंडी आणि उन्हापासून बचावासाठी घरं बांधायला सुरुवात केली.

ततः संस्थापयामास खेटानि च पुराणि च। ग्रामांश्चैव यथाभागं तथैवान्तः पुराणि च

मग त्यांनी खेडी, नगरे आणि गरजेनुसार गावे, तसेच राजवाड्यांचे आतील भाग उभारले.

तासामायामविष्कम्भान् संनिवेशान्तराणि च। चक्रुस्तदा यथाप्रज्ञं प्रदेशः संज्ञितस्तु तैः

मग त्यांनी आपल्या समजुतीनुसार वस्तींची लांबी, रुंदी आणि अंतर ठरवली; त्या प्रदेशाला त्यांनी नाव दिलं.

अंगुष्ठस्य प्रदेशिन्या व्यासः प्रादेश उच्यते। तालः स्मृतो मध्यमया गोकर्णश्चाप्यनामया

अंगठा आणि तर्जनी यांच्या मापाने जी रुंदी मोजली जाते, तिला 'प्रदेश' म्हणतात; मध्यमेने 'ताल', आणि अनामिकेने 'गोकर्ण' मोजतात.

कनिष्ठया वितस्तिस्तु द्वादशाङुल उच्यते। रत्निरङ्गुलपर्व्वाणि संख्यया त्वेकविंशतिः

कनिष्ठिकेने 'वितस्ति' मोजतात, ती बारा बोटांची लांबी असते; 'रत्नि' म्हणजे एकवीस बोटांची माप.

चतुर्विंशतिभिश्चैव हस्तः स्यादङ्गुलानि तु। किष्कुः स्मृतो द्विरत्निस्तु द्विचत्वारिंशदङ्गुलम्

हाताची लांबी चोवीस बोटांची असते. किष्कु ही दोन रत्नांची, म्हणजेच चव्वेचाळीस बोटांची मोजली जाते.

चतुर्हस्तं धनुर्दण्डो नालिकायुगमेव च। धनुः सहस्रे द्वे तत्र गव्यूतिस्तैर्विभाव्यते

धनुष्याचा दांडा आणि दोन बाणांची नळी, हे प्रत्येकी चार हात लांबीचे असतात. अशा दोन हजार धनुष्यांच्या मोजणीने गव्यती ठरते.

अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनं तौर्निरुच्यते। एतेन योजनेनैव सन्निवेशस्ततः कृतः

आठ हजार धनुष्यांची लांबी म्हणजे एक योजन असे सांगितले आहे. या योजनाच्या मोजणीने पुढील मांडणी ठरवली जाते.

चतुर्णामेव दुर्गाणां स्वसमुत्थानि त्रीणि तु। चतुर्थं कृत्रिमं दुर्गं तस्य वक्ष्याम्यहं विधिम्

चार प्रकारच्या किल्ल्यांपैकी तीन नैसर्गिकरित्या निर्माण होतात. चौथा किल्ला मानवनिर्मित असतो; त्याची पद्धत मी सांगतो.

सौधोच्चवप्रप्राकारं सर्वतश्चातकावृतम्। तदेकं स्वस्तिकद्वारं कुमारीपुरमेव च

उंच इमारती, खंदक आणि तटबंदी, सर्वत्र कावळ्यांनी झाकलेले, एकच शुभ दरवाजा असलेले आणि कुमारिपुर नावाचे असे ते किल्ले असते.

श्रोतसीसह तद्द्वारं निखातं पुनरेव च। हस्ताष्टौ च दश श्रेष्ठा नवाष्टौ वाऽपरे मताः

त्याचा दरवाजा आणि पाण्याचा नाला खाली खोदलेला असतो. आठ किंवा दहा हात लांबीचे हे उत्तम मानले जाते, तर काहीजण नऊ किंवा आठ असेही मानतात.

खेटानां नगराणाञ्च ग्रामाणाञ्चैव सर्व्वशः। त्रिविधानाञ्च दुर्गाणां पर्व्व तोदकबन्धनम्

किल्ले, नगरे आणि गावे, तसेच तीन प्रकारच्या किल्ल्यांसाठी, पाण्याने किंवा पर्वतांनी सीमा आखली जाते.

त्रिविधानाञ्च दुर्गाणां विष्कम्भायाममेव च। योजनानाञ्च विष्कम्भमष्टभागार्द्धमायतम्

तीन प्रकारच्या किल्ल्यांसाठी रुंदी आणि लांबी अशी असते: योजनाच्या आठव्या भागाच्या अर्ध्याएवढी रुंदी असावी.

परमार्द्धार्द्धमायामं प्रगुदक्‌प्रवरं पुरम्। छिन्नकर्णं विकर्णन्तु व्यञ्जनं कृशसंस्थितम्

शहराची लांबी सर्वात मोठ्या अर्ध्याच्या अर्धी असावी, पूर्वेकडे उत्तम पाणी असावे. कोपरे तुटलेले, वाकडे किंवा असमान, किंवा खूपच बारीक असे आकार नसावा.

वृत्तं हीनञ्च दीर्घञ्च नगरं न प्रशस्यते। चतुरस्रार्जवं दिक्स्थं प्रशस्तंवै पुरं परम्

गोल, अपूर्ण किंवा फारच लांबट असे शहर प्रशंसनीय नाही. चौकोनी, सरळ आणि दिशेनुसार बांधलेले शहर उत्तम मानले जाते.

चतुर्विंशतिराद्यन्तु हस्तानष्टशतं परम्। अत्र मध्यं प्रशंसन्ति ह्रस्वोत्कृष्टविवर्ज्जितम्

सर्वात कमी माप चोवीस हातांचे आणि सर्वात जास्त आठशे हातांचे आहे. यामध्ये मध्यम मापच योग्य मानले जाते; फारच लहान किंवा फार मोठे टाळावे.

अथ किष्कुशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यनिवेशनम्। नगरादर्धविष्कम्भं खेटं ग्रामं ततो बहिः

आठशे किष्कु हे मुख्य वस्तीचे माप सांगितले आहे. शहराच्या अर्ध्या रुंदीएवढे उपनगर असते आणि त्याच्या बाहेर गाव असते.

नगराद्योजनं खेटं शेटाद्ग्रामोऽर्द्धयोजनम्। द्विक्रोशं परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्द्धनुः

शहरापासून एक योजनावर उपनगर असते; उपनगरापासून अर्धे योजनावर गाव असते. सर्वात जास्त सीमा दोन क्रोशांची असते, आणि शेताची सीमा चार धनुष्यांची असते.

विंशद्धनूंषि विस्तीर्णो दिशां मार्गस्तु तैः कृतः। विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु

प्रत्येक दिशेने रस्ता वीस धनुष्य रुंद असावा. गावाचा रस्ता वीस धनुष्यांचा, आणि सीमारेषेचा रस्ता दहा धनुष्यांचा असावा.